AQSh áskeri ketkennen keıingi Irak: qarýly toptardy baqylaýǵa alýǵa Baǵdattyń qaýqary jete me

Koalıtsııa ketkenmen, qarýdy tapsyrý úderisi nege júzege asqan joq

Irak úkimeti 30 qyrkúıekke deıin AQSh bastaǵan halyqaralyq koalıtsııanyń qalǵan áskerı kúshterin tolyqtaı elden shyǵarýdy josparlaǵan edi. Sonyń nátıjesinde respýblıka aýmaǵyndaǵy qarýly toptardyń qarýyn memlekettik baqylaýǵa qabyldaýdy kózdedi.

Baǵdat bul eki mindetti bir-birimen tyǵyz baılanysta qarastyrdy. Óıtkeni, resmı bılikke baǵynbaıtyn jasaqtar Iraktaǵy sheteldik áskerı kúshtermen kúresip jatqanyn jyldar boıy aıtyp keldi. Al halyqaralyq koalıtsııa memleketten shyǵyp ketse, onda atalǵan toptarǵa qarýyn tastamaýǵa sebep qalmaıdy. Sebebi, endi soǵysatyn sheteldik ásker joq. Irak úkimetiniń esebi osyndaı edi.

Ondaı jaǵdaıda áskerı operatsııalardy júrgizý quzireti men múmkindigine tek úkimet qana ıe bolatyn. AQSh kontıngenti, rasynda da, bıyl elden ketýge daıyndaldy. Qyrkúıektiń ortasynda Iraktyń soltústiginde qalǵan júzdegen amerıkalyq áskerı qyzmetshi negizinen Iordanııaǵa jáne aımaqtaǵy basqa elderge kóshirildi. Sonymen qatar, koalıtsııa óz nysandaryn qorǵaý úshin paıdalanǵan áýe shabýylyna qarsy qorǵanys quraldaryn jáne t.b. áskerı jabdyqtaryn da alyp ketti.

30 qyrkúıekte Irak AQSh bastaǵan halyqaralyq koalıtsııa mıssııasynyń aıaqtalǵanyn jarııalady.

Baǵdat koalıtsııa mıssııasynyń aıaqtalǵan ýaqytyn egemendik merekesi dep jarııalap, 30 qyrkúıek pen 3 qazan aralyǵynda halyqqa demalys berildi. Naqtyraq aıtqanda, Irak Premer-mınıstri Álı áz-Zaıdı 1 qazan Egemendik kúni dep belgilengenin málimdedi.

Eske salaıyq, halyqaralyq koalıtsııanyń mıssııasy 2014 jyly «Islam memleketi» Iraktyń edáýir aýmaǵyn basyp alǵannan keıin bastaldy. Sol kezde Baǵdat halyqaralyq áskerı kómek suraǵan bolatyn. Terrorıstik toptyń negizgi kúshteri talqandalyp, ol basyp alǵan aýmaqtarynan aıyrylǵannan keıin Irak bıligi respýblıkadaǵy sheteldik áskerdi barynsha qysqartýǵa umtyldy. Sebebi, úkimet sodyrlardyń qalǵan usaq jasaqtaryn óz kúshimizben eńsere alamyz dep eseptedi.

2024 jyly Baǵdat pen Vashıngton koalıtsııa mıssııasyn kezeń-kezeńimen toqtatý týraly kelisimge keldi. Mıssııa aıaqtalǵannan keıin de Baǵdat koalıtsııaǵa qatysýshy memlekettermen ekijaqty negizde yntymaqtastyqty jalǵastyrýdy josparlap otyr. Kasım ál-Aradjıdiń aıtýynsha, mundaı seriktestik barlaý aqparatyn almasýdy, tájirıbe bólisýdi, sondaı-aq Irak kúshteriniń daıyndyǵy men múmkindikterin arttyrýdy qamtıdy.

Alaıda ásker shyǵarý merzimi jaqyndaǵan saıyn qarýly toptardyń bir mezgilde qarýdan bas tartýǵa daıyn emestigi aıqyn boldy. Úkimet sheteldik seriktesterimen áskerdi shyǵarý tártibin úılestirgenimen, el ishindegi máselelerdi sheshe alǵan joq. Keı jasaqtardyń qolbasshylary qosymsha talaptar qoıyp, qarý-jaraǵyn ótkizýge asyǵa qoımady. Saldarynan Baǵdat bastapqyda ózara baılanysty dep qarastyrǵan eki úderis bir mezette júzege aspaı, ártúrli keste boıynsha júre bastady.

The New York Times gazetiniń 21 qyrkúıekte jarııalanǵan sanynda Irak Premer-mınıstri Álı áz-Zaıdı osy taqyryp tóńireginde bergen suhbaty jarııalandy. Onda spıker eldegi úkimetke baǵynbaıtyn jasaqtardyń qarýyn ótkizetin jańa merzimdi málimdedi, ıaǵnı 2027 jyldyń 30 maýsymyn atady.

Premer usynǵan josparǵa sáıkes, koalıtsııa ketkennen keıin 90 kúndik kezeń bastalady. Osy ýaqytta qarýly toptar shabýyldy toqtatýy, al AQSh olarǵa qarsy soqqy jasaýdan bas tartýy tıis. Budan keıin qarýdy memleketke birtindep berý úderisi bastalyp, ol 2027 jylǵy 30 maýsymǵa deıin aıaqtalýy kerek.

Bul tártip saqtalǵan jaǵdaıda birinshi kezeń qazan-jeltoqsan aılaryn qamtıdy, al qarý-jaraq arsenaldaryn tapsyrý ýaqyty 2027 jyldyń alǵashqy jartysyna saı keledi.

Demek, osy qosymsha toǵyz aı úkimetke kelissózderdi atys-qantógissiz jalǵastyryp, belgili bir ymyralarǵa qol jetkizýge múmkindik beredi. Bul qarýly toptarǵa da tıimdi. Olar ózderiniń bolashaǵyna qatysty qaýipsizdik kepildikterin kelisip alýǵa jáne qarýdy tapsyrý sharttaryna yqpal etýge ýaqyt utady.

Úkimetke baǵynbaıtyn jasaqtar qarýyn tapsyrýǵa nege asyqpaıdy

2003 jyly Irakqa AQSh basyp kirgennen keıingi soǵystar men saıası daǵdarystar saldarynan áskerı qurylymdar eldiń mańyzdy sektorlaryna ornyǵyp úlgergen. Áz-Zaıdı olarmen kelissóz júrgizýge májbúr.

Qarýly qurylymdardyń aýqymdy kiris kózderi jáne bılik organdarynda jaqtastary bar. Sol sebepti, úkimet sheshimderine yqpal ete alady. Olardyń kóbi Iranmen tyǵyz baılanysta, ıaǵnı Tegerannyń qoldaýyna ıe. Bul jasaqtardyń Baǵdatpen kelissózderdegi pozıtsııasyn odan ári kúsheıtedi.

Buǵan deıin qolbasshylar talaptaryn úkimetke qaramaǵyndaǵy jasaqtarmen, qarýmen ses kórsetý, ıaǵnı kúsh arqyly oryndatyp keldi. Qazir olarǵa saıası ókildigi men ekonomıkadaǵy tetikterin saqtaý múmkindikteri usynylyp otyr. Áıtse de, qarýyn tastaǵan soń, burynǵy aıbary men yqpalynan aıyrylyp, memlekettik organdardyń sheshimderine táýeldi bolatyny anyq. Sondyqtan qarýdy memleketke ótkizý máselesi jasaqtardyń yqpalyn qanshalyqty saqtaı alatynyna jáne olardyń basshylary men jaýyngerleriniń múddelerin kim qorǵaıtynyna tikeleı baılanysty.

Irak úkimetiniń ázirge bul túıtkildi kúshpen sheshýge shamasy jetpeıdi. Ondaıǵa barsa, jaǵdaıdy ýshyqtyryp alýy múmkin. Tamyz aıynda «Harakat an-Nýdjaba» tobyna qarasty barlaý qyzmeti basshysynyń ustalýyna baılanysty oqıǵa sózimizge dálel.

Reuters agenttiginiń málimetinshe, 17 tamyzda arnaıy jasaq ony amerıkalyq nysandarǵa jasalǵan dron shabýyldaryna qatysy bar degen kúdikpen ustady. Kúdikti 48 saǵat tutqynda boldy. Al onyń toby qatań jaýap berip, kek alatyny týraly úzdiksiz qoqan-loqy jasady. Qaqtyǵystyń ýshyǵýyna jol bermeý úshin máselege yqpaldy shııt saıasatkerleri aralasty. Demek, resmı bıliktiń áskerı jasaqtarǵa qarsy kúsh qoldanýy ne olardyń múshelerin qolǵa túsirýi orasan qarsylyqqa ushyraıdy. Ondaı jaǵdaıda úkimet shıelenisken janjaldy saıası deldaldar arqyly retteýge májbúr bolady. Muny joǵaryda atalǵan jaıt anyq kórsetti.

Onyń ústine, Premer-mınıstr kabınetin keı qarýly toptar qoldaıdy. Ózin qoltyǵynan demep otyrǵan jasaqtarǵa Áz-Zaıdı qatty qysym jasaı almaıtyny túsinikti. Óıtse, olardyń qoldaýynan aıyrlyp qalýy yqtımal. Al sheteldik seriktesterge Iraktaǵy toptardy qarýsyzdandyrý týraly bergen ýádesin oryndamasa, halyqaralyq arenadaǵy bedeli túsip, abyroı-yqpalyna kúmán men nuqsan keletini daýsyz. Sondyqtan ol eki ottyń ortasynda qalǵandaı qıyn halde.

Sonymen birge, qarýly qurylymdardyń ózderi de qarýdy tapsyrǵannan keıin ne utyp, ne joǵaltatynyn ártúrli baǵalaıdy. Mysaly, «Asaıb áhl ál-Hak», «Kataıb ál-Imam Álı» jáne Mýktada ás-Sadr qozǵalysynyń «Saraıa ás-Salam» toby óz arsenaldaryn memleket qaramaǵyna berýge daıyn ekenin málimdedi. Saıası yqpalyn saqtap qalýdan dámeli kúshter úshin úkimetpen kelisimge kelý eń qolaıly sheshim ekeni shúbásiz.

Al «Kataıb Hezbolla» men «Harakat an-Nýdjaba» anaǵurlym qatań ustanymda. Bul toptar úshin derbes áskerı kúshke ıe bolý - Iraktaǵy jáne aımaqtaǵy róliniń mańyzdy bóligi. Olar jeńildikterdi sheteldik kúshterdiń ketýimen baılanystyrady. Atalǵan jasaqtardyń talaptarynyń ishinde túrik áskerlerin shyǵarý, Iraktyń áýe qorǵanysyn kúsheıtý jáne soltústik shekaralardy baqylaý tártibin ózgertý tárizdi máseleler bar.

Bul talaptardy oryndaý basqa memlekettermen jáne Irak Kúrdistany bıligimen kelissóz júrgizýdi qajet etedi. Sondyqtan Baǵdat olardyń barlyǵyn óz betinshe jáne qysqa merzimde oryndaı almaıdy. Bul jaǵdaı qarýly toptarǵa amerıkalyqtar ketkennen keıin de qarýdy saqtap qalýǵa jeleý bolady. Óıtkeni, olar eldiń qaýipsizdigine tóngen basqa qaýipterdiń áli joıylmaǵanyn alǵa tarta alady.

Taǵy bir aıta ketetin dúnıe - jekelegen máseleler boıynsha kelissózder ilgeriledi. Qyrkúıekte Ankara men Baǵdat Bashıka – Zelıkan bazasyn kezeń-kezeńimen Irak tarapyna berý týraly kelisti. Alaıda Túrkııanyń Iraktyń soltústigindegi biraz áskerı nysany bul kelisimge enbeı qaldy.

Vashıngton men Tegeran: eki túrli kózqaras pen múdde

Vashıngton amerıkalyq áskerler ketkennen keıin Irak úkimetiniń qarýly toptardyń shabýyldaryna toıtarys berýge jáne óz aýmaǵyndaǵy qaýipsizdikke jaýap berýge qabiletti bolǵanyn qalaıdy.

AQSh memlekettik hatshysy Marko Rýbıo 21 qyrkúıekte Nıý-Iorkte Álı áz-Zaıdımen kezdesip, derbes qarýly qurylymdardy joıý jáne Irak aýmaǵynan jasalatyn shabýyldardyń aldyn alý máselelerin talqylady. AQSh úshin Baǵdattyń mindettemelerin oryndaýy mańyzdy, ıaǵnı derbes jasaqtardy úkimettiń ustanymyna qaramastan óz betinshe júrgizetin operatsııalaryn toqtatýǵa májbúrli túrde alyp kelý kerek.

Iraktan áskerdi shyǵarý shabýylǵa ushyraıtyn amerıkalyq áskerı qyzmetshilerdiń sanyn azaıtady. Alaıda qarýly toptardyń AQSh múddelerine jáne kórshi memleketterge soqqy berý qateri saqtalady. Sondyqtan Vashıngton áz-Zaıdıdiń mundaı shabýyldardy toqtata alý qabiletine qaraı onyń áreketterin baǵalap, máseleni odan ári qarastyrady. Eger jasaqtar qarýyn tastamaı, ózimbilemdikke sala berse, koalıtsııanyń ketýi AQSh pen Irak arasyndaǵy shıelenis sheshilmeýi ábden múmkin.

Al Tegeran amerıkalyq áskerdiń ketýin oń baǵalaıdy. Óıtkeni, bul kórshiles elde saıası qarsylasynyń áskerı kontıngenti men yqpalyn azaıtady. Iran parlamenti ulttyq qaýipsizdik jónindegi komıssııa tóraǵasynyń orynbasary Ámir Haıat Mokaddam AQSh áskeriniń ketýin qoldaıtynyn málimdedi.

Reuters agenttigi Mokaddamnyń sózin keltiredi:

— Amerıkalyqtar elden jáne aımaqtan ketkennen keıin Irakta turaqty qaýipsizdik ornaıdy, – dedi ol.

Alaıda bul málimdeme Iran kórshiles Iraktaǵy qarýly qurylymdardy qarýsyzdandyrýdy da qoldaıdy degendi bildirmeıdi.

Stımson ortalyǵynyń jarııalanymynda zertteýshi Djavad Heıran-Nıa bul taqyrypqa qatysty pikir bildirdi. Onyń tujyrymynsha, Iran odaqtas qarýly toptardy memlekettik qurylymdarǵa engizýge olardyń óz betinshe áreket etý múmkindigi saqtalǵan jaǵdaıda kelisýi múmkin. Tolyqtaı Baǵdatqa baǵyný jasaqtar qolbasshylarynyń Tegerandy qoldaý maqsatyndaǵy operatsııalarǵa óz betimen qatysý múmkindigin joıady. Zertteýshiniń baǵalaýynsha, bul Irannyń Irakta uzaq jyl boıy qalyptastyrǵan áskerı jáne saıası yqpalyn aıtarlyqtaı joǵaltý qaýpin týǵyzady.

Sondyqtan áz-Zaıdı Vashıngton men Tegerannyń bul ózgeristerden kútetin nátıjeleri ártúrli ekenin eskerýge májbúr. AQSh qarýly toptardyń óz betinshe shabýyl jasaýyn toqtatýǵa múddeli bolsa, zertteýshiniń baǵalaýynsha, Iran óz odaqtastarynyń múmkindikterin saqtap qalýǵa umtylady.

Bul kelisimge kelý sheńberin taryltady. Óıtkeni, jaýyngerler men qarýdy resmı túrde memlekettik baqylaýǵa berý Vashıngton úshin qolaıly bolýy múmkin, biraq Tegerannyń múddesine saı kelmeıdi.

Qarýly toptar músheleri men qarý-jaraqty kim basqarady

Negizgi máselelerdiń biri – «Hashd ash-Shaabı», ıaǵnı Halyqtyq jumyldyrý kúshteriniń róli. Bul qurylym Iraktyń qaýipsizdik júıesine resmı túrde kiredi, eldiń Joǵarǵy bas qolbasshysyna, ıaǵnı Irak Premer-mınıstrine baǵynady jáne onyń jaýyngerleri memlekettik bıýdjetten jalaqy alady.

Sonymen birge, jekelegen qurylymdar Iranmen tyǵyz baılanysyn saqtap, Irak úkimetimen kelispeı-aq operatsııalar júrgizýge qabiletti.

Memlekettik mártebe men is júzindegi derbestiktiń osyndaı úılesimi biryńǵaı basqarý júıesin ornatýdy qıyndatady. Muny retteý úshin Baǵdat áskerı jasaqtardyń qarýyn «Hashd ash-Shaabı» basshylyǵynyń baqylaýyna berýdi, al olardyń jaýyngerlerin ártúrli bólimderge bólýdi kózdeıdi.

Karnegı qorynyń jarııalanymynda zertteýshi Álı ál-Maýláýı bul sharanyń mánisin túsindiredi. Onyń jazýynsha, komandır men onyń jaýyngerleri resmı túrde (qaǵaz júzinde) memleketke qyzmet etip, biraq óz tobynyń múddesi úshin áreket etetin qalyptasqan júıeni buzýy tıis. Qaıta uıymdastyrylǵannan keıin olar ortaq áskerı basqarý jelisi boıynsha buıryq alyp, memleket taǵaıyndaǵan qolbasshylyqqa baǵynýy kerek.

Jaýyngerlerdi basqa bólimderge aýystyrý ońaıǵa soqqanmen, olardyń bir ortalyqqa tolyq baǵynýyn qamtamasyz etý áldeqaıda qıyn bolady. Uzaq jyl boıy olardyń óz kóshbasshylarymen berik baılanysy qalyptasty. Bul baılanystar jańa qyzmettik mindetterden de kúshti bolýy múmkin. Eger burynǵy qarýly top komandıri áli de óz adamdaryn jınap, qarý alyp, Baǵdattyń ruqsatynsyz shabýyl uıymdastyra alsa, top resmı túrde (qaǵaz betinde) taratylǵanmen, is júzinde saqtalyp qalǵan bolyp esepteledi.

Sondyqtan úkimet úshin bólimderge kimniń qolbasshylyq etetinin, qarýdyń qaıda saqtalatynyn jáne ony qashan qoldanýǵa ruqsat beriletinin ózi anyqtaýy mańyzdy. Qarýly toptardyń úkimet sheshimine qaramastan óz betinshe shabýyl jasaı alatyny nemese almaıtyny osyǵan baılanysty shekteledi.

Amerıkalyqtar ketkennen keıingi qaýipsizdik

Baǵdat áskerı jasaqtarmen qarýdy tapsyrý jóninde kelissóz júrgizip jatqan kezde, Irak áskeri buǵan deıin koalıtsııanyń qoldaýymen atqarylǵan mindetterdi tolyqtaı óz moınyna alýy tıis. Amerıkalyqtar barlaý málimetterin jınaýǵa, operatsııalardy qamtamasyz etýge jáne nysandardy áýe shabýyldarynan qorǵaýǵa kómektesti. Olar ketkennen keıin qaýipsizdik deńgeıi Irak kúshteriniń osy mindetterdi qalaı atqaratynyna baılanysty bolady.

Bul máselege ásirese Iraktyń soltústigindegi avtonomııalyq aımaq – Irak Kúrdistanynyń bıligi alańdaýly. Olar óńirde amerıkalyq áskerdiń bolýyn shabýyldardan qosymsha qorǵanys retinde qarastyrady. Sondaı-aq, AQSh áskeri ketken soń, aımaq amerıkalyq áýe shabýylyna qarsy qorǵanys júıeleriniń qalqasynan da aıyrylatynyn eskertedi.

Al Baǵdat úkimeti Iraktyń búkil aýmaǵyn qorǵaý úshin jańa keshender satyp alýǵa daıyndalyp jatqanyn málimdedi. Alaıda olar jetkizilip, ornalastyrylǵanǵa deıin kúrd bıligi aımaqtyń qajetti qorǵanyssyz qalmaıtynyna kepildik alǵysy keledi.

Barlaý máselesinde qoldaýdyń azaıýy aýmaqtarynan aıyrylǵannan keıin de áreket etip júrgen «Islam memleketiniń» astyrtyn “jasýshalarymen” kúresti qıyndatýy múmkin.

Kúrd qolbasshysy Sırvan Barzanı Reuters agenttigine bergen suhbatynda amerıkalyqtardyń ketýi sodyrlarǵa qaıta toptasýǵa múmkindik berýi yqtımal ekenin eskertti. Buǵan jol bermeý úshin Irak armııasy men kúrd kúshteri terrorısterdiń qozǵalysy týraly aqparatty der kezinde almasyp, operatsııalardy úılestirip otyrýy qajet. Óıtkeni barlaý-baqylaýda olqylyq ketse, kúni týǵanyn kútip júrgen astyrtyn toptar baılanystaryn qalpyna keltirip, shabýyl daıyndaýy múmkin degen syn-qater bar.

Osy jaǵdaıda úkimet qarýly toptardy baǵyndyrýǵa barynsha saqtyqpen umtylýy tıis. Sebebi, olarmen qaqtyǵys eldi qorǵaýǵa baǵyttalǵan kúshterdi basqa jaqqa buryp jiberýi múmkin.

Jasaqtardyń qarýsyzdanýyn 2027 jylǵy maýsymǵa aýystyrý Baǵdatqa qarýdy tapsyrý sharttaryn kelisýge ýaqyt beredi. Biraq, sonymen qatar, bul qarýly qurylymdarǵa óz arsenaldary men komandalyq júıesin uzaǵyraq saqtap qalýǵa jol ashady.

Eger kelissózder naqty nátıjesiz sozyla berse, qaýipti ahýal qalyptasady. Onda bılik halyqaralyq koalıtsııanyń qoldaýy álsiregen, al el ishindegi qarýly kúshterge baqylaý áli ornatylmaǵan jaǵdaıda qalý qaýpine tap bolady.

Sondyqtan alǵashqy aılar asa mańyzdy. Qarýly toptardyń óz betinshe shabýyl jasaýdy toqtatyp, úkimettiń buıryqtaryn oryndaýǵa kirisýi ózekti másele. Bul talaptardyń saqtalýy Baǵdatqa qarý-jaraqty jasaqtardan atys-qantógissiz qabyldaýǵa múmkindik beredi. Al jańa shabýyldar jasalsa, onda qarýly toptar qolbasshylary áskerı sheshimderdi bılikten táýelsiz qabyldaýǵa áli de daıyn ekenin bildiredi.

Aıta keteıik, buǵan deıin AQSh Iraktaǵy DAISh-ke qarsy mıssııasyn aıaqtaǵanyn jazǵanbyz.

Sonymen birge, Italııa Iraktan áskerin tolyq áketti.