Aqmola ormandary: Jańa ulttyq park, mıllıondaǵan kóshet, órtten qorǵaıtyn júıe
ASTANA. KAZINFORM – Aqmola oblysynda orman ósirý isi jyldar boıy damyp, búginde ǵylymmen tyǵyz baılanysqan júıege aınaldy. Bir kezderi alǵashqy orman sharýashylyǵy mekemeleri qurylǵan bul óńirde qazir kóshet ósirýden bastap sırek aǵashtardy saqtaýǵa deıingi tolyq ǵylymı tsıkl jolǵa qoıylǵan. Zerthanalar men avtomattandyrylǵan jylyjaılarda jyl saıyn mıllıondaǵan jas aǵash ósirilip, keń dalaǵa egilip jatyr. Al ulttyq parkterdi qorǵaý isi zamanaýı baqylaý júıeleri arqyly kúsheıtilgen.
Bul aptada Jibek Joly telearnasynyń «Ekoaýdıt» baǵdarlamasy Aqmola oblysynyń ormanyn túgendeýge keldi.
Orman ǵylymy qalyptasqan ólke
Aqmola oblysyn Qazaqstandaǵy orman sharýashylyǵynyń otany deýge bolady. Óıtkeni elimizdegi orman qoryn qorǵaýǵa arnalǵan alǵashqy memlekettik mekeme osydan 128 jyl buryn dál osy óńirde qurylǵan. Orman ósirýdiń ǵylymı ádistemesi men quqyqtyq negizderi de osynda qalyptasty. Sonymen qatar 70 jyldan astam tarıhy bar agroorman melıoratsııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýty da osy aımaqta ornalasqan.
Álıhan Bókeıhan atyndaǵy Qazaq orman sharýashylyǵy jáne agroorman melıoratsııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýty – topyraqtyń quramyn, qunarlylyǵyn, tuzdylyǵy men siltiligin zerttep, belgili bir aýmaqqa qandaı aǵash pen ósimdik túrlerin otyrǵyzýǵa bolatynyn anyqtaıtyn elimizdegi biregeı ǵylymı ortalyq.
Bul ınstıtýt topyraqty zerttep qana qoımaıdy. Ǵalymdar aǵash tuqymdaryn ósirip, jabaıy aǵashtar men butalardyń jańa suryptaryn shyǵarady. Olardy mıkroklondyq ádispen kóbeıtedi. Zerthanadaǵy shyny qutylardyń túbindegi qorektik ortadan bir-bir alyp báıterekter ósip shyǵady.
– Qorektik ortaǵa makro jáne mıkroelementter, ósý gormondary, kınetın, bıotın sekildi bıologııalyq belsendi zattar qosylady. Al tamyr júıesiniń qalyptasýy úshin ındolıl maıy jáne ındolıl sirke qyshqyldary paıdalanylady, – deıdi zerthana meńgerýshisi Meıirjan Dáýlenova.
Bul ınstıtýtta kóshetter zerthanalyq jaǵdaıda ǵana ósirilmeıdi. Arnaıy jylyjaılarda da aǵash tuqymdary sebiledi. Mundaǵy temperatýra, ylǵaldylyq jáne jeldetý júıeleri tolyq avtomattandyrylǵan. Qajetti rejımdi mamandar birneshe batyrma arqyly basqara alady.
Máselen, myna qaraǵaı kóshetteri nebári 20 kún buryn egilgen. 81 uıashyqtyń shamamen 70-inde óskin paıda bolǵan. Osyndaı tehnologııanyń arqasynda munda jyl saıyn 1 mıllıonǵa deıin qaraǵaı kósheti daıyndalady.
Jańa ulttyq park qurylýy múmkin
Aqmola oblysynyń jeri shuraıly, topyraǵy qunarly. Terrıtorııasynyń teń jartysy qalyń ný. Búginde oblysta orman sharýashylyǵyna jaýapty 23 mekeme jumys isteıdi. Aldaǵy jyldary olardyń qataryna taǵy bir erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq qosylýy múmkin. Bul joba iske assa, týrıster úzilmeıtin Kókshetaý men Býrabaı ulttyq parkterine túsetin júkteme edáýir azaımaq.
Aqmola oblysynyń jalpy orman qory 1 mln 59 myń gektardan asady. Onyń 519 myń gektary ormanmen kómkerilse, 539 myń gektardan astamy ormansyz alqap sanalady. Qazir óńirde Býrabaı, Kókshetaý jáne Buırataý memlekettik ulttyq tabıǵı parkteri jumys isteıdi.
– BUU baǵdarlamasy aıasynda «Túkti» ulttyq tabıǵı parkin qurýdyń ǵylymı negizdemesi jasaldy. Qazir ǵylymı negizdeme qoǵamdyq talqylaý, tyńdaýlardan ótedi. Ári qaraı qoǵam qajet dep tapsa, tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdeme jasalyp, 2027-2028 jyldary «Túkti» MUTP qurylady, – deıdi Aqmola oblysy orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspektsııasynyń basshysy Baýyrjan Asyljanov.
Ormandy qorǵaý jumystary da úzdiksiz júrgizilip jatyr. Arnaıy tehnıka orman alqaptarynyń shetine mıneraldy jolaqtar tartady. Bul tabıǵı aýmaq pen adam áreketiniń arasyndaǵy shekara ispetti. Óıtkeni orman mańyna ot jaǵyp, shoq tastap ketetinder kezdesedi. Keı turǵyndar malyn da osy aýmaqtarǵa jaıady.
Mıneraldy jolaq órtten tolyq qorǵaı almaǵanymen, tilsiz jaýdyń keń aýmaqqa jaıylýyna jol bermeıdi. Qaıyń men qaraǵaı aralas ósken mundaı qalyń orman Qazaqstannyń basqa óńirlerinde sırek kezdesedi. Sondyqtan ormanshylar tabıǵatty qorǵaý mádenıetin qalyptastyrý úshin turǵyndarmen túsindirý jumystaryn turaqty júrgizip keledi.
2 mlrd aǵash egý tapsyrmasy qalaı oryndaldy
El Prezıdenti bastamashylyq etken 2 mıllıard aǵash egý baǵdarlamasy aıasynda Aqmola oblysynda 214 mıllıonnan astam kóshet egilýi qajet edi. Qazir olardyń shamamen 70% tamyr jaıyp, ósip keledi.
2021-2027 jyldars oblysta 42 myń gektardan astam aýmaqqa 214 mıllıon 410 myń kóshet otyrǵyzý josparlanǵan. Al 2021-2025 jyldary 24 myń gektardan astam jerge 113 mıllıonnan astam kóshet egildi.
Bes jyl buryn otyrǵyzylǵan alǵashqy kóshetterdiń boıy bıiktep, dińi jýandaǵan. Al eki jyl buryn egilgenderi kók maısadan kórinbeı tur. Ylǵaly men qunary mol jerdiń aramshóbi de kóp. Aryqtyń syrtyndaǵy qaýlaǵan shóp jas kóshetti kúnnen kólegeılep, qorǵasa, ishindegisi – tamyryn qysyp, ósirmeıdi. Sondyqtan ormanshylardyń qolynan ala jazdaı ketpen túspeıdi.
Orman ósirýde arnaıy quraldar da paıdalanylady. Sonyń biri – «Kolesov qylyshy» dep atalatyn kúrek túri. Bul qural qaraǵaı kóshetterin otyrǵyzýǵa arnalǵan. Mamandar kóshettiń tamyryn qurǵatyp almaý úshin ony salqyn jaǵdaıda saqtap, otyrǵyzǵannan keıin túbin nyǵyzdap bekitedi. Osyndaı kútimniń arqasynda jas aǵashtardyń jersiný múmkindigi artady.
Tuqymbaq – ormannyń altyn qory
Bul – Býrabaıdaǵy turaqty orman tuqymbaǵy. 1960 jyldan beri bir sátke de toqtaǵan emes. Munda jyl saıyn túrli oqý oryndarynan kelgen stýdentter tájirıbeden ótip, ormanshylardyń jumysyna qolǵabys etedi.
– Stýdentter kelgende qol uzaryp, qýanyp qalamyz. Olar bizge kóp kómektesedi. Aǵash egý, tuqym sebý jumystaryn birge júrgizemiz. Tájirıbe kezinde osy mamandyqqa qyzyǵyp, oqýyn aıaqtaǵan soń bizdiń ujymǵa qosylyp jatatyn jastar da bar, – deıdi «Býrabaı» MUTP ormandy qalpyna keltirý jónindegi ınjeneri Álııa Ábdirahmanova.
Álııa Ábdirahmanova ormanshylar áýletinen. Ákesi de, eki aǵasy da osy salada ter tókken. Tórteýiniń eńbek ótilin qosqanda 100 jyldan asady. Qatarkól ormanshylyǵynda qarapaıym orman sheberi bolǵan maman búginde ınjenerlik qyzmet atqarady. Onyń aıtýynsha, Býrabaıda baıaǵydan orman sharýashylyǵynyń óz mektebi qalyptasqan.
Ormannyń bolashaǵy tuqymnan bastalady. Qaıyń, qaraǵaı, sekseýil, qarabaraq sekildi ósimdikterdiń tuqymdary aldymen suryptalyp, arnaıy jaǵdaıda saqtalady. Munda tipti Aral teńiziniń qurǵaǵan tabanynan jınalǵan ósimdikterdiń tuqymdary da jetkizilgen.
«Sekseýil – kerýen jolyndaǵy kók maısa» degen jazýy bar bul ǵımaratta elimizdegi aǵash jáne buta tuqymdaryn saqtaıtyn jalǵyz tuqym banki ornalasqan.
– Munda qaıyń, qaraǵaı, úıeńki jáne óńirlerde ósetin kóptegen ósimdik túrleriniń tuqymdary saqtalady. Olar qysqa jáne uzaq merzimdi qorǵa qoıylady. Uzaq merzimge saqtalatyn tuqymdar 20 jylǵa deıin jaramdy. Bul – arnaıy tekserýden ótken, aýrýdan taza, sapasy joǵary tuqymdar. Sondyqtan olardy elimizdiń strategııalyq qory deýge bolady, – deıdi Respýblıkalyq orman selektsııalyq tuqym ósirý ortalyǵynyń bas dırektory Álibı Ǵazızuly.
Býrabaıdy órtten qorǵaıtyn júıe
Býrabaıda týrızmniń túr-túri damyǵan: Byltyrdyń ózinde 1,3 mln adam saıahattap kelipti. Olar Oqjetpes, Bólektaýǵa jaıaý kóterilip, Kóksheniń sulýlyǵyna kóz qaryqtyrsa, sý kóligimen Shortandyny sharlaǵany qanshama. Birazy shıpajaılarda jatyp em alǵan. Bir qatary atqa otyryp seıildep, maraldardyń múıizinen sıpaǵan.
Tabıǵatty qorǵaýda da Býrabaı ozyq tájirıbesimen erekshelenedi. Orman órtin erte anyqtaıtyn beınekameralar elimizde alǵash ret osy jerde ornatyldy. «Smart Burabay» júıesiniń arqasynda sońǵy alty jylda órt qaýipsizdigin baqylaý aıtarlyqtaı jaqsarǵan. Zańsyz aǵash kesý, ań-qus aýlaý jáne tabıǵatqa zııan keltirý derekteri de azaıǵan.
– Júıe quramynda 21 antennalyq qurylǵy jumys isteıdi. Onyń 14-i órtti baqylaýǵa arnalǵan. Tórteýi kól jaǵalaýyn, úsheýi qorǵalatyn aýmaqtardy qadaǵalaıdy. 2020 jyldan beri iske qosylǵan júıe mamandardyń jumysyna eleýli kómek kórsetip keledi, – deıdi «Býrabaı» MUTP ormandy qalpyna keltirý jáne utymdy paıdalaný bóliminiń jetekshisi Mereke Júnisov.
Soǵan qaramastan, óńirde órt qaýpi tolyq seıilgen joq. Bıyl oblystyń orman qorynda 10 órt tirkelip, jalyn 11 myń gektardan astam aýmaqty sharpydy. Onyń 2800 gektary –ormandy alqap.
Ormannyń eń úlken jaýy – órt. Ásirese taýly aımaqtardaǵy jalyndy aýyzdyqtaý qıyn. Mundaı jaǵdaıda tikushaqtar Zerendidegi sý qoımalarynan sý alyp, órt oshaqtaryna tasymaldaıdy. Aqmola oblysynda ormandy áýeden qorǵaıtyn úsh avıatsııalyq bólim jumys isteıdi. Olar 680 myń gektar aýmaqty kókten kúzetedi. Alystan tútin kórse birinshi jetedi. Tutanǵan ottyń oshaǵyna baryp tunshyqtyrady. Qyzyl jalyn boı bermeı bara jatsa da, qanatymen sý sepken qarlyǵashtaı bezek qaǵady.
Órt sóndirgish poıyzdar
Aqmola oblysynda orman órtin sóndirýge tikushaqtar ǵana emes, poıyzdar da jumyldyrylady. Mundaı órt sóndirgish quramdar elimizdiń 13 óńirinde bar. Ár poıyzdyń eki úlken tsısternasyna 100 tonnaǵa deıin sý sııady. Al arnaıy qubyr júıesiniń kómegimen temirjoldan 1 shaqyrym jerdegi órtti sóndirýge múmkindik bar. –
Órt sóndirý poıyzynyń ekıpajy kez kelgen ýaqytta tótenshe jaǵdaı ornyna attanýǵa daıyn. Munda qyzmetkerlerdiń táýlik boıǵy kezekshiligi uıymdastyrylǵan.
– Biz kúndelikti kezekshilik atqaryp, daıyndyq jumystaryn júrgizemiz. Tótenshe jaǵdaılar mınıstrliginen suranys túsken kez kelgen jerge kómekke baramyz. Órt sóndirýmen qatar, quram tolyq avtonomdy jumys isteýge beıimdelgen, – deıdi «QTJ» kópfýnktsıonaldy qyzmet kórsetý ortalyǵy basshysynyń orynbasary Janat Ábýov.
Óńirde órt qaýipsizdigin kúsheıtý úshin tehnıkalyq jaraqtandyrý jumystary da jalǵasyp jatyr. Lızıng baǵdarlamasy aıasynda Aqmola oblysynyń orman sharýashylyǵy mekemelerine órtke qarsy 85 tehnıka satyp alynǵan. Onyń ishinde 24 órt sóndirý avtokóligi, 30 traktor jáne 31 shaǵyn orman patrýldik kesheni bar.
Sonymen birge, Kókshetaý memlekettik ulttyq tabıǵı parki órtke qarsy 61 tehnıkamen jabdyqtalǵan. Onyń quramynda 17 KamAZ órt sóndirý kóligi, 16 traktor jáne 28 shaǵyn orman patrýldik kesheni bar.
Aqmolanyń sırek ósimdikteri
Jalpy «Kókshetaý» ulttyq tabıǵı parkinde ósimdiktiń 624 túri ósedi. Sonyń 80-i sırek kezdesetin jáne joıylyp ketý qaýpi bar túrler sanatyna jatady. Al 18 túri Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engen. Olardyń qatarynda sarǵylt kestejýsan, Edil janargúli, Buǵy kladonııasy, Fýks súısini jáne Shatyrsha qysshylshóp sııaqty kópshilikke beımálim ósimdikter bar. Solardyń biri – qaýyrsyn qaý. Bul kádimgi aqseleýdiń Qyzyl kitapqa engen sırek túri. Úlpildek ósimdik negizinen Zerendi men Býrabaı óńirlerinde kezdesedi.
Ulttyq park ǵalymdary sırek ósimdikterdiń taralýyn zerttep, olardy qorǵaýǵa erekshe kóńil bóledi. Tipti Zerendi, Shalqar jáne Imantaý kólderindegi mıkrobaldyrlardyń quramyna ǵylymı taldaý jasaıdy.
– Kól tazalyǵynyń eń basty ındıkatory – shaıantárizdiler. Kókshetaý tabıǵı parki aýmaǵyndaǵy kólderdiń ishinde eń tazasy – Imantaý kóli, – dep túsindirdi «Kókshetaý» MUTP ınspektory, ekologııa ǵylymdarynyń PhD doktory Erlan Jumaı.
Al arsha ósetin jerdiń aýasy taza ári hosh ıisti bolady. Odan bólinetin fıtontsıdter zııandy bakterııalardy joıyp, topyraqty erozııadan qorǵaıdy. Sondyqtan halyq medıtsınasynda arsha «jasyl dárihana» dep atalady.
Aqkól ormanyndaǵy arshalardyń keıbiri 80 jyldan astam ýaqyt ósip keledi. Sondaı-aq munda Aqmola oblysyndaǵy eń iri orman tuqymbaǵy ornalasqan. Aýmaǵy 40 gektardy quraıtyn tálimbaqta sý únemdeý tehnologııasy qoldanylady. Jyl saıyn munda qaraǵaı, qaıyń, úıeńki, emen jáne qaraǵashtyń 2 mıllıonǵa jýyq kósheti daıyndalady. Ormanshylar sońǵy jyldary kóshetterdi qutyda jyldam ósirý tásilin engizip otyr.
– Bul – bizdiń konteınerlik alańqaıymyz. Bıyl pıramıda tárizdi terekti osy jańa tehnologııa arqyly ósirip kórdik. Ádis óziniń tıimdiligin dáleldedi. Ónimdiligi joǵary, al shyǵyny az. Kóshetterdiń 90% tamyr jaıyp, tez ósedi. Qutyda tamyr júıesi búlinbeı saqtalady. Sondyqtan olardy kez kelgen jerge ońaı otyrǵyzýǵa bolady. Tamyry óz topyraǵymen birge saqtalatyndyqtan, jańa ortaǵa tez beıimdeledi. Bir jyldyń ishinde bıiktigi 1-1,5 metrge deıin jetedi, – deıdi Aqkól orman sharýashylyǵynyń dırektory Aleksandr Beloýsov.
Aqkól ormandary Astananyń Jasyl beldeýimen jalǵasyp ketkeni qashan. Elordanyń aınalasy 102 myń gektar – qoldan egilgen qalyń qorǵanǵa aınaldy.
– Jasyl aımaq 8 ormanshylyqtan turady. Onyń quramynda 2 orman tálimbaǵy bar. Aqqaıyń tálimbaǵynda orbarıtým ornalasqan. Sol jerde biz 100-den astam aǵash túrin egip, sonyń ishinde 28 túrin iriktep aldyq. Negizinen qaraǵaı, qaratal, shegirshin sııaqty óńirge tán aǵash túrleri ósiriledi. Sonymen qatar, qaraqat, qaraǵan sekildi butaly ósimdikter de bar, – dedi «Jasyl Aımaq» RMK bas dırektorynyń m.a. Mádı Nurpeıisov.
Buryn Astana aınalasynda orman joqta mundaǵy klımat qatal edi: qysta qaqaǵan aıaz ben bet qaratpas boran, jazda aptap ystyq pen ańyzaq jel jıi bolatyn. Búginde bul kórinis aıtarlyqtaı ózgerdi. Qala mańyna aǵash otyrǵyzylyp, jasyl beldeý boı kótergen soń tabıǵattyń minezi de jumsardy. Astananyńi aınalasy kóktep, kórkeıip, burynǵy sýyq keıpi ózgergen ásem qalaǵa aınaldy. Bul ormannyń tek tabıǵatty emes, tutas el ómiri men klımatyn ózgerte alatyn qudiretin aıqyn kórsetedi.
Buǵan deıin «ECO aýdıt» jobasy Túrkistan oblysyndaǵy ekologııalyq máseleler men Syrdarııa ekojúıesine qandaı qaýip tónip turǵanyn kórsetken edi.
Sondaı-aq, Qaraǵandynyń jasyl beldeýi, Qarqaraly qaraǵaıy, Buırataý bızondary men jańa úıeńki alqaby týraly sholý shyqty.
