Aqtaýdaǵy «Qoltyq áýlıe» qorymy: mamandar tarıhı zırattyń ornyn zertteýdi usynady
AQTAÝ. KAZINFORM — Arheologtar men tarıhshylar Aqtaý qalasynyń 4A-shaǵyn aýdanynda ornalasqan «Qoltyq áýlıe» tarıhı qorymynyń ornyna keshendi ǵylymı zertteý júrgizý qajet dep esepteıdi. Mamandardyń pikirinshe, ár jyldary tabylǵan adam súıekteri, muraǵattyq fotosýretter, kóne kartalar men kýágerlerdiń estelikteri bul aýmaqta buryn qorym bolǵanyn dáleldeıdi.
Bul taqyryp áleýmettik jelilerde taraǵan beınejazbadan keıin qaıtadan qoǵam talqysyna tústi. Vıdeoda kórsetilgen shaǵyn qurylys nysany turǵyndardyń nazaryn aýdaryp, jeli qoldanýshylary onyń kóne beıitke qatysy bolýy múmkin degen boljam aıtty. Sonymen qatar aqtaýlyqtar kezinde «Kaspıı» stadıony aýmaǵynan adam súıekteri tabylǵan oqıǵany eske alyp, bul jerde de buryn zırat ornalasqan bolýy múmkin degen pikir bildirdi.
Eske salsaq, 2022 jyly Aqtaý turǵyny atalǵan aýmaqtan adamnyń jambas súıegi tabylǵanyn habarlaǵan bolatyn. Tártip saqshylary tekserý júrgizgenimen, qylmystyń belgileri anyqtalmaǵan. Osyǵan baılanysty is júrgizý toqtatylyp, materıaldar quqyq qorǵaý organdarynyń muraǵatyna ótkizilgen.
Tarıhshy ári ólketanýshy Nurlan Qulbaıdyń aıtýynsha, 4A-shaǵyn aýdandaǵy qazirgi «Tengız» ǵımaratynyń artqy jaǵyndaǵy múıis mańynda buryn úlken qorym bolǵany týraly derekter saqtalǵan.
– Qalanyń alǵashqy qurylysshylarynyń aıtýynsha, osy aýmaqta iri qorym ornalasqan. Kezinde Aqmuryn eldi mekeniniń mańynda orpa qudyqtar bolǵan. El qonystanǵan jerde qaýymnyń bolýy zańdy qubylys. 1960–1970 jyldary Aqtaý qalasynyń qurylysy bastalǵan kezde eski qorym ekskavatorlar men býldozerlerdiń kómegimen tegistelgen. Qazir onyń naqty orny saqtalmaǵanymen, bul jerde úlken qorym bolǵany halyq jadynda qaldy.
Derekterge qaraǵanda, onda shamamen 50-60 qulpytas bolǵan. Ózim arheologııalyq materıaldar arasynan qulpytastar men qoıtastardyń shoǵyry beınelengen kóne sýretterdi kórdim, – deıdi Nurlan Qulbaı.
Mamandardyń sózinshe, qorymnyń bolǵanyn arheolog Andreı Astafevtiń zertteýleri men muraǵattyq materıaldary da rastaıdy. Arheologtyń málimetinshe, «Qoltyq» qorymy burynǵy Shevchenko qalasynyń, qazirgi Aqtaýdyń aýmaǵynda ornalasqan.
– Men bul qorymdy alǵash ret 1970 jyldardyń birinshi jartysynda kórdim. Ol kezde shamamen 15-20 qabirden turatyn shaǵyn zırat bolatyn. Qulpytastardyń erekshelikterine qaraǵanda, qorym XIX ǵasyrdyń sońy men XX ǵasyrdyń basynda qalyptasyp, 1930–1940 jyldarǵa deıin paıdalanylǵan bolýy múmkin. Al 1970 jyldardyń ekinshi jartysynda qorym tolyqtaı joıylǵan sekildi. Óıtkeni keıin men onyń naqty ornyn taba almadym. Ol qazirgi «Aqbota» saıabaǵy ornalasqan aýmaqta bolǵan. Qazirgi tańda qorymnyń naqty ornyn tek eski topografııalyq kartalardy zerttep, olardy qalanyń qazirgi josparymen salystyrý arqyly anyqtaýǵa bolady. Bálkim, onyń kózge kórinetin eshqandaı izi qalmaǵan shyǵar.
Qorym aýmaqty ıgerý jáne qurylys júrgizý maqsatynda súrilgen bolýy kerek, – deıdi Andreı Astafev.
Tarıhı zırattyń bolǵanyn burynǵy fotomaterıaldar da dáleldeıdi. Bul jóninde belgili fotograf Vıktor Malıýk te óz arhıvindegi sýretterge súıenip pikir bildirdi.
– Ol jerde shynymen de jerleý oryndary boldy. Qazaq jáne túrikmen beıitteri ornalasqan edi. Ókinishke qaraı, búginde olardyń izderi saqtalmaǵan deýge bolady.
Degenmen, kezinde fotosýret túsirýge áýestengenimniń arqasynda sol aýmaqty beıneleıtin kadrlar arhıvimde saqtalyp qaldy. Qazir sol sýretterdi qarap otyryp, dál osy jarqabaq mańynda qorymdar bolǵanyn naqty kórsete alamyn, – deıdi fotograf.
Tarıhshylardyń pikirinshe, buryn qorym ornalasqan aýmaq arnaıy belgilenýi qajet.
– Bizdiń dástúrimizde kıeli ári qasıetti jerlerdiń ústine qurylys salýǵa nemese olardy ózge maqsatta paıdalanýǵa bolmaıdy. Muraǵattyq jáne arheologııalyq derekterge súıene otyryp, bul jerde qorym bolǵanyn taǵy bir márte rastaı alamyz. Sondyqtan aýmaqty qorshaý nemese kezinde munda zırat bolǵanyn kórsetetin arnaıy belgi ornatý oryndy bolar edi, – deıdi ólketanýshy Nurlan Qulbaı.
Al arheolog Andreı Astafev ár kezeńde tirkelgen adam súıekteriniń tabylýy, kýágerlerdiń estelikteri men tarıhı kartalardyń bolýy bul aýmaqqa jan-jaqty ǵylymı zertteý júrgizý qajettigin kórsetetinin aıtady.
Mamannyń pikirinshe, keshendi arheologııalyq jumystar naqty ári dáıekti ǵylymı derekter alýǵa múmkindik beredi. Sondaı-aq mundaı zertteýler Aqtaý qalasynyń qalyptasý tarıhyn tereńirek zerdelep, burynǵy qonystar men jerleý oryndarynyń ornalasýyn naqtylaýǵa jol ashady.
Buǵan deıin Mańǵystaýda Rım dáýirimen baılanysty kóne qala tabyldy.
