Aqsha sanaýdyń kóne tásili: abakýs áli qoldanysta
ASTANA. KAZINFORM – 15 qarashada Qazaqstanda Ulttyq valıýta kúni atap ótiledi. Teńge aınalymǵa engen 1993 jyldan beri aqsha sanaý men esep-qısap júrgizý tásilderi de aıtarlyqtaı ózgerdi. Búginde kúrdeli esepterdi tsıfrlyq tehnologııalar atqarǵanymen, birneshe myńjyldyq tarıhy bar abakýsty áli de qoldanyp júrgender bar.
Aqsha sanaý adamzattyń kúndelikti tirshiligimen birge damydy. Saýda-sattyq órkendep, taýar aınalymy artqan saıyn esep júrgizýdiń de jańa tásilderi paıda boldy. Bir kezderi saýsaqpen, taspen, aǵash taıaqshamen eseptegen adamdar keıin arnaıy sanaq quraldaryn paıdalana bastady. Solardyń biri – abakýs. Syrǵymaly monshaqtary bar bul taqta shamamen 4 myń jyl buryn paıda bolǵan dep esepteledi.
Shottan kalkýlıatorǵa deıin
1993 jylǵy 15 qarashada Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńge aınalymǵa engizildi. Bul eldiń ekonomıkalyq tarıhyndaǵy mańyzdy kezeńniń biri. Osy aralyqta aqsha aınalymy ǵana emes, ony esepteý, saqtaý jáne aýdarý tásilderi de túbegeıli ózgerdi.
Búginde saýda oryndarynda kassalyq apparattar men elektrondy júıeler qoldanylady. Banktik qosymshalar arqyly birneshe sekýndta aqsha aýdaryp, tólem jasaýǵa bolady. Al kúrdeli qarjylyq operatsııalardy arnaıy baǵdarlamalar men algorıtmder óńdeıdi. Jasandy ıntellekt te esepteý múmkindikterin keńeıtip keledi.
Degenmen tehnologııanyń damýy adamnyń oısha esepteý daǵdysyna degen qajettilikti joıǵan joq. Kerisinshe, keıbir bilim berý baǵyttarynda balalardy jyldam esepteýge úıretý úshin kóne abakýs qaıta qoldanyla bastady.
Bul quraldyń qurylysy qarapaıym. Aǵash nemese plastık jaqtaýǵa birneshe qatar sym tartylyp, oǵan syrǵymaly monshaqtar bekitiledi. Ár qatar belgili bir razrıadty bildiredi. Monshaqtardy saýsaqpen jyljytý arqyly qosý, azaıtý, kóbeıtý jáne bólý amaldaryn oryndaýǵa bolady. Eseptiń jaýabyn qurylǵynyń ekranynan izdeýdiń qajeti joq, nátıje kóz aldyńda qalyptasady.
Abakýstyń ereksheligi de osynda. Bala sandardy jattap qana qoımaı, olardyń ózara baılanysyn monshaqtardyń qozǵalysy arqyly túsinedi. Ýaqyt óte kele esepteý daǵdysy qalyptasyp, oqýshy abakýsty kóz aldyna elestetý arqyly oısha esep shyǵarýǵa kóshedi. Bul tásil mentaldy arıfmetıka dep atalady.
Mentaldy arıfmetıka: kóne ádistiń jańa múmkindigi
Astanadaǵy mentaldy arıfmetıka sabaqtarynda abakýs balalardy jyldam esepteýge úıretý úshin paıdalanylady. Halyqaralyq UCMAS mentaldy arıfmetıka akademııasynyń ustazy Ásem Shadenova osy baǵytta jumys isteıdi. Onyń aıtýynsha, abakýspen jattyǵý balanyń saýsaq motorıkasyn damytyp qana qoımaı, zeıinin shoǵyrlandyrýyna jáne oılaý qabiletin jetildirýine yqpal etedi.
Muǵalimniń ózi de bul ádisti meńgerý úshin arnaıy bilim alǵan. Ol Malaızııada oqyp, mentaldy arıfmetıkany oqytý tásilderin úırengen. Ásem Shadenovanyń aıtýynsha, Qazaqstanda bul baǵyttyń oqytylyp kele jatqanyna shamamen 15 jyl bolǵan.
– Saýsaqtarymen esep shyǵarǵanda massaj arqyly saýsaqtaryn jybyrlatyp, usaq motorıka arqyly mı mıshyqtarynyń oń jaq, sol jaq mıshyq bólikterin damytady. Ol degenimiz bala tek qana esepke ǵana emes, jyldamdyqqa, logıkalyq qabileti, oılaý qabileti, kórý qabileti, jyldamdyǵy damıtyn bolady. Bolashaqta olardan myqty qarjyger shyǵady, – deıdi Ásem Shadenova.
Mentaldy arıfmetıka sabaqtarynda balalar aldymen abakýspen jumys isteıdi. Monshaqtardy jyljytyp, esepteý amaldaryn oryndaýǵa mashyqtanady. Keıin osy áreketti oısha qaıtalaýǵa kóshedi. ıAǵnı bala esepteý quralyn qolyna ustamaı-aq, onyń qurylymyn kóz aldyna elestetip, sandardy oısha qosa alady.
Mundaı jattyǵýlarda jyldamdyqpen qatar dáldik te mańyzdy. Sebebi esepti tez shyǵarý úshin sandardyń retin, razrıadtardyń mánin jáne amaldardyń oryndalý tártibin jaqsy túsiný qajet. Sondyqtan abakýs balalarǵa daıyn jaýapty usynatyn qural emes, óz betinshe esepteýge úıretetin ádis retinde qoldanylady.
Qyzyǵy, bul tásil tek Qazaqstanda ǵana emes, birqatar Azııa elinde de saqtalǵan. Máselen Japonııa men Qytaıda balalardy jyldam esepteýge úıretý kezinde abakýsty áli kúnge deıin paıdalanady. Kóne sanaq taqtasy zamanaýı tehnologııalarmen qatar qoldanylyp keledi. Bul onyń tek tarıhı jádiger emes, bilim berý tájirıbesinde de orny bar qural ekenin kórsetedi.
«Shotymdy áli tastaǵan joqpyn»
Abakýs bireýler úshin balalardy esepke baýlýdyń quraly bolsa, endi bireýler úshin kúndelikti jumystyń ajyramas bóligi. Pavlodarlyq Sofııa Rústemovanyń saýda-salasynda júrgenine 50 jyldan asqan. Zamanaýı quraldar jetip artylsa da, kásipker eki dúkeniniń esep-qısabyn áli de eski shotymen shyǵarady. Aıtýynsha tarsyldaǵan tastar eshqashan jańylmaǵan.
Shotpen esepteýdi oǵan jeńgesi úıretken. Ýaqyt óte kele bul tásil kúndelikti daǵdysyna aınalyp, kásipker úshin úırenshikti qural bolyp qalǵan.
– Eki dúkenim bar, solardyń esebin bárin ózim sanaımyn, aıyna bir ret. Esep bárin sanap, endi qazirgi damyǵan kezde kalkýlıatorlar bar. Bulardyń da paıdasy bar. Biraq sonda da ózimniń shotymdy tastamaımyn, – deıdi Sofııa Rústemova.
Kásipkerdiń tájirıbesi kóne quraldyń kúndelikti turmystaǵy qoldanysy áli de bar ekenin ańǵartady. Onyń aıtýynsha, kalkýlıatordyń múmkindigine qaramastan, shotpen esepteý tásilinen bas tartpaǵan. Óıtkeni bul – ózi uzaq jyldar boıy qoldanyp kele jatqan, qolyna ábden úırengen qural.
Shottyń ár qataryndaǵy monshaqtardy jyljytý arqyly esep júrgizý syrt kózge qarapaıym kórinýi múmkin. Alaıda mundaı jumys zeıindi, eseptiń retin bilýdi jáne turaqty daǵdyny qajet etedi. Ár monshaqtyń qozǵalysy belgili bir sandyq mándi bildiredi. Sondyqtan bir ǵana qatardaǵy ózgeris jalpy eseptiń nátıjesine áser etedi.
Sofııa Rústemovanyń shotpen esepteýdi jeńgesinen úırenýi de osy quraldyń urpaqtan urpaqqa, kúndelikti tájirıbe arqyly berilip kelgenin kórsetedi. Bir kezderi úlkenderdiń qolynan kórip úırengen esepteý tásili búgingi tsıfrlyq dáýirde de kásipkerdiń jumysynda saqtalyp otyr.
Adamzattyń esepteý tarıhyna kóz júgirtsek, ár kezeńniń óz quraly bolǵanyn kóremiz. Alǵashynda qarapaıym sanaq tásilderi qoldanylsa, keıin abakýs, mehanıkalyq esepteý mashınalary, kalkýlıatorlar paıda boldy. Qazir olardyń ornyn kompıýterlik baǵdarlamalar men jasandy ıntellekt múmkindikteri tolyqtyryp jatyr.
Alaıda esepteý quraldarynyń jetildirilýi adamnyń matematıkalyq saýattylyǵyna degen qajettilikti azaıtqan joq. Qarjyny josparlaý, kiris pen shyǵysty salystyrý, kúndelikti tólemderdi baqylaý úshin de qarapaıym esep júrgize bilý mańyzdy. Al mentaldy arıfmetıka osy daǵdyny erte jastan qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan.
Bir qyzyǵy búgingi balalar abakýsty arnaıy sabaqta meńgerip júrse, aǵa býyn ókilderi ony kúndelikti tirshilikte paıdalanǵan. Biri monshaqtardy jyljytyp oısha esepteýge úırense, endi biri sol shottyń kómegimen dúkeniniń kirisi men shyǵysyn túgendeıdi. Ekeýine ortaq nárse – esepti óz qolymen shyǵarý daǵdysy.
Teńge aınalymǵa engennen beri aqsha sanaýdyń tásili san márte jańardy. Biraq esep-qısaptyń negizinde jatqan saýattylyq pen uqyptylyqtyń mańyzy ózgergen joq.
Aıta keteıik, buǵan deıin, Qazaqstannyń aqsha júıesindegi ózgerister jaıly jazǵan edik.