AQSh-taǵy aralyq saılaý: Tramp bıligine qandaı qaýip tónip tur

Bul saılaý Tramp pen búkil álem úshin nege mańyzdy

AQSh-taǵy aralyq saılaý — eldiń saıası ómirindegi mańyzdy oqıǵalardyń biri. Ol prezıdent saılaýynan keıingi ekinshi jyldyń qarasha aıynda ótedi. Saılaý nátıjesi prezıdenttiń ókilettik merziminiń qalǵan eki jylynda óz saıasatyn qanshalyqty erkin júrgize alatynyna tikeleı áser etedi. Eger Kongrestiń eki palatasy — Ókilder palatasy men Senat qarsylas partııanyń baqylaýyna ótse, prezıdenttiń múmkindikteri shekteledi. Máselen, mańyzdy federaldyq qyzmetterge óz kandıdattaryn taǵaıyndaý nemese qajetti zańdardy qabyldatý qıyndaıdy. Al prezıdent ekinshi, ıaǵnı sońǵy merzimin atqaryp otyrsa, onyń saıası yqpaly odan ári álsireýi múmkin. AQSh saıasatynda mundaı jaǵdaıdy «aqsaq úırek» dep ataıdy. Ásirese aralyq saılaýda prezıdenttiń partııasy jeńiliske ushyrasa, onyń bıliktegi salmaǵy aıtarlyqtaı tómendeıdi.

Bıylǵy saılaýdyń mańyzy Donald Tramp, onyń saıası qarsylastary men amerıkalyqtar úshin ǵana emes, búkil álem úshin de erekshe. Óıtkeni daýys berý nátıjesi AQSh-tyń aldaǵy eki jylda túrli máseleler boıynsha qandaı saıasat ustanatynyn aıqyndaýy múmkin. Sońǵy eki jylda Tramp álemdegi eń yqpaldy memleketti basqaryp otyrǵan, áreketin aldyn ala boljaý qıyn saıasatker ekenin kórsetti. Ol AQSh-tyń zor múmkindikterin ártúrli deńgeıde tıimdi paıdalanǵanymen, óz bastamalaryn júzege asyrýǵa bar kúshin salyp keledi. Al onyń saıasaty men sheshimderi halyqaralyq qatynastardaǵy turaqsyzdyqty kúsheıtip, kóptegen eldi alańdatyp otyr.

Bul saılaýdyń nátıjesi álemniń kóptegen eliniń saıası jáne ekonomıkalyq múddelerine yqpal etýi múmkin. Biraq másele munymen shektelmeıdi. Qazir AQSh-taǵy saıası tartystyń ózi álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdaryp otyr. Óıtkeni eldegi aralyq saılaýdyń nátıjesi dál bıylǵydaı úlken mańyzǵa ıe bolmaǵanyna kóp ýaqyt ótti.

Bul jolǵy basty másele — Ókilder palatasy men Senattyń qaı partııanyń baqylaýynda qalatyny. Saılaýǵa deıin eki palatada da respýblıkashyldar basymdyqqa ıe boldy. Sonyń arqasynda Tramp óz saıasatyn júzege asyrýǵa qolaıly múmkindik aldy. 3 qarashada amerıkalyqtar Ókilder palatasynyń barlyq múshesin, 100 senatordyń 35-in, 39 shtattyń gýbernatoryn, sondaı-aq jergilikti zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik organdarynyń ókilderin saılaıdy.

Senattaǵy oryndar úshin tartys kúsheıdi

Bıylǵy saılaýda Senattaǵy kópshilik orynǵa qaı partııa ıe bolatyny kútpegen jerden basty máselege aınaldy. Bastapqyda Tramptyń el ishindegi tanymaldyǵynyń tómendeýi respýblıkashyldardyń Ókilder palatasyndaǵy basymdyǵynan aıyrylýyna ákelýi múmkin degen boljam jasalǵan. Al Senattaǵy jaǵdaı ózgeredi dep eshkim kútpegen edi. Óıtkeni prezıdenttiń qyzmetin qoldaıtyndar úlesi qazir nebári 33 paıyzdy quraıdy. Bul — rekordtyq tómen kórsetkish. Onyń ústine bıyl Senat quramynyń úshten biri ǵana jańarady. Atap aıtqanda, 33 senatordyń ókilettik merzimi aıaqtalady, taǵy eki bos orynǵa saılaý ótedi. Máselen, qazirgi memlekettik hatshy Marko Rýbıo Florıda shtatynan saılanǵan senator qyzmetinen ketken bolatyn.

Endi Senattaǵy basymdyqtyń kimge buıyratyny da belgisiz bolyp otyr. Tipti respýblıkashyldar buryn únemi jeńiske jetip kelgen shtattarda da senatorlyq oryndarynan aıyrylyp qalýy múmkin.

Máselen, dástúrli túrde respýblıkashyldardy qoldaıtyn Tehas shtatynda da jaǵdaı ózgerýi yqtımal. Saýalnama nátıjesine sáıkes, demokrat Djeıms Talarıkony saılaýshylardyń 51 paıyzy qoldasa, onyń respýblıkashyl qarsylasy Ken Pakstonnyń kórsetkishi 45 paıyzdy quraıdy. Respýblıkashyldar basymdyqqa ıe bolyp kelgen Alıaskada demokrat Merı Peltola 50 paıyz qoldaýmen alda keledi. Al qazirgi senator Den Sallıvandy saılaýshylardyń 43 paıyzy qoldaıdy. Ogaıo shtatynda da demokrat Sherrod Braýnnyń múmkindigi joǵary. Ony saılaýshylardyń 49 paıyzy qoldasa, qazirgi senator Djon Hastedtiń kórsetkishi 46 paıyzǵa jetken. Aıova men Kanzas shtattarynda demokrattar men respýblıkashyldardyń múmkindigi shamalas. Bul da burynǵy saılaýlarmen salystyrǵanda erekshe jaǵdaı.

AQSh Senatynyń quramyn jasaqtaýda bir mańyzdy erekshelik bar. Ár shtat halqynyń sany men jer kólemine qaramastan, Senatqa eki ókilden saılaıdy. Sondyqtan demokrattardy turaqty qoldaıtyn, halqy kóp Nıý-Iork pen Kalıfornııa shtattarynyń Senattaǵy ókilder sany respýblıkashyldarǵa kóbirek daýys beretin Ońtústik Dakota nemese Aıova sııaqty shaǵyn shtattarmen birdeı. Osy erekshelik Senattaǵy saıası kúshterdiń araqatynasyna tikeleı áser etedi.

Sondyqtan Senat saılaýynyń nátıjesi eki partııanyń da jeńiske jetý múmkindigi bar shtattardaǵy daýys berýge baılanysty. Bıyl olardyń qatarynda burynnan respýblıkashyldardy qoldap kelgen shtattar da az emes. Senatorlar saılanatyn 12-13 shtatta tartys qyzý júrip jatyr. Sol sebepti saılaýdan keıin Senattaǵy kúshterdiń araqatynasy qandaı bolatynyn boljaý qıyn. Keıbir boljamdarǵa sáıkes, demokrattar Senattaǵy 51 orynǵa, al respýblıkashyldar 49 orynǵa ıe bolýy múmkin. Eger eki partııa da 50 orynnan alsa, sheshýshi daýys vıtse-prezıdent Djeı Dı Venske tıesili bolady. Mundaı nátıje Tramp úshin qolaıly.

Kongrestegi jeńilis Trampqa qalaı áser etýi múmkin

Tramp úshin Senattaǵy basymdyqty saqtap qalý asa mańyzdy. Ásirese respýblıkashyldar Ókilder palatasyndaǵy baqylaýynan aıyrylǵan jaǵdaıda Senattyń mańyzy arta túsedi. Al Kongrestiń eki palatasy da demokrattardyń qolyna ótse, prezıdenttiń jaǵdaıy edáýir qıyndaıdy. Tramptyń ózi buǵan deıin demokrattar oǵan qarsy ımpıchment rásimin bastaýy múmkin ekenin aıtqan.

Tramptyń alǵashqy prezıdenttik merziminde demokrattar oǵan eki ret ımpıchment jarııalaýǵa áreket jasady. Biraq eki jaǵdaıda da ony qyzmetinen ketire almady. Munyń sebebi AQSh-taǵy ımpıchment rásiminiń ereksheligine baılanysty. Ókilder palatasynda ımpıchment jarııalaý úshin depýtattardyń jaı kópshilik daýysy jetkilikti. Al isti qaraıtyn Senatta prezıdentti kináli dep tanyp, qyzmetinen bosatý úshin senatorlardyń keminde úshten ekisiniń qoldaýy qajet.

Ádettegi saıası jaǵdaıda munsha daýys jınaý óte qıyn. Ol úshin elde qandaı da bir tótenshe jaǵdaı nemese asa iri saıası oqıǵa bolýy kerek. Sondyqtan Tramptyń ımpıchment arqyly qyzmetinen ketý qaýpi asa joǵary emes. Biraq prezıdent úshin negizgi másele munda emes. Óıtkeni Ókilder palatasy ımpıchment máselesin daýysqa salmas buryn prezıdenttiń qyzmetine qatysty tergeý júrgizilýi múmkin. Ony palatanyń zań máseleleri jónindegi komıteti nemese arnaıy qurylǵan komıssııa júrgizedi.

Árıne, mundaı jaǵdaı Tramp úshin tıimsiz. Sebebi Kongress komıssııasy onyń ákimshiligindegi kez kelgen laýazymdy tulǵany, prezıdentpen baılanysy bar adamdardy jáne basqa da azamattardy jaýap berýge shaqyra alady. Tergeýdiń yqtımal baǵyttarynyń biri — ınsaıderlik aqparatty paıdalanyp saýda jasaý. AQSh-ta bul óte aýyr aıyp sanalady. Mundaı zańbuzýshylyq laýazymdy adamnyń qyzmettik jaǵdaıyn paıdalanyp, kópshilikke áli jarııalanbaǵan mańyzdy aqparatty aldyn ala alýy jáne sol arqyly qarjylyq paıda tabýymen baılanysty.

Trampqa qarsy qandaı tergeýler júrgizilýi múmkin

Bul máselege qatysty Trampqa qoıylatyn suraq az bolmaýy múmkin. Olar prezıdenttiń óz krıptovalıýtasynyń saýdasynan bastap, Ýoll-strıt bankırleri men bırja treıderlerine Truth Social áleýmettik jelisindegi jazbalaryn ózgelerden buryn aqyly túrde kórýge múmkindik berýine deıingi áreketterdi qamtıdy.

Máselen, bıyl jazda osy máselege baılanysty Tramptyń ústinen sotqa talap aryz tústi. Onda treıderlerdiń prezıdent jazbalaryn aldyn ala kórý múmkindigi úshin 100 myń dollar tóleýi qor naryǵyndaǵy saýdada olarǵa artyqshylyq beretini aıtylǵan. Talap aryzda mundaı aqparat ınsaıderlik aqparat retinde qarastyrylýy múmkin ekeni kórsetilgen.

Sonymen qatar Tramp prezıdenttiń jazbalaryn aldyn ala kórý qyzmetin usynatyn Truth API kompanııasynyń 41 paıyz aktsııasyna ıelik etedi. Ras, bul aktsııalar onyń tikeleı menshiginde emes. Olar uly kishi Donald Tramp basqaratyn, sharttary ózgertilýi nemese kúshi joıylýy múmkin trast arqyly rásimdelgen. Soǵan qaramastan, bul jaǵdaı ınsaıderlik aqparatty paıdalanýǵa qatysty tergeý bastaýǵa teorııalyq turǵydan negiz bola alady.

Sondyqtan demokrattar Ókilder palatasyndaǵy basymdyqqa ıe bolsa, mundaı múmkindikti paıdalanyp, Tramptyń qyzmetine qatysty tergeý bastaýy ábden yqtımal.

Sondyqtan 3 qarashadaǵy saılaýdyń nátıjesi Trampty alańdatpaı qoımaıdy. Tramp ımpıchment rásimi Senatta qoldaý tappaıdy dep esepteýi múmkin. Biraq ınsaıderlik aqparatty paıdalanýǵa qatysty tergeýdiń ózi prezıdenttik merziminiń qalǵan eki jylyn aıtarlyqtaı qıyndatýy múmkin.

Saılaýaldy tartys: qomaqty qarjy men saıası qysym

Sondyqtan Tramp pen onyń komandasy saılaý nátıjesine yqpal etý úshin bar kúshin salyp jatyr. Máselen, respýblıkashyldar saılaý naýqanyna demokrattarǵa qaraǵanda kóbirek qarjy jumsaýda. Ilon Masktyń ózi respýblıkashyldardyń saılaý naýqanyna 336 mıllıon dollar bólgen. Biraq mundaı qomaqty qarjynyń ózi barlyq jerde nátıje berip jatqan joq. Máselen, Tehas shtatynda demokratııalyq partııanyń kandıdaty Djeıms Talarıko saýalnamalarda aıqyn basymdyqqa ıe.

Bul jaǵdaı Tramp pen respýblıkashyldardy alańdatyp otyrǵanǵa uqsaıdy. Olar dástúrli qundylyqtardy alǵa tartyp, qarsylastaryna saıası qysym kórsetýge tyrysyp jatyr. Máselen, Tehastaǵy ereýilde bir qatysýshy vıtse-prezıdent Djeı Dı Venske ózin jaqsy kóretinin aıtqan. Oǵan Vens ázilmen jaýap berdi.

— Men de sizdi jaqsy kóremin, myrza. Biraq muny tek dostyq sezim dep túsinińiz. Men vıtse-prezıdentpin, Djeıms Talarıko emespin, — dedi ol.

Al Tramp Talarıkonyń vegan ekenin atap ótti. Et taǵamdaryn erekshe jaqsy kóretin tehastyqtar úshin mundaı málimdeme demokrat kandıdatqa degen kózqarasqa keri áser etýi múmkin degen esep bolsa kerek.

Degenmen munyń bári saıası tartystyń jeńil túri ǵana. Demokratııalyq partııanyń ózge birneshe kandıdatyna budan áldeqaıda salmaqty qysym jasalyp jatyr.

Máselen, 12 qazanda Vashıngtonda polıtsııa Mınnesota shtatynan saılanǵan Ókilder palatasynyń múshesi Ilhan Omardyń úıin tintti. Ol bıylǵy saılaýda qaıtadan depýtattyqqa úmitker. Omarǵa kóshi-qon qujattaryna qatysty alaıaqtyq jasady degen aıyp taǵylyp otyr. Onyń otbasy 35 jyl buryn Somalıden AQSh-qa qonys aýdarǵan. Tergeý ókilderi depýtattyń Amerıka azamattyǵyn alý kezinde zańbuzýshylyqtarǵa jol berilýi múmkin dep esepteıdi.

Mundaı zańbuzýshylyqtyń shynymen oryn alýy da múmkin. Óıtkeni tintý sottyń ruqsatymen júrgizilgen. Biraq demokrattardy alańdatyp otyrǵan másele basqa. Olar Omar qatysatyn saılaýǵa sanaýly apta qalǵanda úıin tintip, qujattaryn tárkileýdi kezdeısoqtyq dep sanamaıdy. Al Tramp bul istiń Ádilet mınıstrliginiń quzyretine jatatynyn aıtty. Sonymen birge Omardy jeke ózi «óte jaǵymsyz adam» dep esepteıtinin jasyrǵan joq.

Taǵy bir saıası tartys Mıchıgan shtatynda júrip jatyr. Munda demokrattar atynan Senatqa Abdýlla ál-Saıed úmitker bolsa, respýblıkashyldar Maık Rodjersti qoldap otyr. Tramp ta Rodjerstiń jaǵynda. Ol ál-Saıedti birneshe ret «radıkal ekstremıst» jáne «jıhadshy» dep ataǵan. Sondaı-aq onyń esimin ádeıi Muhammed dep atap júr. Bul áreketi qoǵamda qyzý pikirtalas týǵyzdy.

Soǵan qaramastan, Tramptyń qoldaýy men saılaý naýqanyna jumsalǵan qarjy respýblıkashyl kandıdatqa ázirge basymdyq ákelgen joq. Saýalnama nátıjesi boıynsha, ál-Saıedti saılaýshylardyń 45,6 paıyzy, al Rodjersti 41,4 paıyzy qoldaıdy.

Mıchıgannyń taǵy bir ereksheligi bar. Bul shtatta AQSh-taǵy eń úlken arab qaýymdastyǵy turady. Shtattyń 10 mıllıon turǵynynyń 400 myńǵa jýyǵy — arab tekti azamattar. Olar saılaýshylardyń shamamen 3,5 paıyzyn quraıdy. Al saıası belsendi azamattardy ǵana esepke alyp, arab qaýymdastyǵynyń ókilderi saılaýǵa túgel qatysqan jaǵdaıda, olardyń úlesi daýys bergenderdiń 6-7 paıyzyna deıin jetýi múmkin.

Degenmen munyń ózi shtattaǵy saılaý nátıjesin sheshýge jetkiliksiz. Óıtkeni Mıchıgan halqynyń basym bóligin, shamamen 70 paıyzyn aq násildi amerıkalyqtar quraıdy.

ál-Saıed saılaýaldy baǵdarlamasyn solshyl lıberaldyq kózqarastarǵa negizdep, oǵan popýlıstik sıpattaǵy ýádelerdi de engizgen. Ol Trampty, Maskty jáne AQSh-taǵy aýqatty toptardy ashyq synaıdy. Al saılaýaldy baǵdarlamasyndaǵy basty baǵyttardyń biri — halyqqa medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligin arttyrý.

2026 jyldyń tamyzynda ál-Saıed Demokratııalyq partııanyń ishki saılaýynda Ókilder palatasynyń múshesi, baıypty saıası ustanymymen tanylǵan Heılı Stıvensti jeńip shyqty.

Qymbatshylyq pen narazylyq saılaý nátıjesin ózgerte me

Bul jaǵdaı AQSh pen Eýropanyń birqatar elinde sońǵy ýaqytta baıqalyp otyrǵan saıası ózgeristerdi kórsetedi. Ásire ońshyl qozǵalystardyń kúsheıýine jaýap retinde ásire solshyl saıası kúshterdiń de yqpaly artyp keledi. Al ońshyldar men solshyldardyń arasyndaǵy qalypty baǵytty ustanatyn saıasatkerler radıkaldy kózqarastaǵy áriptesterine jol berýge májbúr. Sonyń saldarynan saıası ortalyqtyń yqpaly álsirep, onyń ókilderine burynǵydaı ıkemdi saıasat júrgizý qıyndaı tústi.

Osyndaı jaǵdaıda Tramp burynnan qoldanyp júrgen saıası tásilderine súıenýge tyrysyp otyr. Ol óz jaqtastaryn jumyldyryp, saılaýǵa belsendi qatysýǵa shaqyrady. Biraq qarsylastaryn ótkir synaý burynǵydaı jetkilikti nátıje bermeýi múmkin.

Óıtkeni amerıkalyq saılaýshylardy qazir kúndelikti turmysqa tikeleı áser etetin máseleler kóbirek alańdatady. Ásirese ómir súrý qunynyń qymbattaýy men janarmaı baǵasynyń ósýi halyqtyń narazylyǵyn kúsheıtip otyr. Mundaı máselelerdi saıası qarsylastarǵa baǵyttalǵan ótkir málimdemelermen tasada qaldyrý qıyn.

Buǵan qosa, amerıkalyqtardyń Iranmen soǵysqa jáne Kanadamen aradaǵy shıeleniske de kóńili tolmaıdy. Ásirese Kanadamen shekaralas ornalasqan Mıchıgan shtaty úshin kórshi elmen qarym-qatynas mańyzdy.

Jalpy, Tramp áli de ózin qandaı jaǵdaıda da qoldaıtyn turaqty saılaýshylaryna úmit artyp otyr. Biraq ol 2024 jylǵy qarashada ótken prezıdent saılaýynyń nátıjesine sheshýshi yqpal etken qalypty kózqarastaǵy saılaýshylardyń qoldaýynan aıyrylyp barady.

Buryn respýblıkashyl kandıdattar úshin Tramptyń qoldaýy úlken artyqshylyq sanalatyn. Al qazir Tramptyń qoldaýy respýblıkashyl kandıdattarǵa artyqshylyq berýdiń ornyna, saılaýda jeńiske jetýine kedergi keltirýi múmkin.

Sondyqtan aralyq saılaýdan keıin Tramp pen Respýblıkalyq partııanyń qarym-qatynasy qalaı órbıtini de belgisiz. Eger respýblıkashyldar Ókilder palatasy men Senattaǵy basymdyǵynan birdeı aıyrylsa, kelesi saılaý naýqanyna múlde basqa saıası jaǵdaıda daıyndalýǵa týra keledi. Óıtkeni ol kezde Tramptyń burynǵy yqpaly álsirep, ózine qatysty jaýap kútken máseleler kóbeıe túsýi múmkin.