«Aqyldy Hýanhe»: Qytaıdyń bas ózenin tsıfrlyq tehnologııalar qorǵaıdy

«Sary ózenniń» syry nede

Hýanhe – Qytaıdaǵy ekinshi eń uzyn ózen. Uzyndyǵy 5,4 myń shaqyrymnan asatyn sý arnasy 9 provıntsııany kesip ótip, Bohaı teńizine quıady. Qytaı tarıhyndaǵy Sıa, Shan jáne Chjoý sııaqty ejelgi áýletterdiń órkendeýi de osy ózen ańǵarymen tyǵyz baılanysty. Sondyqtan qytaı halqy Hýanheni áli kúnge deıin «Ana ózen», «Qytaı órkenıetiniń besigi» dep qurmetteıdi.

Ózenniń qytaı tilindegi ataýy «Sary ózen» degendi bildiredi. Alaıda búginde onyń sýy kóbine qońyrqaı bolyp kórinedi. Bul lastanýdy bildirmeıdi. Áý basta ózen Tsınhaı-Tıbet qyratynyń Baıanhar taýlarynan móldir taza bulaq kúıinde bastaý alady. Biraq orta aǵystaǵy Less ústirtine jetkende ózenge jel men jaýyn-shashyn shaıyp ákeletin óte maıda less topyraǵy aralasady. Mıllıondaǵan tonna shógindi sýǵa qosylyp, ózenge ózine tán sarǵysh-qońyr reńk beredi. Búginde Hýanhe jyl saıyn júzdegen mıllıon tonna shógindi tasymaldaıtyn, álemdegi eń laıly ózenderdiń biri sanalady.

Dál osy shógindiler ǵasyrlar boıy ózen arnasynyń ózgerýine jáne iri sý tasqyndarynyń bolýyna sebep bolǵan. Sol sebepti tarıhı derekterde Hýanhe ózeni «Kúlli Qytaıdyń anasy» ári «Qytaıdyń qaıǵysy» dep atalady. Búginde Qytaı úshin basty mindet – ózenniń tabıǵı túsin ózgertý emes, onyń tabıǵı tepe-teńdigin saqtaý. Osy maqsatta Hýanhe alabynda orman alqaptary kóbeıtilip, topyraq erozııasy azaıtylyp, aǵyndy sýlar tazartylyp, eń bastysy, ózendi basqarýdyń tsıfrlyq júıesi engizilgen. Eń aýqymdy jobalardyń biri Lanchjoý qalasynda júzege asyrylyp jatyr.

Hýanheniń «kózi men mıy»

Lanchjoý – Hýanheniń negizgi arnasy kesip ótetin Qytaıdaǵy jalǵyz provıntsııalyq ortalyq. Qala aýmaǵynda ózen 150,7 shaqyrymǵa sozylyp jatyr, onyń 47,5 shaqyrymy shahardyń dál ortasynan aǵyp ótedi. Sondyqtan Hýanheniń ekologııalyq jaǵdaıy mıllıondaǵan turǵynnyń kúndelikti ómirimen, aýyz sýmen qamtamasyz etilýimen jáne qalanyń turaqty damýymen tikeleı baılanysty.

Osyǵan baılanysty Lanchjoýda birneshe jyl buryn «Aqyldy Hýanhe» tsıfrlyq platformasy iske qosylǵan. Bul joba ózendi zamanaýı tsıfrlyq tehnologııalardyń kómegimen tıimdi basqarýǵa baǵyttalǵan. Aýqymdy derekter, ınternet jáne tsıfrlyq sheshimder negizinde Lanchjoýda ıntellektýaldy monıtorıng júıesi qurylǵan. Joba mamandarynyń aıtýynsha, Hýanhe ózenine beınelep aıtqanda «kóz ben mı» ornatylǵan. ıAǵnı datchıkter, beınekameralar jáne taldaý júıeleri ózenniń jaı-kúıin táýlik boıy baqylap, túsken aqparatty jedel óńdep, ekologııalyq syn-qaterge der kezinde áreket etýge múmkindik beredi.

Qazir Hýanhe boıynda jáne onyń salalarynda 19 tolyq avtomattandyrylǵan sý sapasyn baqylaý stansasy jáne 251 beınebaqylaý kamerasy jumys isteıdi. Sý quramynda bolmashy ózgeris baıqalǵan sátte-aq júıe ony birden anyqtap, tıisti sharalar qabyldaıdy. Ásirese aýyz sý kózderiniń qaýipsizdigine basymdyq beriledi. Sonymen qatar ózenge aǵyndy sý aǵyzylatyn 3022 núkte tekserilip, lastaýshy zattardyń ózenge túsýine jol berilmeıdi.

Lanchjoý qalalyq Ekologııa jáne qorshaǵan ortany qorǵaý basqarmasy bólim basshysynyń orynbasary Chjýn Sıaotsıannyń aıtýynsha, júıeniń basty ereksheligi – ekologııalyq qaýiptiń aldyn ala anyqtalýy.

– Buryn mamandar ózen boıyn aralap, sý synamalaryn qolmen alyp, zerthanaǵa jiberetin. Bul kóp ýaqyt alatyn. Qazir barlyq málimet avtomatty túrde jınalyp, jedel óńdeledi. Eger sý sapasynda qandaı da bir ózgeris bolsa, júıe ony birden anyqtap, jaýapty qyzmetterge habar beredi, – dedi maman.

Avtomattandyrylǵan stansalar sýdyń negizgi bes fızıkalyq kórsetkishimen qatar hımııalyq ottegi tutynýy (COD), ammıak azoty, jalpy azot jáne jalpy fosfor sııaqty mańyzdy ekologııalyq kórsetkishterdi de úzdiksiz ólsheıdi. Osylaısha mamandar ózenniń jaı-kúıin táýligine 24 saǵat baqylap, ózgeristerdi birden baıqaıdy.

– Hýanheniń sý sapasy oǵan quıatyn salalardyń jaǵdaıyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan Chjýanlanhe, Vanchýanhe jáne Tsaıtszıahe ózenderin tazartýǵa da kúsh saldyq. Nátıjesinde salalardyń sý sapasy birtindep jaqsaryp, Lanchjoýdan shyǵatyn tustaǵy Hýanhe sýy ekologııalyq talaptarǵa turaqty túrde saı bolyp keledi, – deıdi Chjýn Sıaotsıan.

Tsıfrlyq tehnologııa tabıǵatty qorǵaı ala ma

Lanchjoýda engizilgen tsıfrlyq baqylaý júıesi ózenniń jaı-kúıin qadaǵalaý tásilin túbegeıli ózgertti. Buryn sý sapasy negizinen mamandardyń josparly tekserýlerine táýeldi bolsa, qazir baqylaý táýlik boıy úzdiksiz júrgiziledi. Avtomattandyrylǵan stansalar men beınebaqylaý júıesi ózendegi kez kelgen ózgeristi birden tirkep, jaýapty qyzmetterdiń jedel áreket etýine múmkindik beredi.

Chjýn Sıaotsıannyń aıtýynsha, joba ózenniń tabıǵı sıpatyn ózgertýge emes, onyń ekojúıesin saqtaýǵa baǵyttalǵan.

– Hýanhe ǵasyrlar boıy tabıǵı ereksheligine baılanysty sarǵysh-qońyr túste aǵyp keledi. Bizdiń maqsat – onyń túsin ózgertý emes, sý sapasyn joǵary deńgeıde saqtap, tómengi aǵysqa taza sý jetkizý. Tsıfrlyq monıtorıng soǵan múmkindik berip otyr, – deıdi ol.

Búginde memleket pen provıntsııa baqylaýyndaǵy barlyq ýchaskede sý sapasy turaqty túrde «jaqsy» jáne «óte jaqsy» deńgeıde baǵalanady. Barlyq aýyz sý kózderi ekologııalyq talaptarǵa sáıkes keledi, al Lanchjoýdan tómen qaraı aǵatyn Hýanhe sýy Qytaıdyń jerústi sýlaryna qoıylatyn ІІ sanattaǵy ulttyq standartqa saı.

Lanchjoý tájirıbesiniń basty nátıjesi tek osy kórsetkishtermen ólshenbeıdi. «Aqyldy Hýanhe» jobasy tabıǵatty qorǵaýda tsıfrlyq tehnologııalardyń jaı ǵana qosymsha qural emes, ekologııalyq basqarýdyń mańyzdy tetigine aınalyp kele jatqanyn kórsetedi. Avtomattandyrylǵan monıtorıng júıesi mamandarǵa qaýiptiń saldarymen kúresýden buryn, onyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Osylaısha, myńdaǵan jyl buryn Qytaı órkenıetiniń qalyptasýyna negiz bolǵan Hýanhe taǵdyryn tabıǵattyń ózi ǵana emes, táýlik boıy baqylap turǵan tsıfrlyq tehnologııalar da qorǵap keledi.

Aıta keteıik, Qazaqstan men Qytaı gýmanıtarlyq jáne týrıstik yntymaqtastyqty nyǵaıtyp keledi. Buǵan deıin Kazinform tilshisi Gannan-Tıbet avtonomııalyq okrýginiń týrıstik áleýetine sholý usynǵan edi.

Sondaı-aq Qytaı 300 jyldyq Labrang ǵıbadathanasyn jańǵyrtyp, mádenı muralardy restavratsııalaýǵa basymdyq berip keledi.