AQSh pen Iran teketiresi qalaı órbip keledi

Tramptyń málimdemeleri neni ańǵartady?

Tamyz aıynyń basynda AQSh pen Iran arasyndaǵy shıelenis báseńdeı qoıǵan joq. Qaqtyǵysqa qatysýshy taraptar men óńirdegi negizgi oıynshylar soǵysty toqtatýdyń jolyn izdep jatqanymen, jaǵdaı áli de kelisim men áskerı eskalatsııa arasyndaǵy tepe-teńdikte tur. Birde taraptardyń ymyraǵa kelý múmkindigi artsa, endi birde qaqtyǵys ýshyǵady degen qaýip kúsheıedi.

Bul qubylys eń aldymen álemdik naryqtardan baıqalady. Kelisimge qol jetkizý yqtımaldyǵy artqan saıyn munaı baǵasy tómendeıdi, al áskerı shıelenis qaýpi kúsheıgende naryq qubylady. Osyǵan baılanysty jabyq kelissózderge qatysty túrli aqparattar jıilep, taraptardyń ustanymy týraly málimetter syrtqa aqtaryla bastady.

Onyń basym bóligi qarsy tarapqa qysym kórsetýge jáne óz ustanymynyń beriktigin kórsetýge baǵyttalǵanymen, ol astyrtyn kelissózderdiń jalǵasyp jatqanyn baıqatady. Bul teketirestiń taǵy bir ereksheligi – kelissózderge qatysty negizgi belginiń edáýir bóligin AQSh prezıdenti Donald Tramptyń ózi jarııalap otyr.

Máselen, 2 tamyzda Tramp Truth Social áleýmettik jelisinde Iranmen jaqyn arada kelisim jasalsa, josparlanǵan áskerı soqqylardan bas tartatynyn málimdedi. Buǵan deıin ol AQSh Irannyń munaı jáne energetıkalyq ınfraqurylymyna aýqymdy soqqy berýi múmkin ekenin birneshe ret eskertken bolatyn.

Tramptyń aıtýynsha, sheshim Iran men Taıaý Shyǵys elderiniń ótinishinen keıin qabyldanǵan. Alaıda Tegeran bul málimdemeni birden joqqa shyǵardy.

Soǵan qaramastan, 6 tamyzda Reuters agenttigi jarııalaǵan aqparat jaǵdaıdyń basqa qyryn kórsetti. Agenttik bes derekkózge silteme jasap, Tramptyń 28 shildedegi Iranǵa eskertýinen keıin Tegeran óńirdegi memlekettermen shuǵyl baılanysqa shyqqanyn habarlady. Málimetke sáıkes, Iran AQSh shabýyl jasasa, Parsy shyǵanaǵyndaǵy kórshi elderdiń energetıkalyq ınfraqurylymyna jaýap soqqy beretinin eskertken. Bul óńir memleketteriniń alańdaýshylyǵyn kúsheıtti. Óıtkeni olardyń strategııalyq energetıkalyq nysandary Irannyń yqtımal shabýylyna osal sanalady.

Saýd Arabııasy shıelenisti toqtatýǵa múddeli

2 tamyzda Saudi Press Agency agenttigi Saýd Arabııasynyń taq murageri Muhammed ben Salmannyń AQSh prezıdenti Donald Trampqa telefon shalyp, Iranmen aradaǵy shıelenisti áskerı emes, dıplomatııalyq jolmen sheshýge shaqyrǵanyn habarlady.

Áńgime nátıjesi jarııalanǵan joq. Alaıda kelesi kúni Tramp Aq úıde AQSh-tyń Iranmen Saýd Arabııasy, Birikken Arab Ámirlikteri jáne ásirese Qatardyń qoldaýymen kelissóz júrgizip jatqanyn málimdedi.

Biraq Tegeran bul aqparatty birden joqqa shyǵardy. Iran Syrtqy ister mınıstrliginiń resmı ókili Ismaıl Baǵaı AQSh-pen eshqandaı kelissóz júrmegenin aıtty. Degenmen ol Omanmen Ormýz buǵazyndaǵy keme qatynasyna qatysty dıalogtyń jalǵasyp jatqanyn rastady.

Málimdemeler kelissózderdiń múlde ornamaǵanyn bildirmeıdi. Kerisinshe, olar deldaldar arqyly júrgizilip jatqan bolýy múmkin. Onyń ústine Tramp Ormýz buǵazynyń ashylýyn qazirgi kezeńdegi basty másele dep atap, Qatardyń rólin erekshe kórsetti. Sondyqtan kelissózderde Qatar negizgi deldalǵa aınalǵan bolýy yqtımal. Al Iran úshin mundaı mindetti Oman atqaryp otyrǵanǵa uqsaıdy.

Irannyń kelissózderdi resmı túrde joqqa shyǵarýy da túsinikti. Shyǵys saıası dástúrinde mundaı jaǵdaıda álsizdik tanytpaý mańyzdy sanalady. Soǵan qaramastan, Tegeran AQSh-tyń munaı jáne energetıkalyq ınfraqurylymǵa soqqy jasaýyna múddeli emes. Óıtkeni mundaı shabýyl Iran ekonomıkasyna aýyr zardabyn tıgizip, óndiris oryndary men elektr stansalaryn qalpyna keltirýge mıllıardtaǵan qarjy men uzaq ýaqyt qajet bolady.

Al Vashıngton úshin Irannyń energetıkalyq sektoryna soqqy berý áskerı qysym jasaýdaǵy eń sońǵy ári eń yqpaldy quraldardyń biri bolyp otyr. Osy ýaqytqa deıin AQSh mundaı qadamǵa barmaǵan. Sebebi mundaı jaǵdaıda Irannyń jaýaby áldeqaıda qatań bolýy múmkin.

Mundaı qaýiptiń tarıhı negizi de bar. 1983 jyly Lıvandaǵy Beırýt qalasynda AQSh teńiz jaıaý áskeri men Frantsııa bitimgerleriniń kazarmalaryna jasalǵan jarylystan 241 amerıkalyq jáne 58 frantsýz áskerı qyzmetkeri qaza tapty. Shabýyl úshin jaýapkershilikti belgisiz shııttik uıym moınyna alǵanymen, keıin saıası jáne sarapshylyq ortada onyń artynda Iran turǵan bolýy múmkin degen qaýeset tarady.

Irannyń yqpal jelisi Parsy shyǵanaǵyna qandaı qaýip tóndiredi?

Irannyń óńirdegi yqpaly tek resmı saıasatpen shektelmeıdi. Tegerannyń ártúrli elderde áreket etetin proksı toptary men yqpal etý jelisi qalyptasqan. Máselen, Bahreın men Saýd Arabııasynda shııt qaýymynyń bir bóligi Iranǵa janashyrlyq tanytady. Al Bahreınde shııtter halyqtyń basym bóligin quraıdy. Sonymen qatar Iraktaǵy Irandy qoldaıtyn qarýly toptardyń da eleýli áskerı áleýeti bar.

Sondyqtan Parsy shyǵanaǵy elderi bul kúshterdi óńirlik qaýipsizdikke tónetin negizgi qaterdiń biri retinde qarastyrady. Munyń aıqyn kórinisi 28 shildede baıqaldy. Sol kúni AQSh pen Saýd Arabııasy Iraktyń Naınava provıntsııasyndaǵy Irandy qoldaıtyn proksı kúshterdiń nysandaryna soqqy jasap, shabýyl kezinde Irannyń Islam revolıýtsııasy saqshylar korpýsynyń (KSIR) birneshe nusqaýshy ofıtseri qaza tapty.

Osy oqıǵadan keıin Saýd Arabııasynyń Qorǵanys mınıstrligi X áleýmettik jelisinde: «Biz shıelenisti ýshyqtyrýǵa umtylmaımyz, biraq kez kelgen agressııaǵa jaýap bolady» dep málimdedi.

Málimdemeniń taǵy bir qyry bar. Buǵan deıin Saýd Arabııasy Irannyń shabýyldaryna jaýap retinde birneshe ret soqqy jasaǵany aıtylǵanymen, ol áreketter resmı túrde jarııalanbaǵan edi. Al bul joly Er-Rııad Irak aýmaǵyndaǵy Islam revolıýtsııasy saqshylarynyń korpýsy (IRSK) kúshterine jasalǵan shabýylǵa qatysqanyn ashyq málimdedi. Sarapshylar muny Iranǵa berilgen saıası belgi nemese óńirdegi jańa qaýipsizdik ahýalyna daıyndyqtyń kórinisi bolýy múmkin dep baǵalaıdy.

Nelikten Saýd Arabııasy ashyq áreketke kóshti?

AQSh pen Saýd Arabııasynyń Iraktaǵy ırandyq ofıtserlerge qarsy birlesken operatsııasy eki el arasyndaǵy keń kelisimniń bir bóligi bolýy múmkin. Buǵan 22 shildede Vashıngton men Er-Rııadtyń Saýd Arabııasynyń ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi kelisimge qol qoıýy negiz bola alady. Qujatta koroldikke ýrandy baıytýǵa múmkindik berý máselesi de qarastyrylǵany aıtyldy. Bul AQSh-tyń Saýd Arabııasyna jasaǵan mańyzdy saıası qadamy retinde baǵalandy.

Iraktaǵy shabýyldyń taǵy bir sebebi Naınava provıntsııasynyń strategııalyq mańyzymen baılanysty bolýy yqtımal. Ortalyǵy Mosýl qalasy sanalatyn óńir – dástúrli túrde sýnnıtter mekendeıtin aýmaq. Irandy qoldaıtyn qarýly toptar munda 2017 jyly «Irak jáne Levant ıslam memleketi» uıymy (Qazaqstanda tyıym salynǵan) jeńilgennen keıin ornalasty. Sarapshylardyń pikirinshe, IRSK men oǵan jaqyn shııttik kúshter jergilikti jaǵdaıdy baqylap qana qoımaı, Sırııa men Túrkııaǵa ótetin mańyzdy baǵytty da qadaǵalap otyr.

Osy turǵydan alǵanda, Saýd Arabııasynyń AQSh-pen birge KSIR kúshterine jasalǵan soqqyǵa qatysqanyn alǵash ret ashyq jarııalaýy kezdeısoq emes. Bul Er-Rııadtyń Iranǵa baǵyttalǵan saıası sıgnaly bolýy múmkin. ıAǵnı, koroldik óz aýmaǵyna jasalatyn shabýyldarǵa endi únsiz qalmaıtynyn kórsetti. Sonymen qatar bul qadam qaqtyǵys ýshyǵa qalǵan jaǵdaıda jańa qaýipsizdik ahýalyna daıyndyq retinde de baǵalanýy yqtımal. Mundaı jaǵdaıda óńirdegi sýnnıt-shıı̆t teketiresiniń qaıta kúsheıý qaýpi joq emes.

Soǵan qaramastan, taraptardyń eshqaısysy jaǵdaıdyń mundaı deńgeıge jetýine múddeli emes. Muny 28 shildedegi oqıǵalar ańǵartty. Donald Tramp Iranǵa buryn-sońdy bolmaǵan qýatty soqqy jasalýy múmkin ekenin málimdegennen jáne KSIR nysandaryna shabýyl jasalǵannan keıin Tegeran óńir elderimen shuǵyl baılanysqa shyqty. Al 2 tamyzda Saýd Arabııasynyń taq murageri Muhammed ben Salman Tramppen sóılesip, shıelenisti báseńdetý jáne máseleni dıplomatııalyq jolmen sheshý qajettigin talqylady.

Jańa mámile Ormýzdan bastalýy múmkin

AQSh pen Iran arasynda kelissózder shynymen júrip jatqan bolýy múmkin. Biraq olardyń naqty mazmuny ázir jarııa emes. Degenmen sońǵy málimdemelerge qaraǵanda, taraptar aldymen Ormýz buǵazyndaǵy keme qatynasy máselesin talqylap jatqanǵa uqsaıdy.

Iran úshin buǵazdy ashý maqsat emes. Bul – Vashıngtonmen kelissóz júrgizýdegi basty qysym tetikteriniń biri. Eger osy másele boıynsha ortaq mámilege qol jetkizilse, onda bıylǵy, soǵys bastalǵanǵa deıingi jaǵdaıǵa ishinara oralýǵa múmkindik týady. Alaıda Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty másele áli de ashyq kúıinde qalyp otyr.

Donald Tramptyń aıtýynsha, Ormýz buǵazy jańa yqtımal kelisimniń alǵashqy kezeńi bolmaq. Al odan keıin taraptar Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn talqylaýǵa kóshedi. Bul Vashıngton men Tegerannyń ázirge soǵysqa deıin basty talaptardyń qatarynda bolǵan Irannyń zymyran baǵdarlamasy men Tegeran qoldaıtyn proksı kúshter máselesin keıinge qaldyrǵanyn kórsetedi.

Óz kezeginde Iran da maýsymda usynylǵan kelisimniń barlyq shartyn emes, onyń bir bóligin ǵana qabyldaýǵa daıyn bolýy múmkin. ıAǵnı Tegeran sanktsııalardy tolyq alyp tastaý, shamamen 100 mlrd dollar kólemindegi buǵattalǵan aktıvterdi tolyq bosatý jáne eldi qalpyna keltirýge arnalǵan 300 mlrd dollarlyq baǵdarlamanyń ornyna shekteýli kelisimge kelýge kelisýi yqtımal.

Demek, taraptar ázirge barlyq túıtkildi birden sheshýge emes, kezeń-kezeńimen ilgerileýge basymdyq berip otyrǵan sııaqty. Onyń alǵashqy qadamy – Ormýz buǵazyndaǵy jaǵdaıdy retteý, al odan keıin Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty kelissózderdi jalǵastyrý bolýy múmkin.

Vashıngtonnyń aldynda qandaı tańdaý tur?

5 tamyzda The Washington Post AQSh-tyń Iranǵa qatysty áskerı josparyna baılanysty jańa málimet jarııalady.

Basylymnyń jazýynsha, Donald Tramp 31 shildede Florıdadaǵy rezıdentsııasynda ótken keńeste Qorǵanys mınıstri Pıt Hegsetti joǵary dáldiktegi qarý-jaraq qorynyń jaǵdaıy týraly ýaqytynda baıandamaǵany úshin synǵa alǵan. Sonyń saldarynan Tramp josparlaǵan aýqymdy áskerı soqqynyń oryndalýyna kúmán týǵan.

Keıin Pıt Hegset jaýapkershilikti orynbasaryna júktegeni aıtyldy. Alaıda másele qarý-jaraqtyń jetispeýinde emes. Vashıngton bul aqparatty joqqa shyǵardy. Sondyqtan áńgime qarý qorynan góri áskerı josparlaý men aqparattyń basshylyqqa der kezinde jetpeýine qatysty bolýy yqtımal.

Soǵan qaramastan, AQSh pen Iran arasyndaǵy teketires áli de sheshýshi kezeńde tur. Bir jaǵynda kelisimge kelý múmkindigi, ekinshi jaǵynda áskerı qaqtyǵystyń kúsheıý qaýpi tur. Eki tarap ta óz ustanymynan bas tartqysy kelmeıdi, al kelissóz júrgizý múmkindigi barǵan saıyn tarylyp barady.

Degenmen bul jaǵdaıda AQSh-tyń múmkindigi kóbirek. Maýsymdaǵydaı Ormýz buǵazy tolyq jabylǵan joq. Qazir ol arqyly táýligine shamamen 10 keme ótedi. Bul Vashıngtonǵa Iran porttaryna qysymdy saqtap, Tegerannyń ymyraǵa kelýin kútýge múmkindik beredi. Biraq mundaı taktıkanyń qansha ýaqytqa sozylatyny belgisiz. Onyń ústine qarashada AQSh-ta Kongreske aralyq saılaý ótedi.

Árıne, Vashıngton qajet bolsa, Tramp birneshe ret aıtqan aýqymdy áskerı soqqyǵa da bara alady. Alaıda mundaı sheshimniń táýekeli joǵary. Sondyqtan qazirgi jaǵdaıda tolyqqandy kelisimnen buryn soǵan jol ashatyn aralyq ýaǵdalastyqtyń jasalý yqtımaldyǵy basymyraq.

Osyǵan deıin Iran men Oman Ormýz buǵazy arqyly kemelerdiń júrý baǵytyn keliskeni týraly jazdyq.