Aqtaý qalasynyń mańynda ejelgi eskertkishter baryn bilemiz be

Aıman Kerliqulqyzynyń aıtýynsha, Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵalaýy ejelgi zamandardan beri adam qonystanǵan aımaqtardyń biri bolǵan. Ásirese, teńiz mańyndaǵy joǵary terrasalar, qurǵaq arnalar men jaýyn-shashyn sýyn jınaıtyn oıpattar alǵashqy adamdar úshin qolaıly mekenge aınalǵan. 

- Mańǵystaý óńiri tarıhı-mádenı muralarǵa asa baı aımaqtardyń biri. Arheologtardyń aıtýynsha, bul óńirdegi eskertkishter tek Qazaqstan tarıhy úshin ǵana emes, búkil adamzat órkenıeti úshin mańyzdy. Oblys ortalyǵy Aqtaý qalasynyń mańynda da erekshe arheologııalyq nysandar bar. Sol kóne qonystardyń biri qaladan soltústikke qaraı 7 shaqyrym jerde ornalasqan – Qosqudyq qonysy, - deıdi maman.

Eskertkish úlken turǵyn úı qaldyqtarynan jáne úı aldyna sharýashylyq qyzmetteri úshin turǵyzylǵan alańdardan turady. Ol eneolıt dáýirine, ıaǵnı b.z.d. IV myńjyldyqqa jatady.

Arheologııalyq zertteýler bul jerde 30-35 adam birge ómir súrgen iri turǵyn úı bolǵanyn anyqtady. Qonys turǵyndary ańshylyqpen, balyq aýlaýmen jáne terimshilikpen aınalysqan.

Sonymen qatar, olar tas, súıek, aǵash óńdeýdi meńgerip, qysh ydystar men áshekeı buıymdar jasaǵan. 

- Zertteý málimetterine súıensek, úı qaldyqtaryn qazý ústinde arheologtar tasqa ırektele keskindelgen eki jylanǵa uqsaıtyn sýretterdi anyqtady, bul sýret turǵyndardyń teńiz tolqyndaryn qasterleıtinin bildiredi. Úı janynan dástúrli jerlengen adam qoıylymy tabyldy. Qurban súıekteri dóńgelek pishindegi shuqyrda tastarmen aralasa saqtalǵan. Jasy 40-50 shamasyndaǵy jerlengen er adamnyń basy batysqa baǵyttala, sol jaq qyrynan kúrjıte jatqyzylǵan. Zertteýshilerdiń boljaýynsha, bul adam úıdiń salynýy kezeńinde qurban bolǵan. Máskeýlik antropologtar súıek qaldyqtarynan osy adamnyń bas súıegin qurastyryp shyǵardy.

Ǵalymdardyń anyqtaýynsha, jerlengen adam – Aral-Kaspıı óńirin mekendegen evropalyq násildiń óte ejelgi antropologııalyq túri. Bul Qazaqstan terrıtorııasyndaǵy qazirde tabylyp zerttelgen óte erte qoıylym dep sanalady, - deıdi Aıman ıArıhanova.

Aqtaý qalasynyń mańynan tabylǵan taǵy bir arheologııalyq olja - Qosqudyq-2 qonysy. Ol da qalanyń soltústik jaǵynda ornalasqan. 1984 jyly Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵy mekemesiniń mamandary tapqan. Qonystyń boljamdy kólemi 1500 sharshy metrdi quraıdy. 2007 jyly Qosqudyq 2 qonysyna júrgizilgen qazba jumysy barysynda 256 sharshy metr alań arshyldy. 

Zertteý alańynan turǵyn-jaı qurylysynyń bóligi jáne óndiristik-turmystyq alańnyń jer telimi – sharýashylyq aýmaǵy kiredi. Qonystaǵy qazba jumystar nátıjesinde hvalyn mádenıetteriniń materıaldarymen salystyrýǵa keletin shaqpaq tas jáne tas buıymdarynyń úlken jıyntyǵy men qysh ydys synyǵy, qabyrshaqtardan jasalǵan áshekeıler tabylǵan. Bul materıaldar eskertkishti b.z.d. 4 myńjyldyqtyń sońymen merzimdeýge múmkindik berdi.

Al, Aqtaý qorymy - B.z.d. 13-11 ǵasyrlarda qalanyń qyrat tárizdi bıikteý kelgen soltústik jaǵynda ornalasqan. Keshen 2 qabirden jáne qurbandyqshalý orny men 3 meńgirden turady. Qabir qurylystary qatty qıraǵan. Sonymen qatar, erte zamanda-aq tonalǵan anyqtalǵan. 

 - Jáshiktegi qańqa súıekteri bastapqy oryndarynan aýystyrylǵan. Batys jaq bóliginde túbi jalpaq, dóńgelek kesindi túrindegi jáne erneýinde qarapaıym shyrshy órnegi bar jabystyrma ádisimen jasalǵan ydys jatty. Jerleý orny men qorshaý arasyndaǵy keńistik sakraldy, taza bolyp shyqty. Qorshaý mańaıynda syrt jaǵynan qurbandyq shalý, eske alý rásiminiń izderi (kúl daǵy, jabystyrma ydys synyǵy, janýar súıekteri) bar ekeni anyqtaldy, - deıdi maman. 

Mańǵystaý memlekettik tarıhı-mádenı qoryǵy ekskýrsııa-kópshilik bóliminiń meńgerýshisi Aıman ıArıhanovanyń málimetinshe, Mańǵystaý óńirindegi árbir arheologııalyq eskertkish adamzattyń ejelgi tarıhynan syr shertedi. Bul nysandardy zertteý – ótkendi tanýdyń ǵana emes, mádenı murany saqtaýdyń da mańyzdy bóligi.

Buǵan deıin, Mańǵystaýda Sısem ata qorymy batyrlar panteony dep atalatyndyǵy jaıynda jazǵan bolatynbyz