Aq Azıadanyń alaý qutysynda qazaqtyń ulttyq sana-seziminiń negizinde jatqan sanqıly elementter biriktirilgen

Sondyqtan 2011 jyldyń 30 qańtary men 6 aqpany aralyǵynda Astana men Almaty ótetin 7-nshi Azııa oıyndaryn asa joǵary deńgeıde uıymdastyrý memleketimiz úshin - abyroıly mindet, zor jaýapkershilik. Jalpy, Azıadaǵadaıyndyqqa jáne ony ótkizýge respýblıkalyq bıýdjetten 305 mlrd. teńge bólindi. Qazaqstan Aq Azıadanyń amanatyn arqalaǵan kezeń búkil álemdi sharpyǵan qarjylyq daǵdarysqa dóp kelgendigine qaramastan, durys júrgizilgen ekonomıkalyq saıasattyń arqasynda oıyndardy uıymdastyrýǵa da, ótkizýge de qazynadan qomaqty qarjy tabylyp otyr. Desek te bundaı aýqymdy ári mańyzdy sporttyq sharanyń laıyqty deńgeıde ótkizilýi tek bólingen qarjynyń kólemine ǵana emes, daıyndyq jumystarynyń júıeliligine ári tyńǵylyqtylyǵyna da tikeleı baılanysty. Búginde elimizde Premer-Mınıstr Kárim Másimov basqaratyn 2011 jylǵy VII qysqy Azııa oıyndaryn uıymdastyrý komıteti, óńirlik deńgeıdegi shtabtar qurylyp, jumys jasap jatyr. Osy tusta aıta keterligi, Qysqy Azııa oıyndarynyń tarıhynda tuńǵysh ret Alaý estafetasy uıymdastyrylǵaly otyr. Elimizde bul iske jaýapty organdar retinde Astana men Almaty qalalarynda 2011 jylǵy VII Qysqy Azııa oıyndary Alaý estafetasynyń dırektsııalary quryldy.

Astanadaǵy dırektsııa Azıadaǵa 100 kún qalǵanda elordadaǵy Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda 7-nshi Qysqy Azııa oıyndary Alaý estafetasynyń fakeli (alaý qutysy), medaldary men gúl shoǵynyń tanystyrylymyn ótkizdi. Azıadaǵa 100 kún qalǵanda onyń ajyramas atrıbýttaryn kópshilikke tanystyrý, oıyndarǵa daıyndyq barysy men atqarylǵan jumystardy pash etý - olımpıada oıyndarynyń dástúri bolyp tabylady. Uıymdastyrýshylar «Qazaq jerinde ótetin Azıada buǵan deıingi oıyndarǵa múldem uqsamaıtyn bolady» dep sendirýde. Azıadanyń erekshe bolýy oıyn atrıbýttarynyń biregeıligine de tyǵyz baılanysty. Sondyqtan olardyń dızaıny qazaqstandyqtardyń da kóńilinen shyǵýy úshin, buǵan qosa min taqpasa da, syn aıtýǵa beıim sheteldikterge qazirgi zamanǵy tehnologııalyq jetistikterimizdi pash etý maqsatynda jumys toby úlken jumystar atqardy. Sol toptyń jumys atmosferasymen tynystap, protsessterdiń ilgerileý sátine tereń úńilý úshin VІІ Qysqy Azııa oıyndary atrıbýttarynyń ázirlenýi men olardyń qurylymyn egjeı-tegjeıli baıandap berýdi jón kórip otyrmyz. Búgin Alaý estafetasynyń alaý qutysy (fakel), tasymaldanbaly ottyq (kolba) pen jyljymaly kishi qazandyq týraly, kelesi joly medaldar men Azıada jeńimpazdaryna tartý etiletin gúlshoqtary jaıynda aıtatyn bolamyz. Ol úshin biz 2011 jylǵy 7-nshi Qysqy Azııa oıyndaryn jáne Alaý estafetasyn ótkizý boıynsha Astana qalasynda qurylǵan dırektsııa basshysynyń orynbasary Sársen Quranbekti áńgimege tartqan edik.

Alaý estafetasynyń alaý qutysy jaıly

Qazaqstandyq fakel Qysqy Azııa oıyndary tarıhynda ázirlengen alǵashqy fakel bolǵandyǵyna qaramastan, onyń 2 myń jyldyq tarıhy bar. Olaı deıtin sebebimiz, 7-nshi Qysqy Azııa oıyndarynyń alaý qutysy qazaq halqynyń ulttyq sana-seziminiń negizinde jatqan kóptegen elementterdi biriktirdi. Ol bútin Uly dala keńistigine túsinikti kóptegen belgilerdiń tizbeginen quralǵan. Qazaq jeriniń qolaıly tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy bul jerde myńdaǵan jyldar boıy adamnyń ómir súrýine mańyzdy faktor boldy. Osynda biregeı arheologııalyq eskertkishter de tabyldy. Solardyń biri Almaty mańynda tabylǵan, bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi ІІІ-І ǵ. jatatyn saqtardyń qoladan quıylǵan jaryqtandyrǵysh quraldary. Órnektelgen konýs pishindi tuǵyrǵa otyrǵyzylǵan taba, onyń ústinde sherýletip júrgen fantastıkalyq qanatty janýarlar - ónerdiń tamasha úlgisi bolyp tabylady. Negizinen janýarlar úlgisi - eýrazııalyq kóshpendilerdi aıshyqtaıtyn erekshelik. Qola jaryqtandyrǵyshtar - kúnge tabynýshylyqpen baılanysty saq ǵıbadathanalarynyń joralǵylyq buıymy. 7-nshi Qysqy Azııa oıyndary Alaý estafetasy fakelynyń dızaınynyń negizine naq osy jaryqtandyrǵysh qural alyndy.

Alaý qutynyń joǵarǵy jaǵyna aınaldyra atam zamannan ot pen jaryqtyń saqtaýshysy jáne danalyqtyń belgisi bolyp tabylatyn, sondaı-aq Azıada sımvoly retinde tańdap alynǵan - qanatty barystardyń músinderi ornalastyrylǵan.

Keıin tarıhshylar men dızaınerlerdiń oılary fakeldi jasap shyǵarýshy ınjenerlerdiń usynystarymen tolyǵa tústi. Ol olımpıadalyq oıyndardyń atrıbýttaryn ázirleýmen aınalysatyn qytaılyq kompanııada ázirlendi. Negizi álemde mundaı atrıbýttardy jasaıtyn tórt kompanııa bar. Olardyń ekeýi Italııa men AQSh-ta, qalǵan ekeýi Qytaıda. Túrli-tústi metalldan quıylǵan alaý qutysynyń jalpy uzyndyǵy - 65-66 santımetr. Onyń syrty kúmis jáne altyn tústi boıaýlarmen kómkerilgen. Alaý qutysynyń syrtqy kelbeti kóneliktiń rýhyn sińirgen bolsa, fakeldiń ishi zamanaýı tehnologııalyq qurylymdardan turady. Fakel qaq ortasynan burap ashylyp, onyń joǵarǵy jaǵyna shaǵyn, biraq janý uzaqtyǵy 1 saǵatqa deıin jetetin gaz ballony bekitiledi. Gaz tútik arqyly piltege beriledi. Jalpy alyp qaraǵanda fakeldiń ishki tehnıkalyq qurylymy 2008 jylǵy Beıjiń olımpıadasynyń fakeline uqsas. Bir ereksheligi qytaılyq fakeldiń salmaǵy az boldy - 985 gramm.

«Alaý qutymyzdyń alǵashqy nusqasynda onyń salmaǵy eki keliden asyp ketti. Ony keıin 1,850 grammǵa túsirdik. Sońǵy nusqasy qolymyzǵa jetkende fakeldiń salmaǵyn barynsha azaıtý maqsatynda gaz ballonynyń uzyndyǵyn qysqartýdy uıǵardyq. Sóıtip, alaý qutynyń jalpy salmaǵy - 1,700 gramm boldy. Bastapqy jospar boıynsha ol 1,350 gramm tartýy kerek edi. Metalldardyń qospasynan jasalǵandyqtan mejeden sál asyp ketti, ne degenmen, sýyqqa da ystyqqa da metalldan tózimdisi joq qoı. Beıjiń fakeliniń salmaǵy nelikten az boldy? Onyń joǵarǵy bóligi metalldan quıylsa, tómengi jaǵy plastmassa boldy. Biraq bizdiń oıyndar qysta ótip jatqanyn eskerýimiz kerek, plastmassa fakel bógde zatqa soǵylyp synýy múmkin. Árıne, fakeldiń dızaıny men tehnıkalyq qurylymyn oılastyrý barysynda san oılanyp, myń tolǵanǵan kezderimiz kóp boldy. Solardyń taǵy biri - alǵashqyda fakeldiń joǵarǵy jaǵyndaǵy qanatty barystarymyz teris baǵytta aınalyp júrdi. Ony keıin túzedik. Odan Azıada logotıpi jumyr fakelge túskende óziniń ereksheligin joǵaltty», - deıdi S.Quranbek.

Onyń aıtýynsha, qazaqstandyq fakel salmaǵy jaǵynan utpasa da, tabıǵattyń túrli tosyn minezine tótep berý jaǵynan basqalaryna des bermeıdi. Dırektsııa ókiliniń sózine sensek, Azıada alaýynyń úzdiksiz janýyna 40 gradýsty aıazdar, nóserli jańbyrlar men kúshti jelder de kedergi bolmaıdy. Eske salaıyq, Tıbettiń táýelsizdigin jaqtaýshylar uıymdastyrǵan tártipsizdikterge baılanysty 2008 jyly Beıjiń olımpıadasynyń alaý qutysyn birneshe ret óshirýge týra kelgenin esepke almaǵanda, tabıǵı jaǵdaılarǵa baılanysty ol Avstralııanyń Kanberra qalasynda birneshe ret sóngen bolatyn. Fakel akademııalyq esý boıynsha avstralııalyq chempıon Megan Markstyń qolynda óshkende, sportshy qyz fakelge ıe bola almady dep sanaldy. Biraq keıin, Dostastyq saıabaǵynda ótken estafetanyń sońǵy sátinde Olımpıada qazandyǵyn jaǵý qurmetine ıe bolǵan avstralııalyq júzýshi ıAn Torp ony taǵy eki ret sóndirip aldy.

Syrtqy faktorlarǵa eń tózimdi fakel bolyp - alaýgermen birge úsh mınýtqa deıin sý astynda bolǵan 2000 jylǵy Sıdneı olımpıadasynyń alaýy sanalady.

Jalpy 7-nshi Qysqy Azııa oıyndary Alaý estafetasy úshin barlyǵy 100 fakel ázirlendi. Onyń árqaısysynyń baǵasy 1 myń AQSh dollaryna jýyq. Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, ókinishke qaraı, árbir alaýgerge bir-bir fakelden estelikke qaldyrý múmkin bolmaıdy. Tek estafeta ótetin ár óńirge bir danadan qaldyrylady. Qalǵandary Azııa Olımpıadalyq keńesiniń músheleri men basqa da qurmetti qonaqtarǵa syıǵa tartylatyn bolady.

Búgin de Qytaıdan jeke-jeke bólshektelip jetkizilgen fakelder tolyǵymen jınalyp bitti. Ár fakeldiń tómengi jaǵynda óziniń rettik nómiri bar. Qazir alaý qutylary Almaty mańynda synaqtardan ótip jatyr. Uıymdastyrýshylar bul synaqtar barysynda birneshe fakel jaramsyz bolyp shyǵýy múmkindigin de joqqa shyǵarmaıdy. Al aldaǵy 17-18 qarasha kúnderi Astana qalalyq dırektsııa oblys ákimderiniń basqarýymen qurylǵan shtabtardyń múshelerin elordada jınap, synamalyq, ári kórsetilim estafetasyn ótkizýdi kózdep otyr.

Tasymaldanbaly ottyq

Fakeldi estafeta bastalar aldynda tutatý úshin, sondaı-aq bir gaz ballonynyń janý ýaqyty bitip ony basqasyna aýystyryp, qaıta tutatý qajet bolǵanda jaǵdaıda jáne jaman aıtpaı jaqsy joq, alaýymyz túrli sebeptermen óship qalǵan jaǵdaıda ony dereý qaıta tutatý úshin tasymaldanbaly ottyq ázirlendi. Tutqasyn eseptemegende, bıiktigi 33-35 sm. bolatyn kolbanyń tómengi jaǵyna janý kúshi 5 saǵatqa deıin jetetin spırt quıylady da, ol pilte arqyly tutandyrylady. Sóıtip, ol estafeta aıaqtalǵanǵa deıin alaýlap turady.

Jyljymaly kishi qazandyq

Ár estafeta sońynda óńirlerde kishi qazandyqtar jaǵylyp otyrady. Kolba men qazandyqtar joǵaryda atalǵan qytaılyq kompanııada jasaldy. Kolbanyń 5 danasy búginde elge jetkizilse, qazandyqtar (barlyǵy - 2) ázirlený ústinde. Onyń salmaǵy 60-65 keli shamasynda, bıiktigi 60 sm, joǵarǵy jaǵynyń dıametri (aýzy) 90 sm. Osy jerde birden aıta keteıik, 30 qańtar kúni Astanada VІІ Qysqy Azııa oıyndardyń ashylý saltanaty kezinde jaǵylatyn basty qazandyqty ashylý rásimimen tikeleı aınalysyp jatqan"STSC Management Services Pte. Ltd." kompanııasyázirleýde. Onyń dızaıny men jasap jatqan kompanııanyń ataýy áli kúnge úlken qupııada saqtalyp otyr. Jáne bul qupııalylyq sońǵy sátterge deıin saqtalatyn túri bar.

Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, 7-nshi Qysqy Azııa oıyndary Alaý estafetasynyń fakeli 11 qańtar kúni Azııa Olımpıadalyq keńesiniń shtab-páteri ornalasqan Ál-Kýáıt qalasynda tutandyrylyp, Oıyndardy uıymdastyrýshy Qazaqstannyń ókilderiniń birine tapsyrylady. 12 qańtar kúni Alaý ushaqpen Almaty qalasyna jetkiziledi. Osydan bastap onyń Qazaqstannyń óńirleri boıynsha saıahaty bastalady. Almatyda keıin alaý qutysy Taraz (13 qańtar), Shymkent (14 qańtar), Qyzylorda (15 qańtar), Aqtaý (16 qańtar), Atyraý (17 qańtar), Oral (18 qańtar), Aqtóbe (19 qańtar), Qostanaı (20 qańtar), Petropavl (21 qańtar), Kókshetaý (22-23 qańtar), Pavlodar (24 qańtar), Óskemen (25-26 qańtar), Taldyqorǵan (27 qańtar), Qaraǵandyǵa (28-29 qańtar) jáne Azıada saltanatty ashylatyn kúni Astanaǵa (30) jetkiziledi.

Jospar boıynsha barlyq oblystarda estafeta túski saǵat 12.00-de bastalyp, 13.30-da tehnıkalyq úziliske toqtatylady. Osy kezde qazandyqtardyń biri jaǵylyp, jergilikti halyqqa sýretke túsýge múmkindik beriledi. Ol úshin tuǵyrǵa ornatylǵan qazandyqtyń artqy jaǵyna Aq Azıadanyń emblemasy men jazýlary bar stend ornatylady. Saǵat 15.00-de qaıta bastalatyn estafeta 17.00-de óz máresine jetip, ekinshi qazandyq jaǵylady. Bul tarıhı sátterdi odan saıyn áserli jáne este qalarlyqtaı etý úshin otandyq estrada juldyzdardyń qatysýymen úlken gala-kontsert uıymdastyrylady.

S. Quranbektiń málimetinshe, 100 alaýgerdiń qatysýymen Astana qalasynda ótetin eń uzaq estafeta (20 shaqyrym) úsh kezeńnen turady. Máselen, «Qazaq eli» monýmentinen 12.00-de bastaý alǵan estafeta elordanyń ortalyq kóshelerimen júre otyryp, saǵat 13.30-de Memlekettik rámizder alańyna kelip toqtaıdy. Tehnıkalyq úzilisten keıin 15 saǵat 30 mınýtta Astana qalasy ákimdiginiń aldyndaǵy alańnan Alaý estafetasynyń ekinshi kezeńi bastalady. Alaýgerler Abaı, Respýblıka dańǵyldarymen júgire otyryp, Esil ózenine qaraı túsedi. Dırektsııa ókiliniń aıtýynsha, osy kezde kreatıvtik shoý qoıylymdar uıymdastyrý kózdelip otyr. «Alaýgerler Esildiń ústimen shańǵymen, ne bolmasa avto rallımen ótýi múmkin, tipti «morjdardy» sýǵa túsiremiz be degen oılar bar», - deıdi ol.

Osylaısha, qoldan jasalǵan qıyndyqtar men kedergilerdi eńsere otyryp alaýgerler men ilesýshi top saǵat 17.00-de «Han shatyr» saýda, oıyn-saýyq keshenine keledi. Osynda estafetanyń ekinshi kezeńi támamdalady. Uıymdastyrýshylar osy keshennen qaıta bastalyp, «Astana-Arena» stadıonyna deıingi estafetanyń úshinshi kezeńiniń baǵytyn alaýgerlerdiń qaýipsizdigi maqsatynda qatań qupııada ustap otyr.

Estafetanyń úshinshi kezeńi barysynda, ıaǵnı saǵat 18.00-de «Astana-Arane» stadıonynda 7-nshi Qysqy Azııa oıyndarynyń ashylý saltanaty bastalady. Shara baǵdarlamasy aldyn-ala esepteýler boıynsha saǵat 20.40-qa deıin jalǵasýy tıis. Dál osy ýaqytta estafetanyń úshinshi kezeńin aıaqtaıtyn alaýger stadıonǵa jetip, Qazaqstandaǵy Aq Azıadanyń basty qazandyǵyn jaǵýy tıis. Basty qazandyqty jaǵý qurmeti kimge senip tapsyrylatyndyǵy da - úlken qupııa!