AQSh-Ortalyq Azııa: Qazaqstannyń róli qandaı

Ortalyq Azııaǵa oıysqan nazar

New Lines Institute ınstıtýtynyń baǵdarlama jetekshisi ári sarapshysy Charlz Ýolshtyń pikirinshe, AQSh-tyń ulttyq qaýipsizdik strategııasynda Ortalyq Azııaǵa úlken úmit artylǵan. Ásirese Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyq basym. Óıtkeni AQSh aldaǵy jyldary Ortalyq Azııadaǵy yqpalyn jáne yntymaqtastyǵyn keńeıtýge múddeli. Osy maqsatta asa mańyzdy paıdaly qazbalar, atom energetıkasy, jetkizý tizbekteriniń qaýipsizdigin arttyrý baǵytynda kóp resýrs jumsap otyr.

Sarapshynyń aıtýynsha, muny Tramp ákimshiliginiń sońǵy alty aıda qolǵa alǵan jobalarynan anyq ańǵarýǵa bolady. Máselen, byltyr qarashada C5+1 sammıtinen keıin Qazaqstan men AQSh 17 mlrd dollardan asatyn iri kelisimderge qol qoıdy.

– Meniń oıymsha, taǵy bir aıqyn kórsetkish – AQSh-qa ımporttalatyn ýrannyń 24 paıyzy Qazaqstannyń úlesinde. Bul – óte joǵary deńgeı, – dep baǵalady Charlz Ýolsh.

Onyń aıtýnysha, AQSh shıkizat tasymalyn ártaraptandyrǵysy kelse, Ortalyq Azııa elderimen yntymaqtastyq ornatýy kerek. Qazir Tramp ákimshiligi jergilikti óndiristi damytýǵa, strategııalyq salalardy lokalızatsııalaýǵa umtylatyny kúmánsiz, alaıda «America First» qaǵıdaty syrtqy áriptestikten bas tartý degen sóz emes. Kerisinshe, bul ustanym AQSh-qa qajetti resýrstarǵa ıe memlekettermen ózara tıimdi kelisimder jasasýǵa túrtki bolǵan. Osy turǵydan alǵanda, Ortalyq Azııany AQSh ónerkásibin strategııalyq shıkizatpen qamtamasyz etýge qaýqarly seriktes dep baǵalaýǵa bolady.

S7+ bastamasy – jańa ekonomıkalyq dáliz

Bıyl sáýirde bir top amerıkalyq sarapshy Ortalyq Azııa, Aýǵanstan jáne Pákistan óńirlerimen yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan Silk 7+ (S7+) bastamasyn usyndy. Onyń negizgi maqsaty sý, energetıkalyq resýrstar tapshylyǵy sekildi ortaq máselelerdi birlesip sheshýge baǵyttalǵan. Bastama aıasynda Ortalyq Azııany Taıaý Shyǵys, Úndi-Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy naryqpen baılanystyratyn jańa saýda dálizin damytý josparlanǵan. Eger usynys sátti júzege assa, OA memleketteri Arab teńizi men álemdik naryqqa shyǵatyn balama jolǵa qol jetkizbek.

Charlz Ýolshtyń paıymdaýynsha, mundaı saýda baǵyty basqa halyqaralyq jobalarmen básekelespeıdi. Bar bolǵany, qoldanystaǵy kólik dálizderin tolyqtyrady..

– Iran tóńiregindegi turaqsyzdyq kezinde S7+ bastamasyna suranys artyp otyr. Óıtkeni Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵys dástúrli Soltústik–Ońtústik kólik baǵytyn paıdalanýǵa kedergi keltirýde. Shyndyqqa týra qarasaq, Irandaǵy jaǵdaı aldaǵy ýaqytta turaqsyz bolyp qala beredi. Sondyqtan S7+ Ortalyq Azııanyń Iran aýmaǵy arqyly ótetin kólik baǵyttarynyń máselesin sheshedi. ıAǵnı saýda-sattyqty qorǵaýdyń orta jáne uzaq merzimdi sheshimi dep túsingen jón, – dep atap ótti spıker.

Ortalyq Azııa: Jahandyq kólik-logıstıkadaǵy enshi

Charlz Ýolsh saýda jolyna qatysty AQSh strategııasyndaǵy ózge baǵyttar týraly da pikir bildirdi. Sonyń ishinde ol IMEC (Úndistan – Taıaý Shyǵys – Eýropa dálizi), Úsh teńiz bastamasy (3SI), Tórt teńiz bastamasy, Orta dáliz jáne S7+ bastamasy sekildi jobalardy jeke-dara qarastyrýǵa qarsy. Aıtýynsha, AQSh úshin barlyq baǵyt birin-biri tolyqtyratyn tutas júıe qatarynda. Olardyń ortaq maqsaty – álemdik saýda men jetkizý tizbekterine balama jahandyq logıstıkalyq júıe qalyptastyrý. Bastysy, Qytaı, Reseı, Iran baqylaýyndaǵy baǵyttarǵa táýeldilikti azaıtýdy maqsat tutady.

Oǵan qosa jańa kólik ınfraqurylymyn damytý halyqaralyq saýdanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etip, AQSh pen onyń seriktesteriniń strategııalyq ustanymyn nyǵaıtýǵa járdemdesedi degen boljam bar.

– Meniń oıymsha, AQSh-tyń basty saıasaty – strategııalyq múddesi bar eldermen berik saýda-ekonomıkalyq baılanys ornatý. Paıymdaýymsha, Ortalyq Azııa men Taıaý Shyǵys osyndaı strategııalyq mańyzy bar óńirdiń sanatyna jatady, – dep tolyqtyrdy Charlz Ýolsh.

Demek jahandyq kólik baǵyttaryn qalyptastyrýdy Orta dálizsiz elestetý múmkin emes. Qazir atalǵan baǵyt Ortalyq Azııadaǵy negizgi kólik torabynyń birine aınalyp otyr. Óıtkeni óńir energetıkalyq resýrs pen strategııalyq mańyzy joǵary paıdaly qazbanyń mol qoryna ıe. Sonymen qatar aımaq Eýropa, Taıaý Shyǵys, Azııa elderin baılanystyryp otyr.

Qazaqstan – AQSh-tyń strategııalyq seriktesi

AQSh Ortalyq Azııa elderiniń ishinde Qazaqstanmen etene jaqyn. Buǵan Qazaqstannyń Beıbitshilik keńesi, Pax Silica sekildi halyqaralyq bastamaǵa qatysýy, G20 kezdesýine shaqyrtý alýy dálel bola alady.

Charlz Ýolshtyń boljamynsha, eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty tereńdetý úshin taǵy bir qadam jasaý qajet. Ol – Qazaqstanǵa qatysty Djekson–Venık túzetýiniń (AQSh-tyń «Saýda týraly» zańyndaǵy bap) kúshin joıý.

– AQSh tarapynan Djekson–Venık túzetýinde kózdelgen Qazaqstanǵa qatysty sanktsııalardan bas tartýymyz qajet. Zań shyǵarýshy organdar bul sanktsııalardy joıýǵa yqylas tanytyp otyrǵanyn estidim. Shynymdy aıtsam, munyń ýaqyty áldeqashan jetti. Qazaqstan qajetti talaptardy oryndap otyr. Sondyqtan biz qarym-qatynasty odan ári damytýǵa jáne ınvestıtsııa salýǵa qadam jasaýymyz kerek, – dedi AQSh sarapshysy.

Saıası reforma jáne ınvestıtsııalyq ahýal

Amerıkalyq sarapshylar Qazaqstanda júrgizilip jatqan saıası reformalardy oń baǵalaıdy. Alaıda ózgeristerdiń tıimdiligi reformalardyń qanshalyqty sapaly júzege asatynyna baılanysty degen oıda. Sarapshylardyń sózinshe, el bıligi saıası tolqýǵa jol bermeı, memlekettik júıeni jańǵyrtýǵa umtylyp keledi. Al ishki turaqtylyq eldiń syrtqy saıasaty men ınvestıtsııalyq tartymdylyǵyna tikeleı áser ete bildi.

Mysaly, Qazaqstannyń halyqaralyq seriktesteri Quryltaı saılaýyn eldegi saıası júıeniń turaqtylyǵyn kórsetetin mańyzdy kezeń retinde qabyldaǵan bolatyn. Tipti AQSh, Qytaı, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Túrkııa, Parsy shyǵanaǵy jáne Eýropalyq Odaq elderi Qazaqstandy energetıka, kólik-logıstıka, ınvestıtsııa salalaryndaǵy mańyzdy seriktes sanaıtynyn jetkizgen.

Alaıda, álemdik tájirıbe kórsetkendeı, uzaq merzimdi yntymaqtastyq tek tabıǵı resýrs qorymen ólshenbeıdi. Elde turaqty memlekettik ınstıtýttyń qalyptasýy qajet. Eger jańa Parlament tıimdi jumys isteıtin zań shyǵarýshy organ retinde qalyptassa, Qazaqstannyń halyqaralyq ımıdji nyǵaıa túspek.

– Bıznes turǵysynan alǵanda, sot júıesiniń táýelsizdigi, saıası ınstıtýttardyń tıimdiligi, ınvestorlardyń quqyǵyn qorǵaý kepildigi negizgi faktor ekeni anyq. Eger reformalar sot júıesiniń ádildigi men menshik quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etse, Qazaqstandaǵy AQSh ınvestorlarynyń sany artady, – dep túıindedi Charlz Ýolsh.

Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstan – AQSh-tyń óńirdegi negizgi strategııalyq seriktesi, al Ortalyq Azııa – Vashıngtonnyń jańa geoekonomıkalyq keńistigindegi mańyzdy aımaq. Sebebi AQSh jahandyq saýda men logıstıkanyń jańa júıesin qalyptastyrýǵa umtylyp otyr.

Bul strategııa aıasynda Ortalyq Azııa, ásirese Qazaqstan orasan mańyzǵa ıe bolatyny belgili. Óıtkeni elimiz strategııalyq resýrstardy jetkizýshisi, iri kólik-logıstıkalyq torap ıesi sanalady. Al S7+, Four Seas, IMEC, Middle Corridor bastamalaryna belsendi qatysýy utymdy kelisimder jasaýǵa septesýi yqtımal.

Buǵan deıin Qazaqstan AQSh týrısteri úshin qaýip deńgeıi tómen elder qataryna engenin jazdyq.