AQSh pen Iran kelissózderi: bitim merzimi aıaqtalýǵa jaqyn, nátıje áli belgisiz

AQSh pen Iran arasyndaǵy ýaqytsha bitim merziminiń aıaqtalýyna sanaýly saǵat qaldy.Alaıda eki taraptan da yqtımal kezdesýge daıyndyq barysy jóninde janama sıgnaldar baıqalady. Soǵan qaramastan, Vashıngton men Tegeran bir mezette saıası jáne dıplomatııalyq qysymdy kúsheıtip, óz ustanymdaryn nyǵaıtýǵa tyrysyp otyr.

Vashıngton jarııalaǵan eki aptalyq bitimniń merzimi shyǵys jaǵalaýy ýaqyty boıynsha sársenbi keshinde aıaqtalýy múmkin. Bul Astana ýaqytymen beısenbi tańyna sáıkes keledi. Taraptar bitim merzimine qatysty resmı ortaq ustanym bildirgen joq. Naqty ýaqyt mejesi áli anyqtalǵan joq.

Pákistan alańyndaǵy yqtımal kelissózder dıplomatııa úshin sońǵy múmkindik retinde baǵalanyp otyr.

Buǵan deıin Islamabadtaǵy kezdesý nátıjesiz aıaqtalǵan. Qazir dıalogty qaıta jandandyrýǵa talpynys kúsheıdi.Reuters agenttiginiń habarlaýynsha, protseske qatysqan derekkózder «alǵa ilgerileý» bar ekenin aıtady. Kelissózder aldaǵy 24 saǵat ishinde bastalýy múmkin.

AQSh delegatsııasy kelissózge jol ashady

Vashıngtonda saqtyqqa negizdelgen optımızm baıqalady. Amerıkalyq BAQ málimetinshe, AQSh vıtse-prezıdenti Djeı Dı Vens seısenbi kúni delegatsııany bastap Pákistanǵa attanady. Delegatsııa quramynda prezıdent keńesshileri Stıv Ýıtkoff pen Djared Kýshner bar.

Kelisimge qol jetkizilgen jaǵdaıda AQSh prezıdenti Donald Tramptyń protseske tikeleı nemese onlaın formatta qatysýy da qarastyrylyp otyr.

Aq úı ókilderi taraptardyń kelisimge jaqyn ekenin málimdedi. Vashıngton úshin basty basymdyqtardyń biri — Irannyń ıadrolyq qarý jasaýyna jol bermeý. Ekinshi mańyzdy baǵyt — munaı naryǵyndaǵy turaqtylyqty saqtaý.

Naryqta munaı baǵasynyń tómendegeni birden baıqalady. Brent markaly munaı barreli 1,04 dollarǵa arzandap, 94,44 dollardy qurady. WTI markaly munaı 1,66 dollarǵa tómendep, 87,95 dollar boldy. Buǵan deıin kelissózderge qatysty kúmán kúsheıgennen keıin baǵa shamamen 6 paıyzǵa ósken edi.

Iran tarapynan qaıshylyq kúsheıdi

Tegeran ustanymy kelissózderge qatysty áli de birjaqty emes. Bir derekkóz Reuters agenttigine bergen málimetinde kelissózderge qatysý múmkindigi «oń baǵalanyp otyrǵanyn» aıtqan. Degenmen túpkilikti sheshim qabyldanbaǵan.

Resmı qurylymdar kerisinshe baǵyttaǵy aqparat taratyp otyr. Irannyń memlekettik telearnasy elden eshbir delegatsııanyń Islamabad qalasyna jiberilmegenin habarlady. Kelissóz protsesine qatysýy tıis negizgi ókilderdiń el ishinde ekeni de atap ótildi.

«Qazirgi ýaqytqa deıin Irannan eshbir delegatsııa Pákistannyń Islamabad qalasyna jiberilgen joq; negizgi de, qosalqy da, bastapqy da, ekinshi deńgeıli de delegatsııa joq», — dep habarlady Irannyń memlekettik telearnasy IRIB.


Iran Syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Esmaıl Bagaı de buǵan deıin kelissózderge qatysý jónindegi sheshimniń áli qabyldanbaǵanyn rastaǵan.

Saıası júıe ishinde qatań ustanymdar da kúsheıip otyr. Parlamenttiń Ulttyq qaýipsizdik komıssııasynyń múshesi Muhammed Reza Mohsenı Sanı qazirgi jaǵdaıda kelissózderdi «qabyldaýǵa bolmaıdy» dep málimdedi. Ol AQSh-ty shamadan tys qysym kórsetip, ishki saıası maqsattardy kózdep otyr dep aıyptady.

«Biz qaýip-qater jaǵdaıynda júrgiziletin kelissózderdi qabyldamaımyz», — dedi parlament spıkeri Muhammed Bager Qalıbaf. Ol Irannyń balama stsenarıılerge, sonyń ishinde qaqtyǵys jaǵdaıyna da daıyn ekenin atap ótti.

Áskerı faktor men sońǵy oqıǵalar

Dıplomatııalyq úderis óńirdegi shıelenistiń kúsheıýimen qatar júrip jatyr. Tegeran áskerı qurylymdary qaqtyǵys qaıta órshigen jaǵdaıda «jedel ári sheshýshi jaýap berýge» daıyn ekenin málimdep otyr.

Mańyzdy oqıǵalardyń biri retinde «Touska» ıran kemesine qatysty jaǵdaı atalady. Buǵan deıingi málimetterge sáıkes, AQSh bul kemeni Ormýz buǵazy aımaǵynda ustaǵan.

AQSh tarapynyń nusqasy boıynsha, ekıpaj alty saǵat boıy eskertýlerge qulaq aspaǵan. Sondaı-aq kemede qos maqsatta paıdalanylýy múmkin júk bolýy yqtımal ekeni aıtylǵan. Al Tegeran bul derekti joqqa shyǵaryp, kemeni, ekıpajdy jáne olardyń otbasylaryn dereý bosatýdy talap etip, saldary bolatynyn eskertken.

Qysymnyń taǵy bir mańyzdy faktory retinde Ormýz buǵazy ataldy. Bul teńiz ótkeli arqyly álemdik munaı men suıytylǵan gaz tasymalynyń shamamen besten biri ótedi.
Iran osy baǵyttaǵy baqylaýdy kelissózderdegi qysym tetigi retinde qarastyryp otyr. Sondaı-aq teńiz tasymalyna qatysty shekteýlerdi AQSh porttar blokadasyn alyp tastaýmen baılanystyryp keledi.

Vashıngton men Tegeran arasyndaǵy rıtorıkalyq teketirester

Taraptar arasyndaǵy saıası rıtorıka barǵan saıyn qatań sıpat alyp otyr. Vashıngton ókilderi Donald Tramp arqyly Tegeran kelissózderden bas tartsa, «buryn-sońdy bolmaǵan qıyndyqtarǵa» tap bolatynyn eskertip otyr.

— Olar kelissóz júrgizedi, áıtpese buryn-sońdy bolmaǵan qıyndyqtarǵa tap bolady, — dedi Donald Tramp radıojýrnalıst Djon Frederıkske bergen suhbatynda.

Buǵan deıin ol Iran aýmaǵyndaǵy negizgi ınfraqurylym nysandaryna, sonyń ishinde kópirler men elektr stantsııalaryna soqqy berý yqtımaldyǵyn joqqa shyǵarmaǵan.

Tegeran tarapy da jaýap rıtorıkasyn kúsheıtip otyr. Iran ókilderi Parsy shyǵanaǵy elderindegi energetıkalyq nysandar men sý resýrstaryn qamtamasyz etý ınfraqurylymyna shabýyl jasalǵan jaǵdaıda qarsy soqqy berýge daıyn ekenin málimdedi.

Tramptyń málimdemeleri shıelenisti kúsheıte tústi

Donald Tramptyń ashyq jáne úzdiksiz málimdemeleri Tegeran men Vashıngton arasyndaǵy kelissózder úderisine qosymsha qysym túsirip otyr. Amerıkalyq BAQ bul rıtorıka kelissózderdiń názik tepe-teńdigin buzyp, Iran tarapyndaǵy senimsizdikti kúsheıtýi múmkin ekenin habarlaıdy.

CNN arnasy keńesshilerge silteme jasaı otyryp, AQSh prezıdentiniń kelissóz mazmunyna qatysty jarııa málimdemeleri dıplomatııalyq arnalardaǵy jumysty qıyndatyp otyrǵanyn habarlaǵan. 

Amerıkalyq sheneýnikterdiń (aty-jónin atamaý shartymen) aıtýynsha, ótken juma kúni kelissózder ilgerileý kezeńine jaqyndaǵan sátte Tramp bul úderis týraly áleýmettik jelilerde pikir bildire bastaǵan. Sondaı-aq ol jýrnalıstermen uzaq telefon suhbattary barysynda da málimdemeler jasaǵan. Sheneýnikterdiń baǵalaýynsha, onyń Truth Social platformasyndaǵy kúndelikti kóptegen jazbalary da kelissóz atmosferasyna áser etken.

Negizgi kelispeýshilikter

Kelissózder bastalǵanymen, Vashıngton men Tegeran arasyndaǵy negizgi pozıtsııalar boıynsha ortaq ymyra áli qalyptasqan joq.

Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy: AQSh Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn tolyq toqtatýdy talap etip otyr. Al Tegeran mundaı shekteýler tek ýaqytsha sıpatta bolýy kerek ekenin alǵa tartady.

Irandaǵy ýran qory: Donald Tramp AQSh Irannyń shamamen 400 kg joǵary baıytylǵan ýran qoryn halyqaralyq baqylaýǵa berýin kózdep otyrǵanyn málimdegen. Tegeran bul talapty úzildi-kesildi qabyldamaıdy.

Ormýz buǵazy: Iran AQSh tarapynan porttarǵa qatysty shekteýler joıylǵanǵa deıin osy teńiz jolynda keme qatynasyna qatysty tetikterdi saqtaýdy talap etedi. AQSh bolsa, bul másele kelisim jasalǵanǵa deıin ózgermeıtinin alǵa tartyp otyr.

Buǵattalǵan aktıvter: Iran sheneýnikteri uzaq merzimdi kelisim aıasynda sanktsııalardy tolyq joıýdy jáne shamamen 20 mlrd dollar kólemindegi buǵattalǵan qarajatty bosatýdy talap etti.

Áskerı ótemaqy: Sonymen qatar Tegeran AQSh pen Izraıl tarapynan jasalǵan shabýyldardan kelgen shyǵyn úshin shamamen 270 mlrd dollar ótemaqy tóleýdi usyndy.

Islamabad kelissózderdi kútý rejıminde

Osy arada Islamabad AQSh–Iran kelissózderi úderisinde mańyzdy deldal rólin saqtap otyr. Pákistan bıligi taraptardy dıalogqa tartý úshin táýlik boıy jumys istep jatyr. Resmı derekterge sáıkes, aldaǵy 24 saǵat ishinde kelissózder bastalýy múmkin.

— Pákistan bul protsesti tyǵyryqtan shyǵarýǵa tyrysyp, táýlik boıy jumys isteýde. Búgin keshke nemese erteń biz jaǵdaıdyń birshama oń baǵytqa qaraı jyljýyna úmittenemiz, — dep Islamabadtaǵy memlekettik saıasat jónindegi sarapshy Nılofer Afrıdı Qazı Al Jazeeraarnasyna bergen pikirinde aıtqan.

Onyń aıtýynsha, Islamabadta kelissózderge daıyndyq qyzý júrip jatyr. Al sarapshylar ahýaldy úzdiksiz baqylaýda. Qazir qalada qaýipsizdik sharalary kúsheıtilip, 20 myńǵa jýyq quqyq qorǵaý qyzmetkeri jumyldyrylǵan.

Sarapshylardyń pikirinshe, kelissózder bastalǵan kúnniń ózinde, kúrdeli ári uzaqqa sozylýy múmkin.

Osylaısha, bitim merzimi aıaqtalýǵa jaqyndaǵan tusta taraptardan qarama-qaıshy málimdemeler túsip jatyr. Aldaǵy saǵattar sheshýshi kezeń bolmaq. Kelissózder jańa dıplomatııalyq kezeńge ótýi múmkin nemese shıelenis qaıta kúsheıýi yqtımal.