Akademık Alekseı Cherekaevtyń Aq Jaıyqqa sińirgen eńbegi mol

A.Cherekaev 1932 jyly 29 naýryzda Jańaqala aýdany 18-aýyldyq keńesiniń quramyna kiretin Másteksaı aýylynda dúnıege keledi. Alekseı Vasılevıchtiń estelik kitabynda («Vdol Ýrala beregov», Moskva, 2005) óziniń dúnıe esigin ashqan aýyly týraly «Qazan tóńkerisine deıin ol Oral kazak voıskasynyń Glınınskaıa stanıtsasy atalypty» - dep jazady. Bul aýyl Oral óńiriniń jartylaı shóleıt bóliginde, Oral qalasynyń ońtústik-batysynda shalǵaıda jatyr. Áý basta stanıtsa turýǵa, sharýa júrgizýge óte qolaıly jerden tańdalsa kerek. Ol Qamys-Samar kólderiniń boıynda ornalasqan. Malǵa da, janǵa da jaıly bolyp keletin onyń boıyna Cherekaevtyń ata-babasy óte ertede qonys aýdaryp kelip, jaıǵasyp, baýyr basyp turyp qalǵan. Bul aımaq tórt túlik mal ósirýge óte yńǵaılylyǵy óz aldyna, ań-qusqa, balyqqa óte baı meken eken. Baý-baqsha ósiretinderge de eńbekterin eselep qaıtaratyn topyraǵy da qunarly bolsa kerek.

Alekseı Vasılevıchtiń ákesi Vasılıı Nıkolaevıch Cherekaev esimi Oral óńirine keńinen málim, erekshe adam bolǵan. Ony ásirese, oblystyń ońtústik aýdandarynyń halqy jaqsy bilgen. Bar-joǵy tórt klass (shirkeý-prıhodtyq mektepti bitirgen) bilimi bola tursa da, óz betimen kóp oqyǵan, saýatty jan bolypty. Jazýy marjandaı tizilip túsetin ol qazaq tilin óte jetik bilgen. Arabsha da jazyp, oqı beredi.

Alekseı Cherekaev birinshi klasty 1941 jyldyń maıynda Jańaqazan aýylynda bitiredi. Sol jyly soǵys bastalǵany belgili. Alekseı Vasılevıch balalyq shaǵyn eske alǵanda 1941 jyldan 1947 jyldar aralyǵyndaǵy Qaztalov kezeńin jıi áńgimeleıtin. Balǵyn shaǵynyń bul kezeńderi onyń esinde eń bir qıyn tusy bolyp qalǵanyna qaramastan ózi ol jyldaryn qyzyq ta, aldaǵy ómirine shyńdap, shynyqtyrǵan, eseıý, erjetý kezeńderi sanaıdy. Sol bir qaharly, aýyr jyldar keıingi ómirinde jeńiske, tabysqa jetý jolyndaǵy jigeri men erik kúshin, temirdeı tózimdiligin shyńdaǵan eken ǵoı. Qaztalovta jetijyldyq mektepti úzdik baǵamen aıaqtaǵan ol oqýyn ári qaraı jalǵastyrýdy oılaıdy. Alekseıdiń ákesi Qaztalovta aýdandyq partııa komıtetiniń úshinshi hatshysy bolyp qyzmet atqarady. Ol kezde aýdandyq partııa komıtetiniń hatshylary arnaıy bronmen soǵystan qaldyrylyp otyrǵan.

1947 jyly jazda Alekseıdiń ákesin jumys babymen Chapaevqa aýystyrady. Qaztalovtan jetijyldyq mektepti úzdik bitirip kelgen jetkinshek 1950 jylǵa deıin osynda oqyp, orta mektepti úzdik támamdaıdy. Osy Chapaevta oqyp júrgende oqýshy Alekseıdiń boıynda sportqa degen qushtarlyq oıanady. Ol keıin onyń ómirlik serigine aınalyp, egde tartqan shaǵynda da sportpen aınalysýyn tastamaǵan. Oqýshy kezinen bastalǵan sportqa degen qushtarlyq ony Máskeýde ótken stýdenttik jyldarynda da talaı dańqqa bóleıdi. Jeńil atletıkadan sport sheberi atanyp, keńes eliniń qurama komandasyna qabyldanady.

Chapaev orta mektebin jaqsy baǵamen bitirgen Alekseı Cherekaev qaı oqýǵa túsemin dep kóp bas qatyrmaıdy. Óıtkeni onyń aldynda №103 Chapaev jylqy zaýytynyń dırektory Ivan Vasılevıch Petrovıch shákirtti jylqy mamany bolýǵa, ol úshin Máskeýdiń zootehnıkalyq jylqy ınstıtýtyna oqýǵa barýǵa úgittep, kóndirip qoıǵan edi. Ol úshin jylqy zaýytynan arnaıy joldama berýge ýáde etken. Sóıtip, Alekseı ınstıtýttyń barlyq emtıhandarynan súrinbeı ótip, stýdent atandy. Osy ınstıtýtta ol bolashaq jary Irına Grekovany (keıin Cherekaeva) jolyqtyrady. Ashyq minezdi, symbatty, qara shashy ıyǵyna tógilgen, qyzyl shyraıly, sulý júzinen únemi aqyldylyqtyń lebi esip turatyn don kazaginiń qyzy da keıingi taǵdyryn Alekseımen baılanystyrýǵa qarsy bolmaıdy.

Instıtýtty támamdaǵannan keıin A.Che­rekaev óziniń týǵan jeri Oralǵa oralady. Onyń alǵashqy eńbek joly ózi oqýǵa attanǵan Chapaev aýdanyndaǵy Chapaev et sovhozynda bastaldy. Osynda ol Esqaıyr Ihlasov basqaratyn sharýashylyqtyń bas zootehnıgi bolyp qyzmetke kiristi. Dırektor joǵary bilimi bolmasa da, sharýashylyq bas­qarýǵa jaratylǵan jandaı edi. Uıym­dastyrýshylyq qabileti men qarymy únemi qaınap, kemerinen asyp-tógilip jatatyn basshy sharýashylyqty bes saýsaǵyndaı bildi. Basqalardan da sony talap etti. Qolynan is keletin kadrlardy qıyn ýchaskelerge salyp, qaırap, shyńdap otyrdy. Sol kezde mundaı sharýashylyq basshylary oblysta saý­saqpen sanarlyq edi. Olar: Borısov, Selkın, Bagdasarıan, Ómirzaqov, Mırmanov oblystyń maqtanyshy bolatyn. Esimi osynaý dırektorlardyń qatarynda qurmetpen atalatyn E.Ihlasov jas maman Alekseıdi qushaq jaıa qarsy aldy.

Óziniń alǵashqy dırektory týraly Cherekaev keıin: - Esqaıyr Ótegenovıch menimen ylǵı qazaq tilinde sóılesetin. Meni bas zootehnıktik jumysqa qabyldaǵan buıryǵyna qol qoıyp jatyp, «Esińde bolsyn, sen endi mal sharýashylyǵynyń basty salasyna jetekshilik etesiń. Saǵan bári qaraıdy. Seniń jetistikteriń men abyroıyń, bolashaǵyń ózińniń qolyńda. Joǵary bilimim bar dep maqtanyp ketpe. Dıplom bilim alǵanyńdy kórsetedi. Biraq ol bilimdi óndiriste qoldana bilýiń kerek, onsyz dıplomnyń quny túkke de turmaıdy. Tájirıbeni sen osy jumystan jınaısyń. Sonda ǵana jaqsy maman bolyp shyǵasyń. Men saǵan kómektesemin, seniń ákeńdi men kópten bilemin, sondyqtan sen meniń balamdaısyń», - dep eske alady.

Úsh jyldyń ústinde bas zootehnık bolyp istegen Cherekaevty keıin Chapaev aýdandyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna bastyq etip taǵaıyndaıdy. Ol osy jumysta júrip mal sharýashylyǵy týraly ǵylymı maqalalar jaza bastaıdy. Sol kezeńde qazaqtyń aqbas sıyryn shyǵarǵan avtorlardyń biri, ǵalym Sergeı Dýdınmen kezdesedi. Mine, sol tustan bastap mal sharýashylyǵy boıynsha aspırantýraǵa oqýǵa túsý týraly oı mazalaı bastaıdy. Aqyry ol sol armanyna jetip, Máskeýdiń aspırantýrasyn úzdik támamdaıdy.

Alekseı Cherekaev­tyń dańqyn shet elge deıin jaıǵan abyroıly eńbek jo­ly «Ańqaty» sovhozynan bastalady. Atalmysh sharýashylyqtyń tizginin qolǵa alǵanynda bir kezde ozat atanǵan onyń hali óte múshkil edi. Mal sharýashylyǵynan oblys boıynsha eń artta qalǵan, eginnen de, qurylystan da sharýasy ábden qojyraǵan sovhozdan adamdar kóship ketip jatty. Mine, sharýashylyqty osyndaı jaǵdaıda, 1963 jyly 5 qyrkúıekte Alekseı Cherekaev qabyldap aldy. Alda qıyndyqtarǵa toly talaı jyldar jatyr edi. Jas dırektor sonyń bárin jeńdi. Ańqatylyqtarmen qoıan-qoltyq eńbek ete júrip jeńdi. Atap aıtý kerek, Alekseı Vasılevıchtiń etti iri qara sharýashylyǵyn tıimdiligi joǵary óndiriske aınaldyrý jolyndaǵy armany tolyǵymen osy «Ańqaty» sovhozynda oryndaldy. Ol osynda aldyna qoıǵan barlyq maqsatyna jetti. Etti iri qara sharýashylyǵynyń ol oılap tapqan tıimdiligi joǵary tehnologııasyn ǵalymdar biraýyzdan maquldady. Óndiristik tájirıbede tolyq dáleldendi. Tek Ańqaty ǵana emes, Qazaqstan men Reseıdiń sharýashylyqtary Chere­kaevtyń ádisin ozyq tájirıbe retinde ilip alyp, ózderinde qoldana bastady. Dırektor óndiriste júrip, ózi kórgen, kóńiline túıgenderinen kóptegen ǵylymı maqalalar, kitaptar jazdy. Olardyń birqatary shet memleketterdiń tiline aýdarylyp, Cherekaevtyń esimi dúnıe júzine belgili boldy. Aıtpaqshy, osy sharýashylyqta júrip doktorlyq dıssertatsııasyn qorǵady. Dırektor bolyp kelgen arada segiz jyl ótkende «Ańqaty» sovhozy 1971 jyly asyl tuqymdy etti baǵyttaǵy iri qara sharýashylyǵy men astyqtan mol ónim alǵany úshin Lenın ordenimen nagradtaldy. Sol jyly onyń dırektory Alekseı Cherekaev Sotsıalıstik Eńbek Eri ataǵyna ıe boldy. Kóp ýaqyt ótpeı, qyryqqa da tolmaǵan sovhoz dırektory Qazaq SSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Sharýashylyq dı­rektorlyǵynan tóraǵanyń orynbasar­lyǵyna bulaısha birden joǵarylaý bu­ryn tarıhta bolmaǵan oqıǵa edi. Buǵan VASHNIL men Reseı aýyl sharýashylyǵy akademııalarynyń akademıgi ataqtaryn qosýǵa bolady. Másteksaıda týyp, Qaztalov pen Chapaevta balalyq shaǵy ótken azamattyń ańyzǵa bergisiz ómiri osylaı órildi.

Oral qalasynda turatyn mal mamany ári kásipker, ǵylym kandıdaty Bolat Júginisovtiń aıtýynsha, akademık Cherekaevtyń elimizdiń mal sharýashylyǵyn, sonyń ishinde asyl tuqymdy iri qarany damytýda eńbegi zor. Máskeý veterınarlyq akademııasyn bitirgen, aýyl sharýa­shylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor, akademık, etti iri qara sharýashylyǵynyń bilikti mamany bolatyn. Ol kisi sol keńestik zamannyń ózinde ekonomıkaǵa óte muqııat qarady, etti iri qaranyń tıimdiligine mán berdi. Qazaqtyń aqbas tuqymdy sıyrynyń avtorlarynyń biri boldy. «Asyl maldy damytý jónindegi ol kisiniń oılary men tájirıbesin búginde, mine, qoldanatyn kez keldi. «Ańqaty» mal zaýytynda Alekseı Vasılevıchtiń qasynda júrip, onyń aqyl-keńesimen jumys istep, shákirti boldyq. Pikirles boldyq. Ol: «Sıyr bir buzaýdan basqa eshteńe bermeıdi, sondyqtan bir sıyr bir buzaý berýi kerek», - dep otyratyn. Kózi tirisinde teorııany ispen dálel­degen, etti iri qarany ósirý boıynsha ózindik tujyrymdamasyn óndiriske en­gizgen, sonyń nátıjesinde joǵary zootehnıkalyq jáne ekonomıkalyq tıim­dilikke qol jetkizgen ǵalym. Batys Qazaqstanda eń jaqsy mal tuqymyn shyǵarý jolynda eńbek sińirdi jáne mal bordaqylaýdyń kanadalyq ádisin óndiriske engizdi. Ol abyroı-ataqtan qur qalǵan joq, Reseı Federatsııasy ǵylymynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Sotsıalıstik Eńbek Eri atanyp, Lenın jáne Eńbek Qyzyl Tý ordenderin ıelendi. Ǵalym retinde onyń etti mal sharýashylyǵy salasyn damytýǵa qos­qan úlesi zor. Ómiriniń keıingi jyldarynda Máskeý qalasynda tursa da, Qazaq elimen baılanysyn úzbeı ketti», dedi B.Júginisov.