Áke óneriniń janashyry Tórtken Kenenqyzy 80 jasta

Toqsannan asa ómir súrip, seksennen asa án shyǵarǵan qazaq halqynyń maqtanyshy halyq kompozıtory, aıtys aqyny Kenen Ázirbaevtyń aıaýly qyzy, shákirti dese de bolady-Tórtken apamyz jany jaısań, kóńili kóldeı, júregi jumsaq, áni asqaq óner ıesi. Sonymen qatar ómir boıy shákirt tárbıelegen ulaǵatty ustaz, asyl ana, ardaqty áje deý oryndy.

Áke óneriniń janashyry Tórtken Kenenqyzy áke ánderin notaǵa túsirip, osy kúnge deıin shákirtterine úıretip júrgen tálimger. Ol kisiniń eren eńbegi joǵary baǵalanyp, Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq-aǵartý isiniń úzdigi, «Mádenıet qaıratkeri» belgisimen marapattaldy. Ári Almaty oblysy «Іle aýdanynyń Qurmetti azamaty» atandy.

Biz Tórtken Kenenqyzynyń balalyq shaǵy jaıly oı qozǵaǵanymyzda aǵyl-tegil sóılegen qonaǵymyzdyń oıyn bólý múmkin bolmady. Osy jaıly Tórtken apaıdan bile otyrsaq:

- Atanyń balalary óle berip, Bazar-Nazar dep jylap júrgende 1936 jyly men dúnıege kelippin. Menen keıin Kórkemjan, Baqytjan, Aqtamaq, Akbilek kelip, ata-anam baqytqa kenelipti. Meni atam elý eki jasynda kóripti. Atanyń zamandastary nemereli bolǵan kezde ol kisi jańa ǵana balaly bolǵan eken. Qazaq yrymshyl halyqpyz ǵoı, ásirese naǵashy ájem kindigimdi baltamen keskizip, «baltadaı bolsyn» dep, tórt kempir kirip kelse onyń astynan ótkizip, bir shal kelse onyń astynan ótkizip, atymdy Tórtkempirbirshal qoıyp, odan bosaǵaǵa tumaqqa salyp ilip qoıyp, áıteýir óltirmeýdiń amalyn jasaǵan ǵoı. Birinshi Alla, ekinshi úlkenderdiń tilegi bolýy kerek, men tiri qalyppyn.

Ákem balanyń úlkeni bolǵan soń qaıda barsa da, qasynan tastamaıtyn. Atpen júrse aldyna mingestirip alady. Toı-jıynnyń birinen qaldyrmaıdy. Qyryqtyqshylarǵa, shópshilerge, eginshilerge barady. Solardyń bárine baryp, halyqtyń kóńilin kóterip, jalqaýlarǵa «umtyl jalqaý alǵa bas, umtyl,jalqaý, uıqyńdy ash», dep, jaqsylardy maqtap óleń aıtady.

Halyq qalaýlylary Ǵabıt Músirepov, Taıyr Jarokov, Sábıt Muqanov, Borıs Erzakovıch, Ǵalı Ormanov, Isa Baızaqov, Úmbetáli aǵalar kelip jatady. Ártisterden Júsipbek Elebekov, Roza Baǵlanova, Rahııa Qoıshybaeva keldi bizdiń úıge. Sonda ákem kim kelse de bir qoıdy soıyp, qonaqtaryn qol qýsyryp kútip, rızashylyqpen attandyratyn. Sonda anamnyń keńdigin aıtsaıshy, Ǵabıt aǵa kele jatsa «oıboı, kerbez qaınym kelip qapty ǵoı», Taıyr Jarokov kelse «oı, janym, erke qaınym kelip qapty», Sábıt Muqanovpen túıdeı qurdas edi, «oı, Sábenim kelip qapty ǵoı», «Erzakovıch kele jatsa «oı, orys qaınym kelip qapty ǵoı» dep árqaısysyn erkelete biletin. Bárine sybaǵasyn saqtap, erekshe syılap jiberetin. Biz atanyń arqasynda kóptegen tanymal adamdarmen dámdes boldyq. Al Almatyǵa kelgende Kenen atany olar qonaq etedi. Ábdilda Tájibaev aǵa da bizdiń úıde boldy. Biz úlkenderdiń áńgimelerin tyńdaımyz. Sony kórip óstik te áńgimege, ónerge óte jaqyn boldym. Ákem tóte jazýmen jazýshy edi, óleńderin qaǵazǵa kóshiremin, gazet-jýrnaldarǵa aparyp beremin, ózim Almatydaǵy №12 mektepte oqydym, atanyń jarnasyn Qazaqstan Jazýshylar Odaǵyna, Kompozıtorlar odaǵyna ákep tóleımin. Solardyń ortasynda qyzdary sııaqty júrdim. Meniń artymnan ul balalar ergen soń ata-anam mańdaıymnan qaqpady, mańdaıymnan shertpedi, -dep oıyn bir qaıyrdy.

Áke armanyn aqtamaq oımen Tórtken Kenenqyzy óner jolyna túsýdi armandady. Mektep bitirgen qyz ata-ananyń aq batasyn alyp, Almatyǵa jetti.

Tórtken: Mektep bitirgen soń men konservatorııaǵa oqýǵa túskim keldi. Ákem «qudaı bergen darynymmen maǵan da jol joq, án dese án shyǵaramyn, kúı dese kúılerim bar, meni allataǵala besaspap etip jaratty, sonda da kedergiler kóp. Seniń mineziń soǵan kelińkiremeıdi. Basqa oqýǵa barsańshy!» deıtin. Ol kezde konservatorııaǵa mýzykalyq bilimi bar adamdardy alatyn.

Mende mýzykalyq saýat joq, men Qazaqtyń Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine oqýǵa túsip kettim. Oqyp júrgende Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń janynan stýdııa ashyldy. KazPI-de oqyp júrsem de sol jerge kelip emtıhan tapsyrdym. Ádilqazylar arasynda Kúlásh Baıseıitova, aǵaıyndy Abdýllınder otyr eken. Maǵan bir án aıtqyzdy, bir rol oınatty. Men Abaıdyń «Jarq etpes qara kóńilim ne ǵylsa da» degen ánin oryndap berip edim, bári rıza bolyp qaldy. «Endi bir rol oınap bershi» -dedi. Men otyra qalyp kórpe kóktep berdim. Olarǵa unady, «endi bir taqpaq aıtyp ber»- dedi. Men Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Kim bolam» degen óleńin oqyp berdim. Abıtýrentterdiń ishinde Zeınep Qoıshybaeva, Saǵına degen qyzdar boldy. Birazdan soń bizdi shaqyryp aldy. Kúlásh apaı «Kenenova, osy sen Kenen atanyń qyzy emessiń be?»- dedi. «Iá» dedim. «Sen oqymaǵanda kim oqıdy? Jalpy sen ónerli adam ekensiń, shyraǵym. Bizdiń stýdııaǵa oqısyń!»- dedi. Sodan soń men «apaı, men KazPI-de oqýshy edim»,- dep edim. «Oqı ber, mynany da, ony da oqy!», - dedi. Medıtsınalyq tekserýden ótkende dáriger «sen únemi án aıtýǵa jaramaısyń, seniń tamaǵyń aýyrady, ara-tura aıtyp júrýińe bolady» - dedi. Sodan óner degen armanym oryndalmaı qaldy. Osydan soń birer jyldan soń Kúlásh apany kórip qaldym, men parkte sabaq oqyp otyrǵanmyn. Kóre sala atyp turyp:

- Oı, apaı, sálemetsiz be! - dep aldynan júgirip shyqtym. Tanydy.

- Sen nege oqymaı kettiń?-dep surady.

- Dáriger saǵan óleń aıtýǵa bolmaıdy degen soń ketip qaldym,-dedim.

- Maǵan áli de bolsa kel!-dedi Sonyń arasynda úshinshi kýrsta men kúıeýge shyǵyp kettim. Kúıeýim áskerı adam boldy da meniń ánshilik jolym baılandy. Biraq mektepte, muǵalimder arasynda, radıo-telearnalarda án aıtyp júrgende únemi ákem Kenen Ázirbaevtyń ánderin ǵana oryndadym. Óıtkeni atanyń ánderi ábden qulaǵyma sińip qalǵan, áli kúnge daýysy qulaǵymda turady. Ákem kózi tirisinde.

- Qalqam, ánshi bolarsyń, bolmassyń, meniń ánderimniń muqam-sazyn ózgertpeı aıtarsyń! Shamań kelse notaǵa túsirip, kitap etip shyǵar! Meniń onshaqty ánimdi halyq bilgenmen, qalǵanyn estip kórgen joq. Muram saǵan amanat!- deıtin.Kenekeńniń aıaýly qyzy Tórtkenge aıtqan ósıetinde:

Dombyramdy syılaımyn,

Aıaýly qyzym Tórtkenge.

Án-jyrymdy oryndap,

Áke jolyn kútkenge.

Erinbeı aıtyp beredi,

Kelgen menen ketkenge.

Qumar bop óstiń jasyńnan,

Kópke qyzmet etkenge.

Bolsa da bólek turaǵyń,

Janymdy uqqan quraǵym,

Rızamyn men saǵan,

Ózgeshe týǵan shyraǵym.

Maqam sazyn ózgertpe,

Eliktep-erip basqaǵa.

Amanat saǵan án-muram,

Dombyrańdy tastama,- degen bolatyn ǵazız áke.

Dombyra men qalamdy janyna serik etken Tórtken Kenenqyzy ómir boıy áke ónerin nasıhattady. Oqý bitirgen soń on bes jyldaı orta mektepte ustazdyq etse, 1975 jyldan Almaty oblysy Іle aýdanynyń ortalyǵynda halyq aǵartý, mádenıet oryndarynda qyzmet etti. Al 1999-2009 jyldary Júsipbek Elebekov atyndaǵy Respýblıkalyq estrada-tsırk kolledjinde Kenen atanyń synybyn ashyp, biraz jyl tek qana Kenen Ázirbaevtyń el aıtpaǵan ánderin úıretti. Gúlnıza, Gúljan, Danııar, Marta syndy qyz-jigitter aldynan dáris aldy. Biraq ol ánshiler sahnadan, telearnalardan sırek kórinedi. Dombyramen án aıtý- ata-babalarymyzdan kele jatqan dástúr. Sońǵy kezde osy janrǵa qamqorlyq az ekeni aıdan anyq.

Halyq kompozıtory, halyq aqyny Kenen Ázirbaevtyń týǵanyna 125 jyl, 130 jyl tolǵany erekshe atalyp ótti. Jambyl oblysy Qordaı aýdanyna qarasty «Kenen» aýylynda memorıaldyq murajaıy kúrdeli jóndeýden ótip, úlken konferentsııa zalyn qosyp, ishin keńeıtti. Murajaı qyzmetkerleri ǵylymı-konferentsııalar uıymdastyryp, daryndy babanyń rýhyna baǵyshtap rásimder uıymdastyryp turady.

Tórtken Kenenqyzynyń bir qynjylatyny- áli kúnge arnaıy kólik berilmegen. Murajaı qyzmetkerleri jaıaýlap-jalpylap aýdanǵa, qalaǵa qatynaıdy. Osy jaǵy eskerilmeı keledi,-deıdi Tórtken apaı.

Atanyń murajaıy bir úlken zal, eki kishkene bólmeden turatyn, ishi tar edi. Mereıtoı qarsańynda úlken konferentsııa zalyn qosyp, ishin keńeıtti.

Kenen atanyń týǵanyna 125 jyl tolýyna oraı memleket tarapynan Kenen Ázirbaevtyń shyǵarmalarynyń 5 tomdyq tolyq jınaǵy jaryq kórdi. Onyń bir tomy sýret albomy.

Kenen atanyń 90 jyldyq toıyn jasap jatqanda tórt tomdyq jınaǵy shyqty. Sodan Tórtken Kenenqyzynyń qurastyrýymen «Ańyzdar syry» men «Estelikter» kitaby jaryqqa shyqty.

Sońǵy 40 jylda Almaty oblysy, Іle aýdanynyń ortalyǵy Ótegen batyr kentinde turatyn Mádenıet qaıratkeri, ardager ustaz Tórtken Kenenqyzy aýdandaǵy qoǵamdyq jumystarǵa belsendi aralasyp, Іle aýdandyq soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesiniń tóraıymy qyzmetin qosa atqarady.

Astanada turatyn Baqytjan inisi ekeýi «Qosylǵan qońyr qazǵa án men únim» degen Kenen atanyń ánderi men jyrlarynan jınaq shyǵardy.

Búginde ul-qyzynan nemere qyzyǵyn kórgen aıaýly ana, jaqsynyń kózi, altynnyń synyǵy Tórtken Kenenqyzy keýdesi tolǵan qazyna, aqyly darııa, aıtar áni qazaq dalasyna jetken baqytty jan. 80 jasqa tolyp, toı qarsańynda ótkenge kóz júgirtken danagóı ana ómirine shúkirshilik etedi.

Altyn Imanbaeva,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri