Akademıktiń aqyrǵy sapary

Bul oqıǵa sol jerde bolǵan edi, dep jazady «Almaty aqshamy» gazetiniń tilshisi Ánýarbek Áýelbek.

Máskeýge baǵyt alǵan ushaqta on bes adam otyrǵan. Qatardaǵy jaı adamdar emes, endi ǵana qaryshtap damı bastaǵan Qazaqstan ǵylymynyń kóshbasshylary. Qaraly habar elge jyldam tarady. Soǵys jyldaryndaǵy qıyndyqtan endi qutylǵan kez. Uly Jeńistiń qýanyshy basyla qoımaǵan. Sýyt habardy estigen eldiń tóbesine jaı túskendeı boldy. Joǵary bılik oryndary Máskeýde ótetin Tamyz sessııasyna bara jatqan delegatsııa bolatyn degen bolmashy ǵana habar taratty. Ol kezderi Keńes Odaǵynda apat oryn almaýy tıis edi. Bola qalǵan jaǵdaıda barynsha búrkemelep baǵatyn. Bul joly da solaı boldy.

Al, shyndyǵynda, ǵalymdar Máskeýge akademık Lysenkonyń 60 jyldyq mereıtoıyna bara jatqan. Qazaqstan ǵylymynyń aspanyna qara bult úıirildi. Alaıda, apattyń shyn qupııasy ashylmaı qalǵan edi. Máskeýge attanǵan on bes adamdy Qazaqstan topyraǵy jibermedi.

Apat sebepteri belgisiz bolyp qalar ma edi, tiri qalǵan kýágerler bar bolyp shyqty. Ajalsyz eken. Almatydan ushqan apat jaǵdaıyndaǵy ushaq jolda Balqash mańyna qonýǵa májbúr bolǵanda, o basta otyrǵan on segiz adamnyń úsheýi qalyp qoıǵan. Ushaqtyń janyp ketý sebepterin osy kisiler aıtqan. Taraǵan áńgimeniń túrlishe qubylatyny ras, alaıda onyń negizinde bir shyndyqtyń jatqanyn jasyra almaısyz. Ony kezinde qaza bolǵandarmen birge istegen aýyl aqsaqaldary da aıtyp júrdi.

-Shoıyn jolǵa bir úsh shaqyrymdaı jerge qonǵan kezinde, sol arada ushqysh habar beredi. Kókte ketip bara jatqan ýaqytta ushaqtyń janarmaı bagy shytynaǵan sııaqty. Ony ushqysh sezip, jolda ushaqty jerge qondyrady. Artyna - Almatyǵa habarlaǵan, - deıdi, qazirgi Myńbaev atyndaǵy aýyl aqsaqalynyń biri Ábdirahym Áýezbaev.

Qaza tapqandardyń ishindegi tórt adam Qazaqstannyń belgili ǵalymdary, olardyń top jetekshisi Kárim Myńbaev bolatyn. Aýyl sharýashylyǵyn gúldendirýge erekshe eńbegi sińgen ǵalym ǵana emes, soǵys jyldarynda qupııa qarý men soǵys tehnıkasyn jasaýǵa aıryqsha úles qosqan Kreml nazaryndaǵy belgili ǵalym Myńbaev. El-jurt ony akademık dep tanyǵan.

Myńbaevtyń VASHNIIL-diń bólimshesin ashyp, aýyl sharýashylyǵy akademııasyn uıymdastyrýynyń ózi tarıhı oqıǵa. Al, Betpaqdaladaǵy shóldi-shólsiz keń dalany egin sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵyna paıdalanýdy ǵylymı zerttep uıymdastyrýy kózsiz erlikpen para-par. Áriptesteri Myńbaevtyń ereksheligin ańyz ǵyp aıtady.

-Mal sharýashylyǵyn, egin sharýashylyǵyn kóterip, ǵylymdy odan ary damytý jóninde kóptegen máselelerdi sheship berdi. Sol kezdegi mekemeler, ásirese, ǵylymı mekemeler qazirdiń ózinde jaqsy jumys istep keledi. Ol kisiniń taǵy bir ereksheligi jańalyqty jaqsy kóretin, jastardy tartqandy unatatyn.

Ǵylym men óndiristi ushtastyra bilýde aldyna jan salmaıtyn. Ózi ashqan akademııanyń negizi osyndaı óndiris pen ǵylymdy ushtastyra bilýde jatty, - degen bolatyn qazir kózi tiri belgili akademık, Myńbaevtyń áriptesteriniń biri Qılybaı Medeýbekov. Ǵylym men óndiristi ushtastyrý ol kezde eń úlken negizgi másele edi. Akademık aqtyq saparǵa attanǵansha ǵylymdaǵy jańalyqtardy óndiriske engizýge qaısarlyqpen kiristi. Ol aıtqanynan qaıtpaıtyn jan edi. Alaıda, «AN-24» ushaǵynyń aqaýy baryna sengen joq bolatyn.

Soǵys jyldaryndaǵy temirdeı tártip qala qoımaǵan ýaqyt. Tártip bolý úshin buıyryp sóıleı bilý kerek. Akademık ol jaǵyna da sheber bolǵan. Ol kezde buıyryqty oryndamaǵandy atyp tastaý da tańsyq emes edi.

 -Ol kisi ózi biraıtar, sondaı ójet kisi edi. Ushqyshqa «Sen meni keshe bir aldadyń, búgin munyńa jol bolsyn. Ushasyń!» dep buıyra sóılegen. Ol kezdiń zańy bólekteý ǵoı, ǵylymǵa, úkimetke kerek adamnyń qolyna tapansha berip qoıatyn da bolǵan. Ony ózine qastyq qylǵan adamǵa qaraı paıdalanýǵa da ruqsat berilgen. Sodan ushqyshqa da jan kerek, aıtqanyn eki etpeı ushqan ǵoı. Úsh adam sol jerde qalyp qoıady, - dedi Ábdiraqym Áýezbaev aqsaqal.

Alǵashqy kúni ushaq Máskeýge úkimet adamdaryn alyp barǵan. Ushaqqa tapsyrys bergen Myńbaev tobyn ushqysh tastap ketedi. «AN-24»-ke kóp adam qalaı syısyn, ushaq ózine tıgen kelesi kúni ol ádeıi istep otyrǵandaı kóringen bolar. Áıteýir, akademık áldeqaıda qatty asyqty. Úsh adam ebin taýyp jolda qalyp qoıǵan.

 Ol kezde otanshyldyq sezim asqaqtap turdy. Otanǵa shyn berilgendik eńbekpen ǵana baǵalanatyn. Al, akademıktiń ár saǵaty sanaýly. Máskeý saparyn syltaýratý aryna syn, ol bostan bosqa otyra almaıtyn. Ushaq apaty aýyr soqqy boldy. Ishindegiler túgeldeı otqa orandy.

-Maǵan Kárim Myńbaev týraly aıtý óte aýyr. Nege deseńiz, onyń ajalynyń ózi bir jumbaq sııaqty boldy. Eshnárse qalmaǵan, tek túımesi men kóıleginiń bir kishkentaı, tıtteı bóligin ǵana tabytqa ákelip qoıdy ǵoı. Bul qaıǵyny, bul oqıǵany aıtý maǵan óte aýyr, - dedi akademıktiń aqyrǵy sapary týraly suraǵanymyzda onyń jaqyn syrlasy bolǵan qazaqtyń tuńǵysh rejısser qyzy Darıǵa Tinálına.

Ómir aıdynynda qos aqqýdaı qatar júze bastaǵaly nebári alty jyl bolǵan edi. Akademık Máskeýge artymnan ushyp kelersiń dep, Darıǵany tastap ketken. Taǵdyr olarǵa qaıta qaýyshýdy jazbapty. Balqash mańynan ushqan soń, on bes mınýttan keıin ushaq apatqa ushyraıdy.

Myńbaev kórsetip ketken úlgi-ónege búgingi tańda da mańyzyn joıǵan joq. Aıryqsha atap aıtýǵa bolatyny - ǵylym men óndiristiń birligi. Munyń jolynda akademık bar janyn salǵan. Ómirden erte ketse de, artyna óshpes iz qaldyrǵan. Tek birer saǵattyń ǵana qupııasy ashylmaı qaldy. Memlekettik komıssııa ushaqtyń ózdiginen jarylmaǵanyn anyqtaǵan. Biraq, kóp adam oǵan sene qoıǵan joq. Alaıda, bul qorytyndyny akademıktiń jaqyndarynyń aıtqandary rastaı túskendeı.

-Dalanyń tarlany dep aıtýǵa bolady ol kisini. Sondaı úlken bilimmen, úlken zeıinmen, úlken eńbekpen kelgen adamdy osylaısha dúnıeden alyp ketti. Bul Kárim Myńbaevty óltirý úshin jasalǵan kádimgi zulymdyq boldy. Shynymdy aıtsam, ne derimdi de bilmeımin. Kárimniń ishi sezdi me, men endi kelmeımin dep edi keterinde, - dedi ashyna sóılegen Darıǵa apaı.

Akademık bul sapardan qaıtpaıtynyn sezipti. Darıǵaǵa «Men endi sol jaqta qalamyn. Artymnan óziń kelersiń» deýi de tegin emes-aý...