Aqshamen bala tárbıeleýge bola ma?
ASTANA. QazAqparat - Jahandaný úderisinde adam sanasyna san túrli qozǵaý salatyn mádenı yqpaldar jetip artylady. Sonyń ishinde demokratııalyq prıntsıpterdi basty qundylyq etken azamattyq qoǵam aldynda óz tańdaýyn jasaýǵa álemdik deńgeıdegi áleýmettik ınstıtýttar usynǵan qoǵamdyq reformalar da jeterlik. Áleýmettik reformalar adam kapıtalyn damytýǵa aıtarlyqtaı úles qosqanymen, keı jaǵdaıda jańa zaman qundylyqtary adam tulǵasyn qalyptastyrý jáne bala tárbıesi máselesinde keı memleketterdiń ulttyq ereksheligine sáıkes kelmeı, tipti zııan etkenin de ǵalymdar moıyndaıdy. Ásirese, postkeńestik elderde dástúrli bala tárbıesi týraly uǵym batystyq kózqaraspen úılesim taba almaı zııanǵa shyqqanyn pedagog ǵalymdar másele etip kótergeli qashan... Sonymen, balany toıyndyryp, muńsyz etip ósirý qanshalyqty paıda berdi?
Fılosofııa negizinde jeke tulǵany qalyptastyrýdaǵy pedagogıkalyq tárbıe boıynsha birqatar eksperıment júrgizgen, Keńes Úkimetindegi tanymal psıhologtardyń biri Alekseı Leontev adam janynyń qalaýy ishki dúnıesiniń tazalyǵy ekenin dáleldegen. Onyń 1948 jyly jazǵan «Psıhologıcheskoe razvıtıe rebenka v doshkolnom vozraste» atty eńbeginde óte qyzyq tájirıbe bar. Onda ǵalym mektep jasyna tolmaǵan 5-6 jastaǵy balaǵa eki túrli mindet júkteı otyryp, balanyń ishki dúnıesine úńiledi. ıAǵnı, zertteý sharty boıynsha, bala belgili syzylǵan sheńber aıasynda berilgen tapsyrmany oryndaýy qajet bolady. Biraq, ol mindetti oryndaý bala úshin qıyn, sebebi, bala ony sheńber aıasynan shyqqanda ǵana oryndaı alady. Biraq, ony ǵalym bilmegensıdi. Onyń ornyn qymbat syılyqpen ótemek bolady. Sosyn, tájirıbe jasaýshy ǵalym bólmege balaqaıdy jalǵyz qaldyryp, ózi syrttan baqylaıdy. Osy sátti paıdalanǵan sábı shartty buzyp, jyljyp baryp aıtqan tapsyrmany oryndaıdy. Іle-shala ǵalym bólmege kirip, eshteńe baıqamaǵandaı tapsyrmany tekseredi de rıza bolǵan keıipte ýáde boıynsha balaǵa syılyqty beredi. Sonda, aldyndaǵy ǵana qymbat kóringen syılyq bala úshin onyń kóńilinde basqasha kóringeni baıqalady. Ol aldaýmen kelgen syılyqty alýdan tartynshaqtap, kibirtikteıdi. Balanyń kóńili sý sepkendeı basylady. «Adamnyń janýardan aıyrmashylyǵy da osy jerde» dep qorytady ǵalym zertteýin.
Pedagog ǵalymdardyń bir toby 4-5 jastaǵy balaǵa oıynshyq qymbat pa, arzan ba mańyzdy emes, oǵan bala tek qol jetkizse bolǵany. Sondyqtan, aqsha týraly, qundylyq týraly uryspaı túsindirý kerek degen tujyrym aıtady. Biraq, osyndaı pikirdegi mamandar da balaǵa shyndyqty aıtyp, aqsha joq bolsa joq ekenin jetkizý kerek deıdi. Óıtkeni, bala aqshanyń mańdaı termen keletinin bilýi kerek. Bul oıdaǵy ǵalymdar naryqtyq sanany balaǵa erte jastan qalyptastyrýdy, ekonomıkalyq teorııalardy saýatty júrgizýdi, paıda tabýǵa bala jasynan úırený kerektigin usynady. Al, eger bul pikir qate bolyp shyqsa she?
Jalpy, balany zattyq qundylyqtarǵa beıim qylyp, onyń «naryqtyq» sanasyn erte qalyptastyrǵan durys pa? Bul balada jeke basyna, ózine ǵana qajet degen egoızmdi erte sińirmeıdi me degen kúdik uıalaıtyny sózsiz. Múmkin búgingi jas adamdardyń tez toqyraýǵa ushyrap, aldyna qoıǵan maqsatyna qoly jetpeı qalsa ómirden túńilip ketetindigi osyndaıdan emes pe?
Belgili etnograf Bolat Bopaıuly qazaq bala tárbıesinde ortaq jaýapkershilikti basty mindet etip qoıǵanyn aıtady. Máselen, kóshpendi qazaq balaǵa 5-6 jasynda-aq ortaq jaýapkershilikti, áýlettiń qamyn jeýdi, ortaq maldy birge baǵyp, eldik degen túsinikti sińirgen deıdi. Eger, san ǵasyrlar boıy qazaq balalaryn tárbıelep kelgen epostyq jyrlardy alyp qarasańyz, ǵalymnyń pikiriniń durystyǵyna kózińiz jete túsedi. Máselen, «Batyrlar jyry» men ertegilerdiń keıipkerleri: Qobylandy batyr, Er Tarǵyn, Ker qula atty Kendebaı, Er Tóstik, Taý kótergen Tolaǵaı, tipti Aldar kóseniń ózi jeke qara basynyń qamyn emes, aýyldyń, eldiń, joq-jitiktiń jaıyn oılaıdy. Qurǵaqshylyq jaılaǵan aýylyna taý kóterip kelgen Tolaǵaıdyń qaharman beınesi talaı qazaq balasynyń sanasynda alyp tulǵa, naǵyz ıdeal ekenin dáleldeýdiń ózi artyq.
Eýropada orta ǵasyrdyń ózinde ómirdiń maǵynasy rahattanyp, lázzat alý degen túsinik qalyptasqan. Ony qazirgi tilmen, «gedonızm» dep ataıdy. Grektiń «hedone» «rahat, lázzat» degen sózinen shyqqan. Buǵan Reseı matematıgi, kıbernetık ǵalym ıÝlıı Shreıder (1927-1998) ýaqytsha jetistikterdi joǵary baǵalaý adam etıkasyna zııan dep, qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde tek lázzat al degen uǵymdy teriske shyǵarǵan. Árıne, bul teorııany teristegen jalǵyz ǵalym ol emes. AQSh psıhologtary «jeksenbilik nevroz» degen jańa dıagnoz aıqyndaǵan. Psıholog mamandarǵa kelip shaǵymdanǵan menedjerler demalys kúnderi jan dúnıeleriniń qulazyp turatyny, qansha ret ómir rahatymen, lázzatpen ony «sóndirýge» tyryssa da odan da jalyqqanyn aıtyp, shaǵymdanǵan. Aýqatty bolsa da, ishki dúnıesindegi qulazýdy toltyra almaǵan bilikti mamandar ne sebepten toqyraýǵa túskenine ǵalymdar jaýap izdegen.
Áıgili jazýshy E.Hemıngýeıdiń ómiri ózine qol jumsaýmen aıaqtalǵany belgili. Sol ishki kúızelisin jazýshy «Kılımandjaro - qarly taý» áńgimesinde kórsetkendeı bolady. Ol týraly Talasbek Ásemqulov «Egemen Qazaqstan» gazetine (29 qańtar, 2014 jyl) bergen suhbatynda: «...Aqylǵa syımaıtyn sýıtsıd... Uly jazýshy bulaı ólmeýi kerek edi. Meniń oıymsha, E.Hemıngýeıdiń óliminiń syry «Kılımandjaro - qarly taý» áńgimesinde jatqan sııaqty. Kim biledi, múmkin, o dúnıege biz bilmeıtin, biz bilgennen basqa Hemıngýeı ketken shyǵar» dep jazady. Al, Úndi halqyna táýelsizdik syılaǵan Mahatma Gandı elimniń azattyǵy jolynda tartqan azabym tek meniń ishki dúnıemdi baıytyp, kemeldendirdi degen oı aıtady. Osy oraıda Uly Abaı da «Myńmen jalǵyz alystym, kiná qoıma!» dep tolǵaǵany eske túsedi. Demek, qazirgi pedagogıka tynbaı qaıtalaıtyn «ındıvıdti, jeke tulǵany damytý» degen ustanymǵa ulttyq qundylyǵymyzdy eskerip, eldik sana, elge qyzmet, ortaq jaýapkershilik degen uǵymdy barynsha engizý qajet pe degen oıǵa kelemiz... Almas Muqashuly
