Aq tarynyń atasy Shyǵanaq Bersıev maıdan dalasyna qalaı kómektesti

Bersıev kúndeligi

Aqtóbe oblystyq memlekettik arhıvindegi jeke tektik qorda Shyǵanaq Bersıevtiń fotosýretteri men qujattary saqtaýly. Sonymen birge «Shyǵanaq Bersıevtiń kúndeliginen» úzindi bar.

Bir qyzyǵy kúndelik qolmen jazylmaǵan ári latyn qarpi qoldanylǵan. 1941 jyly 24 sáýirde bastalyp, 8 mamyr aralyǵyn ǵana qamtıdy. Onda jer jyrtý, tyńaıtý jumystary týraly jazylǵan. Máselen 27 cáýirde:

— 18 kolhozshy jumys istedi. 20 arba kóń tasyldy. 76 tekshe metrlik topyraq alynyp, 125 metrlik jap jasaldy. 0,5 gektar jer jyrtyldy. Bul zıab (súdiger — kúzde jyrtylǵan jer —  red.) bolatyn, solaı bola tursa da tereńdigi 22-23 santımetr tereńdikte jyrtyldy. Óıtkeni ol jerdi sý alyp, ústine jańadan qum, topyraq qosylyp, jerdi tegistep ketken. Muǵalim Saparǵalıev joldas sotsıalıstik jarys týraly zveno músheleri arasynda áńgime ótkizdi. Óndiris keńesi ótkizildi, — dep jazylǵan.

Sh.Bersıev kúndeliginen jerdi daıyndaý jumysy sáýir aıynyń aıaǵyna taman bastalǵanyn kórýge bolady. Al mamyrda kún saıyn 2-7 gektarǵa dán sepken.

— Kolhozshy túgelinen qatynasa otyryp, 117,5 tekshe metr jerdiń topyraǵyn aldy. 4 gektar jer jyrtylyp, 5 gektarǵa tyrma tartylyp, 7 gektarǵa tuqym sebildi… Gektarǵa atyz jasaldy. «Kemershi» kolhozynyń zvenovoıy ordendi Záýre Baımoldına joldas kelip, uzaq áńgimelesip, jumystyń jaıymen tanysty, — dep jazylǵan 8 mamyrda.

Stalınge hat

Arhıvtegi jeke tektik qordan Shyǵanaq Bersıevtiń Stalınge jazǵan hatyn da kórýge bolady.

Aqtóbe oblysy Oıyl aýdany Qurman kolhozynyń zveno jetekshisi hatta Qyzyl áskerge kómektesetinin, ol úshin óz jınaǵynan aqsha aýdaratynyn jazǵan. Qarjyny tank kolonnasynyń qurylysy dep berdi.

— Men 1943 jyly ár gektardan 200 tsentner tary alýǵa ýáde ettim jáne sol ýádede turamyn. Meniń úsh balam da maıdan dalasynda jáne fashızmge qarsy soǵysyp júr. Al men 63 jasymda ózimdi áli tyń sezinemin jáne tyldaǵy eńbegimmen maıdan dalasyna kómektemesin, — dep jazǵan hatta.

Bul hat jaýapsyz qalmady. Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń hatshysy Nıkolaı Skvortsov Shyǵanaq Bersıevke alǵysyn bildirdi. Ol tank kolonnasy qurylysyna bólgen 20 myń rýbl, 325 put astyq áskerı qýatty arttyratynyn jetkizdi.

Bersıevke hat

Sh.Bersıevke maıdan dalasynan hattar kóp keldi. Hat kóbine gazet redaktsııasyna joldandy. Qazaq jáne orys tilderinde jazylǵan hatta bári de óz alǵysyn bildirgen. Keıbiri jyr shýmaǵyn arnaǵan. Máselen 1943 jyly Q.Izıkenov:

— Qart ata kásip ettiń eginshilik,

Eginiń salǵan seniń boldy bitik, — dep jazdy.

Al 1944 jyly ózin Rahmetýlla dep tanystyrǵan maıdanger Shyǵanaq Bersıevtiń baldyzy bolyp shyqty. Jezdesine hat arnaǵan jaýynger amandyq surap, ózin tanystyrǵan.

— Meni siz tanymaıtyn bolarsyz. Men Isataıdyń Rahmetýlla degen balasy bolamyn. «Pravda» gazetiniń bir maqalasynda «taryny kóp jınadym» degen sózińizdi oqyp, sonymen qatar ózińizdi kórip amandyq bildirip qoıýǵa jazyp otyrmyn. Men fronttamyn. Ofıtser bolyp jumys jasaımyn, elden azdap hat alyp turamyn, — dep jazylǵan hatta.

Sondaı-aq Málik Ǵabdýllın 1943 jyly qyrkúıek «Stalın týy» gazeti arqyly Shyǵanaq Bersıevke hat jazdy.

— El shetine jaý kelip, er azamat maıdanǵa attanǵanda «maıdanǵa berer kómegim tarydan mol ónim alý» dep senim bergen edińiz. Sol senimińizdi qajyrly eńbek etip, kópke úlgi is isteýińizben aqtap kelesiz. Oǵan biz, maıdanda júrgen jigitter zor qýanyshpen qutty bolsyn aıtamyz. Sovet halyqtaryn qul etýdi kózdegen nemis-fashıst basqynshylar Qyzyl Armııadan qatty soqqy jep shegine bastady. Jaýdy jeńetin kún jaqyndap keledi. Jeńis kúnin tezdetý úshin tylda eńbek qarqynyn burynǵydan da kúsheıtip, astyqty ysyrapsyz jınap alý, mal basyn ósirý, memleket aldyndaǵy mindettemelerdi abyroımen oryndaý qajet. Bul jóninde ózińizdiń ozat tájirıbeńizdi, jaqsy aqylyńyzdy barlyq kolhozshyǵa aıtyp, olardy maıdanǵa kómekke burynǵydan da kúsheıte túsýge jumyldyratyndyǵyńyzǵa senemin. Jolyqqansha sal bolyńyz! Sálemmen, balańyz — Málik Ǵabdýllın, — dedi ol.

Keńes Odaǵynyń batyry Málik Ǵabdýllın gazettiń dál osy sanynda Aqtóbe oblysynyń barlyq eńbekshilerine de hat joldaǵan.

Ómirbaıany men eńbek joly

Arhıv qujattarynda Shyǵanaq Bersıevtiń ómirbaıany da bar.

Ol 1881 jyly Oıyl aýdany Qurman aýylynda sharýanyń otbasynda ómirge kelgen.

— Ákem Berse degen kisi óz eńbegimen kún kórgen. Men ákemniń qaraýynda 30 jasyma deıin boldym. Men 1903 jyldan 1906 jylǵa deıin (qazirgi Atyraý oblysynda — red.) baılardyń balyǵyn aýlap, qyzmetinde boldym. 1907 jyldan 1911 jylǵa deıin Tabyn aýdany Erjan degen baıdyń malaılyǵynda boldym. 1911 jyly úılenip, joldasty boldym. Sodan beri óz sharýashylyǵymda, eginshilikpen kásip etip kún kórdim. Sodan úkimet pen partııanyń basshylyǵy arqasynda 1940 jyly 59 jasymda tary egisinen jerjúzilik rekordtyq ónim aldym. Sodan 1941-1942 jyldarynda búkil jerjúzilik ónim aldym. Meniń bul eńbegimdi partııa men úkimet baǵalap, 1940 jyly Lenın ordenin berdi. Ózimmen birge týǵan týmalarym joq. Ózimnen týǵan úsh balam armııa qatarynda. Budan basqa bireýi armııa qatarynan qaıtyp kelip, óziniń aýrýlyǵyna (densaýlyǵyna — red.) baılanysty Shubarqudyqta qyzmet etedi. Bóten aıtarym joq, — dep jazyp, qoltańbasyn qoıǵan.

Bul ómirbaıan 1944 jyly jazylǵan. Shyǵanaq Bersıev óz qolymen jazdy ma, álde ózge bireý qaǵazǵa túsirip, ózi qoltańbasyn qoıdy ma? Naqtysy belgisiz.

«Sotsıalıstik jol» gazetinde, ıaǵnı, 1944 jyldyń mamyr aıynda Shyǵanaq Bersıevtiń áńgimesinen jazylǵan ómirbaıany shyqty. Onda 1940 jyly bir gektardan 125 tsentner, 1941 jyly gektarynan 165 tsentner, 1942 jyly 6 gektardyń árqaısysynan 175 tsentner, zvenoǵa bekitilgen 38 gektardyń árqaısysynan 105 tsentner astyq alǵan. Al 1943 jyly gektarynan 200 tsentner boldy. Ári bul kórsetkish ózge de aýdandarda tirkeldi.

— Yrǵyz aýdanyndaǵy zvenovoı Amanbaev 1943 jyly ónimdi menen kóp aldy. Gektardan 206 tsentner astyq aldy. Kórshiles kolhozdyń zvenovoıy Záýre Baımýldına árbir gektardan 175 tsentnerden ónim aldy. Men bastadym, myńdaǵan adam qostap, meniń tájirıbemdi, meniń ádisterimdi molaıtyp, jurtqa taratty. Bul meni qýantty, maǵan kórik berdi, — dep jazylǵan gazette. 

Sonymen qatar tary ósirgende jerdi kóktemde jyrtqan, ony sýarǵanyn jáne tyńaıtqysh retinde qoıdyń kóńin paıdalanǵanyn jazbalar arqyly bilýge bolady.

Shyǵanaq Bersıev 1944 jyly mamyr aıynda ómirden ótken. Ol Oıyl aýdany Qurman aýylynda jerlengen. 1946 jyly beıiti pıramıda tárizdi qalanǵan. Baspaldaq arqyly joǵary shyǵyp, bir kezderi tary ósken alqapty sholyp qaraýǵa bolady.

Aıta keteıik, Oıyldaǵy mýzeıde aq tarynyń atasy Shyǵanaq Bersıevtiń jeke zattary joq. Tek sol kezderi tary ósirýge paıdalanǵan sharýashylyq buıymdaryn kórmege qoıylǵan.

Búginde Aqtóbede tarydan ondaǵan taǵam daıyndalady.