Ákimshilik rásimderdiń rásimdik kepildikteri
NUR-SULTAN. QazAqparat - Ótken jyly 29 maýsymda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeksi (budan ári – ÁRPK) sot júıesin jetildirýge baǵyttalǵan. Atap aıtqanda ár túrli jarııa-quqyqtyq daýlardy sheshýde taraptardyń teńdigin, qoǵamnyń sotqa degen senimin arttyrý, sot tájirıbesiniń birizdiligin qamtamasyz etý maqsatyn kózdeıdi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sot júıesiniń aldyna qoıǵan aýqymdy mindetterdi júzege asyrýda aǵymdaǵy jyly QR Joǵarǵy sotynyń bastamasymen «Boljamdy sot tóreligi men ákimshilik ádilet» jyly dep jarııalandy. Osy oraıda, kodeksten týyndaıtyn mindetterdi keńinen túsindirý úshin Shyǵys Qazaqstan oblysy mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sotynyń sýdıasy Rsaldy Bolatqyzy Kakıshevamen suhbattasqan edik.
– Rsaldy Bolatqyzy, Ákimshilik rásimdik-protsestik kodeksi sot júıesin jetildirýge baǵyttalǵanynan habardarmyz. Jańa zańnyń ereksheligi nede?
– ÁRPK jarııa-quqyqtyq qatynastardan týyndaıtyn daýlar boıynsha ákimshilik sot isin júrgizýmen qatar, ákimshilik rásimder salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy retteıdi, memlekettik organdardyń vedomstvoishilik qyzmetin uıymdastyrady. Atalǵan kodeks 1 shildeden qoldanysqa enbek. Jańa ÁRPK-nyń ereksheligi – ákimshilik rásimderge qatysýshylardyń quqyqtaryna kepildikter berilýinde.
Mysaly, ÁRPK-niń 4-babynda ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń ákimshilik isti qaraý, ol boıynsha sheshimdi qabyldaý jáne oryndaý jónindegi, joldanym negizinde nemese óz bastamasy boıynsha jasalatyn qyzmeti, sondaı-aq ońaılatylǵan ákimshilik rásim tártibimen júzege asyrylatyn qyzmet retinde ákimshilik rásim uǵymy aıqyndalǵan.
– Ákimshilik rásimderdiń mindetteri qandaı?
– Ákimshilik rásimderiniń mindetteri mynylar: jeke jáne zańdy tulǵalardyń jarııa quqyqtaryn, bostandyqtary men múddelerin tolyq iske asyrý; jarııa-quqyqtyq qatynastarda jeke jáne qoǵamdyq múddelerdiń teńgerimine qol jetkizý; tıimdi jáne búkpesiz memlekettik basqarýdy, ıaǵnı, adamdardyń basqarý sheshimderin qabyldaýǵa qatysýy arqyly qamtamasyz etý jáne jarııa-quqyqtyq saladaǵy zańdylyqty nyǵaıtý.
Kodekstiń jańashyldyǵyna toqtalsańyz?
– Ákimshilik rásimderge qatysýshylar úshin jaǵymdy jańashyldyq retinde ÁRPK-de qarastyrylǵan qaǵıdattar arasynda mynalardy atap ótý qajet: birinshiden, mólsherlestik qaǵıdaty, ıaǵnı ákimshilik organ, laýazymdy adam ákimshilik qalaýdy júzege asyrý kezinde ákimshilik rásimge qatysýshy men qoǵam múddeleriniń ádil teńgerimin qamtamasyz etedi.
Ekinshden, quqyqtardyń basymdyǵy. Elimizdiń ákimshilik rásimder týraly zańnamasyndaǵy barlyq kúmándar, qaıshylyqtar men kómeskilikter ákimshilik rásimge qatysýshynyń paıdasyna túsindiriledi.
Úshinshiden, senim quqyǵyn qorǵaý, ıaǵnı ákimshilik rásimge qatysýshynyń ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń qyzmetine senimi Respýblıka zańdarynda qorǵalady.
Ákimshilik organ, laýazymdy adam nemese sot elimizdiń zańnamasyna sáıkes teris dep belgilemeıinshe, ákimshilik akti, ákimshilik áreket (áreketsizdik) zańdy jáne negizdi dep esepteledi.
Ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń kinásinen qabyldanǵan zańsyz ákimshilik akt, sondaı-aq ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń kinásinen jasalǵan zańsyz ákimshilik áreket (áreketsizdik) ákimshilik rásimge qatysýshy úshin aýyrtpalyq salatyn saldarǵa alyp kelmeıdi. Senim quqyǵy zańsyz áreketter jasaýǵa (áreketsizdik tanytýǵa) negiz bola almaıdy.
Tórtinshiden, formaldy talaptardy teris paıdalanýǵa tyıym salý, ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń ákimshilik rásimge qatysýshynyń quqyǵyn iske asyrýdan bas tartýyna, shekteýine, toqtatýyna, sondaı-aq eldiń zańnamasynda belgilenbegen talaptardy saqtaý maqsatynda mindet júkteýine tyıym salynady.
Besinshiden, anyqtyq prezýmptsııasy, ákimshilik rásimdi júzege asyrý kezinde ákimshilik rásimge qatysýshy usynǵan materıaldar, obektiler, qujattar men málimetter ákimshilik organ, laýazymdy adam teris dep belgilemeıinshe, anyq dep esepteledi.
– Atalǵan kodekste senim quqyǵyn qorǵaý qaǵıdatyna úlken máne berilgenin aıtyp óttińiz. Soǵan toqtalsańyz...
– Elimizdiń zańnamasy úshin buryn belgisiz bolǵan senim quqyǵyn qorǵaý qaǵıdatyna erekshe nazar aýdarǵym keledi.
Atalǵan qaǵıdattyń mánine keleıin. Eger ákimshilik rásimge qatysýshy onyń múddesin qanaǵattandyratyn jáne kózdegen maqsatyna qol jetkizýge múmkindik beretin qolaıly akt alsa, qabyldanǵan sheshim túpkilikti bolyp tabylady jáne bolashaqta ózgertýge jatpaıdy dep paıymdaýǵa quqyly. Qatysýshy ákimshilik organ aktini shyǵarý kezinde qatysýshy men memleket múddeleriniń teńgerimin eskerip, zańdarǵa sáıkes áreket etti dep esepteýge quqyly.
Ókinishke qaraı, búgingi tańda bılik ókilettikteri berilgen belgili bir organ qabyldaǵan sheshimi bar tulǵalarda mundaı kepildik joq. Óıtkeni buryn qabyldanǵan sheshim boıynsha ustanym ózgerip, sol organ sheshimniń kúshin joıý múmkindigi bar. Bul rette, ÁRPK osyndaı qaǵıdatty bekite otyryp, protseske qatysýshynyń ákimshilik organǵa senim bildirý quqyǵyn qorǵaýdy qamtamasyz etedi. Atap aıtqanda, zańsyz qolaıly ákimshilik aktiniń kúshin joıý týraly máseleni sheshý kezinde osy qaǵıdat eskeriledi.
Aryz ıesi jáne múddeli tulǵa ákimshilik rásimge qatysýshylar bolyp tanylady. Protsedýralyq kepildikter týraly aıta kele, ÁRPK joǵaryda atalǵan negizgi qaǵıdattardyń qatań saqtalýyn qamtamasyz etetin ákimshilik rásimderdiń naqty reglamentin qarastyrǵanyn atap ótken jón.
– Jalpy, ákimshilik rásimdi kozǵaý úshin qandaı qujattar negiz bolyp tabylady?
– ÁRPK-niń 62-babyna sáıkes ákimshilik rásimdi kozǵaý úshin mynalar negizder bolyp sanalady: joldanym (ótinish, shaǵym, beıneúndeý); ákimshilik organnyń, laýazymdy adamnyń bastamasy. Joldanym aýyzsha nysanda, jazbasha ne elektrondyq qujat túrinde berilýi múmkin.
Rásimdi júzege asyrǵanǵa deıin ákimshilik organ ákimshilik rásimge qatysýshyny tyńdaý nemese ákimshilik rásimdi júzege asyrý úshin qajetti ózge de is-sharalardy ótkizý ýaqyty men orny týraly habardar etýge mindetti. Habarlamalardy jiberýdiń nysandary men tártibi ÁRPK aıasynda bekitilgen.
Ákimshilik rásim sheńberinde aryz ıesi rásimmen qamtylǵan másele boıynsha quqyqtary men mindetteri túsindirmesin alýǵa, ákimshilik rásim boıynsha sheshim qabyldaý aldynda tyńdalýǵa, laýazymdy adamǵa qarsylyq bildirýlerdi málimdeýge, ákimshilik is materıaldarymen tanysýǵa, rásimge qatysý úshin ókilge ókilettikter berýge, qabyldanǵan sheshimge shaǵym jasaýǵa quqyly. Aryz ıesiniń ózge de quqyqtary zańnamada kózdelgen.
Ákimshilik rásimderge qatysýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń taǵy bir mańyzdy jáne jańa tásili – tyńdalý quqyǵy. Ony rásimge qatysýǵa shaqyrý arqyly nemese aqparattyq júıeler men basqa da baılanys quraldaryn paıdalaný arqyly júzege asyrýǵa bolady. Aıta ketý kerek, tyńdaý ótkizilmeıtin jaǵdaılar týraly kodekste naqty bekitilgen.
ÁRPK-niń 76-babynda 15 jumys kúni ishinde ákimshilik rásimdi júzege asyrý merzimderi kózdelingen. Atalǵan merzim ýájdi sheshimimen aqylǵa qonymdy eki aıdan aspaıtyn merzimge uzartylýy múmkin, bul týraly ákimshilik rásimge qatysýshylar tıisti túrde habarlanýy tıis.
Osy másele boıynsha ÁRPK-niń mańyzdy erejesi, eger ákimshilik organ, laýazymdy tulǵa ákimshilik aktini tıisti merzimde qabyldamasa, ákimshilik áreketti jasamasa, onda merzimder aıaqtalǵan kúnnen bastap olar ákimshilik aktini qabyldaýdan, ákimshilik áreketti jasaýdan bas tartty dep sanalady.
Ákimshilik rásimniń qorytyndylary boıynsha: ákimshilik aktini qabyldaý týraly; rásimdi toqtatý týraly sheshim shyǵarylady. ÁRPK-niń 79-babyna sáıkes ákimshilik akt zańdy jáne negizdelgen, túsiný úshin anyq bolýǵa, birizdi qoldanýdy qamtamasyz etýge, onyń kúshi qoldanylatyn adamdar qataryn tolyq aıqyndaýǵa tıis. Ákimshilik akt mindetti túrde ákimshilik rásimge qatysýshylarǵa habarlanady.
ÁRPK-niń 83-babynda ákimshilik aktiniń kúshine ený, qoldanysqa engizilý jáne toqtatylý merzimi aıqyndalǵan.
Meniń oıymsha, taǵy bir mańyzdy jáne jaǵymdy jańashyldyq, bul ákimshilik rásimge qatysýshynyń aktimen kelispegen jaǵdaıda ony shyǵarǵan organǵa tikeleı shaǵym berý quqyǵy bolyp tabylady. Al organ isti óz betinshe jınaqtap, shaǵymdy joǵary turǵan organǵa (laýazymdy adamǵa) qaraýǵa berýge mindetti. Sonymen qatar, tómengi organ joǵary organǵa shaǵymdy jibermesten qolaıly aktini qabyldaı alady. Mundaı tártip búgingi kúni bar, azamattardy áýre-sarsańǵa salý, shekten tys bıýrokratııalyq tásilderdi boldyrmaýǵa múmkindik beredi.
ÁRPK-tiń 84-babyna sáıkes máni boıynsha durys ákimshilik akti bir ǵana formaldy paıymdaýlar boıynsha zańsyz dep tańylmaıdy. Zańsyz ákimshilik aktiniń tolyq nemese ishinara kúshi joıylýy múmkin. Zańsyz ákimshilik aktiniń kúshi joıylǵan jaǵdaı ákimshilik aktini zańsyz dep tanýdyń quqyqtyq saldary týraly sheshim qabyldanady. Zańsyz aýyrtpalyq túsiretin ákimshilik akt mindetti túrde kúshi joıylýǵa jatady.
Ákimshilik rásimdik protsestik kodekstiń qoldanysqa engizilýi, árıne, jeke tulǵalardyń basqarýshylyq sheshimder qabyldaýǵa qatysý belsendiliginiń artýynyń jáne ákimshilik ádilet qyzmetinde adamǵa baǵdarlanǵan tásildi qamtamasyz etý boıynsha Memleket basshysy qoıǵan maqsatqa qol jetkizýdiń jáne memlekettik apparattyń azamattarmen jumysyn túbegeıli ózgertýdiń kepili bolyp tabylady dep senemiz.
Áńgimeńizge raqmet!
