AQSh pen Iran arasyndaǵy soǵysqa alty aı: qaqtyǵys nege tyǵyryqqa tireldi
ASTANA. KAZINFORM – AQSh prezıdenti Donald Tramp birneshe apta ishinde aıaqtalady dep eseptegen Iranmen soǵysqa alty aı boldy. Osy ýaqyt ishinde qandaı nátıjelerge qol jetkizildi jáne taraptar nege áli kúnge deıin qaqtyǵystan shyǵatyn jol taba almaı otyr? Taıaý Shyǵystaǵy Kazinform agenttiginiń menshikti tilshisi taldap kórdi.
AQSh pen Izraıl 28 aqpanda Iranǵa qarsy áskerı operatsııa bastap, eldegi áskerı nysandarǵa, áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleri men basqarý ortalyqtaryna soqqy jasady. Alty aı ishinde Irannyń joǵary basshylyǵy men áskerı qolbasshylyǵynyń ókilderi qaza taýyp, qorǵanys jáne ıadrolyq ónerkásip kásiporyndary zaqymdandy.
Basynda Donald Tramp operatsııa 4-5 aptadan aspaıtynyn málimdegen edi. Onyń negizgi maqsattary Irannyń zymyran jáne ıadrolyq áleýetin joıý, Tegeran qoldaıtyn odaqtas qurylymdardyń qyzmetin toqtatý jáne AQSh-tyń Taıaý Shyǵystaǵy seriktesterin qorǵaý dep ataldy.
Arada alty aı ótkende AQSh pen Izraıl kúshteri aıtarlyqtaı taktıkalyq nátıjelerge qol jetkizgenimen, Irandy berilýge májbúrleı alǵan joq. Tegeran basqarý júıesin, jaýap soqqylaryn jasaý múmkindigin jáne qysym kórsetýdiń negizgi tetigi bolyp otyrǵan Ormýz buǵazyna baqylaýyn saqtap qaldy.
Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasynyń taǵdyry áli belgisiz
Iran qarýly kúshteri úlken shyǵynǵa ushyrady. AQSh Qarýly kúshteriniń Ortalyq qolbasshylyǵynyń málimetinshe, amerıkalyq kúshter Irannyń 161 áskerı kemesin joıyp, eldiń áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleriniń 82 paıyzyn isten shyǵarǵan.
Sondaı-aq zymyran qondyrǵylaryna, ushqyshsyz apparattar shyǵaratyn kásiporyndarǵa, basqarý ortalyqtary men baılanys júıelerine soqqy jasaldy. Irannyń áskerı avıatsııasy is júzinde operatsııalaryn toqtatty.
Alaıda Tegeran soǵysty jalǵastyrý múmkindiginen aıyrylǵan joq. Reuters agenttiginiń habarlaýynsha, AQSh Irannyń zymyran arsenalynyń shamamen úshten biriniń joıylǵanyn ǵana rastaı alǵan. Soǵan qaramastan Iranda ballıstıkalyq zymyrandar men ushqyshsyz apparattar saqtalǵan jáne el kemeler men aımaqtaǵy amerıkalyq nysandarǵa shabýyl jasaýdy jalǵastyryp otyr.
Qazir Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasynyń taǵdyry da belgisiz kúıinde qalyp otyr. Soqqylar ýran baıytatyn úsh belgili nysanǵa eleýli zııan keltirdi. Alaıda MAGATE ázirge baıytý deńgeıi 60 paıyzǵa jetken shamamen 440 keli ýrannyń qaı jerde ekenin anyqtaı almaı otyr.
AQSh barlaý qyzmetiniń baǵalaýynsha, AQSh pen Izraıldiń soqqylary Irannyń ıadrolyq qarý jasaý múmkindigin aıtarlyqtaı keıinge shegerdi. Alaıda baǵdarlamanyń túpkilikti toqtatylýyna kepildik berilgen joq. Al Tegeran atom bombasyn jasaý nıeti baryn áli de joqqa shyǵaryp keledi.
«Ormýz buǵazy» – Irannyń basty qarýy
Irannyń eń mańyzdy jaýaptarynyń biri – soǵysqa deıin álemdegi energetıkalyq resýrstardyń shamamen besten biri tasymaldanǵan Ormýz buǵazy arqyly kemelerdiń júrýine shekteý qoıýy boldy.
Kemelerge jasalǵan shabýyldar men olardan Iran maquldaǵan baǵyttar boıynsha júrýdi talap etý munaı baǵasynyń, saqtandyrý men teńiz tasymaly qunynyń ósýine alyp keldi. Tegeran óziniń geografııalyq ornalasýyn AQSh-qa ǵana emes, búkil álem ekonomıkasyna qysym jasaý quralyna aınaldyrdy.
Bastapqyda erkin keme qatynasyn qalpyna keltirý AQSh operatsııasynyń negizgi maqsattarynyń qatarynda bolǵan joq. Arada alty aı ótkende Ormýz buǵazyn ashý Vashıngtonnyń basty talaptarynyń birine aınaldy.
AQSh Irannan kemeler qozǵalysyna baqylaý ornatýdan bas tartýdy talap etip otyr. Al Tegeran óz porttaryna salynǵan blokadany alyp tastaýdy talap etip, qysym kórsetýdiń eń tıimdi quralynan aıyrylýǵa daıyn emes.
Buǵazǵa qatysty kelispeýshilikter maýsymdaǵy bitimniń sátsizdikke ushyraýynyń sebepteriniń birine aınaldy. AQSh Iran kemelerdiń buǵaz arqyly kedergisiz ótýin qamtamasyz etýge mindettendi dep eseptedi. Alaıda Tegeran buǵaz arqyly ótetin kemelerden ózi belgilegen tártipti saqtaýdy talap etýdi jalǵastyrdy.
Jańa oqıǵalardan keıin Donald Tramp 8 shildede bitimniń buzylǵanyn málimdedi.
Vashıngton áskerı soqqydan ekonomıkalyq qysymǵa kóshti
Alty aıǵa sozylǵan áskerı qımyldar qalaǵan nátıjege jetkizbegennen keıin Vashıngton strategııasyn ózgertýge sheshim qabyldady. AQSh ázirge jańa aýqymdy áýe naýqanyn josparlap otyrǵan joq. Onyń ornyna munaı kiristerine, bankterge jáne Irannyń saýda seriktesterine basymdyq berip otyr.
AQSh Qarjy mınıstri Skott Bessent Iran ekonomıkasynyń jumysyn jalǵastyrýyna múmkindik beretin qarjy arnalarynyń jolyn kesý nıeti baryn málimdedi. Jańa sharalar Iran munaıyn satyp alatyn nemese Tegeranǵa sanktsııalardy aınalyp ótýge kómektesetin memleketter men kompanııalarǵa qysym jasaýdy kózdeıdi.
Negizgi kedergi – Irannyń Qytaı, Úndistan jáne basqa da iri seriktesterimen yntymaqtastyǵy. Nátıjege qol jetkizý úshin Vashıngton sheteldik bankter men kompanııalarǵa qatysty qaıtalama sanktsııalardy qatań qoldanýǵa májbúr bolady. Bul rette iri ekonomıkalarmen qarym-qatynastyń nasharlaý qaýpi bar.
Iran shekteýlerge ondaǵan jyl boıy beıimdelip keldi jáne «barynsha qysym» kórsetýge baǵyttalǵan birneshe naýqandy bastan ótkerdi. Shyn máninde sanktsııalar elge qosymsha zııan keltirýi múmkin. Alaıda olardyń Islam Respýblıkasy basshylyǵyn saıası baǵytyn ózgertýge májbúrleıtini ázirge belgisiz.
Qysymnyń kúsheıýi Tegerandy aımaqtaǵy keme qatynasyna, porttar men energetıkalyq ınfraqurylymǵa qarsy jańa shabýyldarǵa ıtermeleýi de múmkin.
Mundaı taktıka aýqymdy eskalatsııaǵa jol bermeı, AQSh pen Parsy shyǵanaǵy elderi úshin qaqtyǵystyń qunyn arttyrýy yqtımal.
Ekonomıkalyq daǵdarys jáne narazylyq qaýpi
Shildede Irandaǵy jyldyq ınflıatsııa 66 paıyzǵa jetti, tutyný baǵalary 87,9 paıyzǵa ósti, al azyq-túlik byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 128 paıyzǵa qymbattady. Bul týraly Irannyń Statıstıka ortalyǵynyń málimetterinde aıtylǵan.
Prezıdent Masýd Pezeshkıan kiristiń qysqarýy aıasynda Irandaǵy problemalardyń birneshe ese kúsheıgenin moıyndady. Óz kezeginde baǵanyń ósýi men halyqtyń turmys deńgeıiniń tómendeýi jańa jappaı narazylyqtardyń týyndaý qaýpin arttyryp otyr. Alaıda ekonomıkalyq qıyndyqtar ázirge basqarý júıesiniń ydyraýyna alyp kelgen joq. Syrttan jasalǵan soqqylar ishki qaıshylyqtardy ekinshi orynǵa ysyryp, bılikke qoǵamǵa baqylaýdy kúsheıtýge múmkindik berdi.
Soǵystyń quny
Uzaqqa sozylǵan qaqtyǵys amerıkalyq resýrstardy da sarqyp barady. Alty aı ishinde AQSh-tyń 18 áskerı qyzmetshisi qaza taýyp, 750-den astamy jaralandy. Shildede Pentagon basshysy Iranmen soǵysqa osy ýaqytqa deıin 37,5 mlrd dollar jumsalǵanyn málimdedi. Vashıngton sondaı-aq Patriot jáne THAAD keshenderine arnalǵan zymyran qorynyń edáýir bóligin paıdalandy.
Operatsııany qoldaý úshin Pentagon Taıaý Shyǵysqa basqa baǵyttardan áskerı kemeler, avıatsııa jáne áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıelerin qaıta ornalastyrdy. Mundaı qadamdar AQSh-tyń Eýropa men Azııa-Tynyq muhıty aımaǵynda týyndaýy múmkin daǵdarystarǵa daıyndyǵyna qatysty suraqtar týǵyza bastady.
Soǵys AQSh-tyń Taıaý Shyǵystaǵy áskerı bazalarynyń osaldyǵyn da kórsetti. Olardyń kópshiligi ballıstıkalyq zymyrandar men ushqyshsyz apparattar qoldanylatyn uzaqqa sozylǵan shabýyldarǵa tótep berýge eseptelmegen.
Sonymen qatar qaqtyǵys Tramp úshin ishki saıası táýekelder de týǵyzýda. Reuters/Ipsos saýalnamasyna sáıkes, soǵys bastalǵaly beri onyń jumysyna berilgen qoldaý deńgeıi 40 paıyzdan 33 paıyzǵa deıin tómendegen. Al amerıkalyqtardyń 31 paıyzy ǵana áskerı operatsııany qoldaıdy. Janarmaı baǵasynyń ósýi Kongresstegi aralyq saılaý qarsańynda respýblıkashyldardyń pozıtsııasyna áser etýi múmkin.
Parsy shyǵanaǵyndaǵy monarhııalar da qaqtyǵystyń uzaqqa sozylýyna alańdaýly. Olar áskerı qımyldardyń toqtaǵanyna múddeli. Alaıda Iranǵa Ormýz buǵazyndaǵy yqpalyn saqtaýǵa múmkindik beretin jáne soǵystyń nátıjesin Tegerannyń óz jeńisi retinde kórsetýine jol ashatyn kelisimdi qalamaıdy.
Kelissózder tyǵyryqta
Qazir AQSh pen Iran arasynda tikeleı kelissózder júrgizilip jatqan joq. Vashıngton blokada men ekonomıkalyq jaǵdaıdyń nasharlaýy Tegerandy sheginýge májbúr etedi dep esepteıdi. Al Iran basshylyǵy AQSh-taǵy ishki qysym men qarashadaǵy aralyq saılaýdyń jaqyndaýy Trampty qaqtyǵystan shyǵatyn joldy birinshi bolyp izdeýge májbúr etedi dep sanaıdy.
AQSh Ormýz buǵazy arqyly erkin keme qatynasyn qamtamasyz etýdi, Irannyń ıadrolyq jáne zymyran baǵdarlamalaryna shekteý qoıýdy jáne amerıkalyq nysandarǵa jasalǵan shabýyldardy toqtatýdy talap etip otyr. Al Tegeran blokadany jáne sanktsııalardy alyp tastaýdy, sheteldegi aktıvterin buǵattan shyǵarýdy jáne qaýipsizdik kepildikterin berýdi kózdeıdi.
Qaqtyǵysty retteý perspektıvasy ázirge belgisiz. Batys BAQ-taryna pikir bildirgen sarapshylar qaqtyǵys oqtyn-oqtyn jasalatyn soqqylar men keme qatynasyna qarsy shabýyldardan turatyn uzaqqa sozylǵan tozdyrý soǵysyna ulasýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaıdy.
Eger AQSh-tyń jańa ekonomıkalyq strategııasy Tegerandy sheginýge májbúrleı almasa, aýqymdy áskerı qımyldardyń qaıta bastalýy da yqtımal.
Dıplomatııalyq jolmen sheshý úshin Ormýz buǵazy, amerıkalyq blokada jáne Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy boıynsha ymyraǵa kelý qajet bolady. Alaıda eki tarap ta ázirge odan ári qysym kórsetý arqyly yqtımal kelissózderde ózderine tıimdi sharttarǵa qol jetkizýge bolady dep esepteıdi.
AQSh pen Iran arasyndaǵy qaqtyǵysta oqıǵalar budan ári qalaı órbýi múmkin – osy materıaldan oqyńyz.
