Aq-Irıı qalashyǵynan Altyn Orda dáýirine qatysty jańa derekter tabyldy

Qonys Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Dolmatovo aýylynyń mańynda bıik úshburyshty múıiste ornalasqan, úsh jaǵynan 40 metrlik ózen jartastarymen qorǵalǵan, al ekinshi jaǵynan qorǵan bekinisterimen bólingen. Ǵalymdardyń pikirinshe, nysan qorǵanys qyzmetimen qatar dinı rásimder ótkizýge, sharýashylyq júrgizýge, saýda qatynastaryn damytýǵa jáne shekaralyq baqylaýdy júzege asyrýǵa paıdalanylǵan.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi málimetinshe, arheologtar bul nysanda 22 jyldan astam ýaqyt boıy zertteý jumystaryn júrgizip keledi. Osy kezeńde óńirdi mekendegen turǵyndardyń turmys-tirshiligi men mádenıetinen syr shertetin kóptegen qundy jádigerler anyqtaldy.

Bıyl ǵalymdar qalashyq aýmaǵynan tabylǵan súıek pen kómir úlgilerine júrgizilgen radıokómirtektik saraptama nátıjelerin aldy. Zertteý Lıtvanyń Vılnıýs qalasyndaǵy arnaıy zerthanasynda júrgizildi. Organıkalyq materıaldardyń jasyn anyqtaýǵa múmkindik beretin S14 radıoaktıvti ızotopy boıynsha júrgizilgen saraptama qalashyqtyń Altyn Orda dáýirine jatatynyn rastady.

Memleket basshysy Qazaqstannyń Uly dala kóshpeli órkenıetiniń tikeleı murageri ekenin jáne Altyn Orda murasyn zertteý men dáripteýdiń mańyzdy ekenin birneshe ret atap ótken bolatyn. Aq-Irıı qalashyǵynda júrgizilgen zertteýler orta ǵasyrlarda Soltústik Qazaqstan óńirinde saýda-sattyq pen óndiristiń damyǵanyn kórsetedi.

Bıylǵy arheologııalyq maýsymnyń oljalary metall balqytý úshin paıdalanylǵan pesh qurylymdary boldy. Bul sol kezeńdegi metallýrgııalyq óndiris tehnologııalarynyń joǵary deńgeıde damyǵanyn kórsetedi. Sonymen qatar et daıyndaýǵa arnalǵan iri qurylystar anyqtaldy. Arheologtar óndiristik nysandardan kúıdirilgen kirpishtiń synyqtaryn, metall óńdeýdiń izderin tapty. Al jekelegen shuńqyrlardan janýarlardyń saqtalǵan qańqalary men balyq súıekteri tabyldy.

Soltústik Qazaqstannyń belgili arheology, professory Anatolıı Pleshakov biregeı eskertkishti 1968 jyly ashqan.

– Alǵashqy boljamdarymyz boıynsha bul aýmaqtaǵy alǵashqy qonys erte temir dáýirine jatady. Keıin bul jer Altyn Orda dáýirinde qaıta ıgerilgen. Biz temir balqytýǵa arnalǵan erekshe peshterdi anyqtadyq. Ázirge olardyń úsheýi ǵana zertteldi. Sonymen qatar ózen jaǵalaýynan óte iri qurylystardy taptyq. Zertteý nátıjesinde olardyń et ystaýǵa arnalǵan nysandar ekeni anyqtaldy. Osyndaı aýqymdy qurylystardy Eýrazııa keńistigi boıynsha ǵylymı eńbekterden de, halyqaralyq konferentsııalar materıaldarynan da kezdestirgen emespin. Boljam boıynsha munda úlken áskerdi azyq-túlikpen qamtamasyz etý úshin et daıyndalǵan. ıAǵnı bul ózindik ortaǵasyrlyq «et kombınaty» bolǵan, - deıdi Qozybaev ýnıversıtetiniń professory Anatolıı Pleshakov.

Arheologtardyń aıtýynsha, qazba barysynda usaq turmystyq zattar kóp tabyla qoıǵan joq. Bul turǵyndardyń qonysty asyǵys tastap ketpeı, ózderine qajetti múlikterin alyp ketkenin ańǵartady. Degenmen olardyń bul jerden ne sebepti kóshkeni ázirge belgisiz. Zertteý barysynda turmystyq buıymdar, súıek qaldyqtary, qysh jáne keramıkalyq ydystardyń synyqtary, jebe ushtary, sondaı-aq antropomorftyq órnektermen bezendirilgen áshekeı buıymdar tabyldy.

Ekspedıtsııa quramynda ýnıversıtettiń 20-dan astam birinshi kýrs stýdenti jumys istedi. Qazba jumystary júrgizilip jatqan aýmaqqa mektep oqýshylary men stýdentter úshin ekskýrsııalar uıymdastyrylady. Jastardyń tarıhı muraǵa degen erekshe qyzyǵýshylyqtary ǵalymdardy Aq-Irıı qalashyǵynyń aýmaǵynda tarıhı-týrıstik klaster qurý ıdeıasyn ázirleýge yntalandyrdy. Bul bastamany júzege asyrýǵa damyǵan ınfraqurylym, nysannyń Petropavl qalasyna jaqyn ornalasýy jáne Esil ózeniniń boıyndaǵy kórkem tabıǵı orta qolaıly múmkindik beredi. Ashyq aspan astyndaǵy murajaı qurý máselesi pysyqtalyp jatyr.

Qozybaev ýnıversıtetiniń «Tarıh» bilim berý baǵdarlamasynyń bitirýshi stýdenti Marııa Chmır osy joba tujyrymdamasyn Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Ǵaýez Nurmuhambetovke tanystyrdy.

– Bul nysan halyqaralyq deńgeıdegi tarıhı-mádenı ortalyqqa aınalýy tıis. Biz aýmaqtyń basty josparyn ázirledik. Joba aıasynda «daladaǵy qazba jumystary» formatyndaǵy ekskýrsııalar ótkizýdi usynamyz. Qazirgi tańda meımandar murajaıdaǵy daıyn eksponattardy ǵana emes, naqty ýaqyt rejıminde júrgizilip jatqan arheologııalyq zertteýlerdi kórýge qyzyǵýshylyq tanytady. Sonymen qatar munda mýzeı pavılondaryn, «Temir dáýirindegi tún» etno-aımaǵyn jáne ejelgi observatorııanyń rekonstrýktsııasyn uıymdastyrýdy usynamyz, - deıdi Marııa Chmır.

Aıta keteıik, «Aq-Irıı» qalashyǵy Soltústik Qazaqstannyń kıeli nysandarynyń tizimine engizilgen.

Sibirden qola dáýirine jatatyn biregeı jartas sýreti tabylǵanyn jazǵan edik.