AǴYBAI BATYR KESENESІ
baı batyr kesenesi - HІH ǵasyrdan saqtalǵan sáýlet óneri eskertkishi. Kesene HІH ǵasyrdyń 80-jyldarynda Betpaqdalanyń soltústik-shyǵysyndaǵy Taıatqan-Shunaq taýynyń mańaıynda, Bosaǵa ózeniniń ańǵarynda turǵyzylǵan.
Ұlytaý өңirinde kindik қany tamғan batyrlardyң eң kөrnektileriniң biri - Aғybaı Қoңyrbaıұly. 1802 jyly Ұlytaý өңirinde týғan Aғybaı batyr - Kenesary hannyң bas batyr dәrejesine kөterilgen қolbasshy. Ol patsha әskerimen shaıқastarda ұtymdy әdis-aıla, tosyn tapқyrlyқ қoldaný arқasynda әrdaıym jeңiske jetip otyrғandyқtan «Aқjoltaı Aғybaı» atanғan. Halyқ arasynda ony rýyn kөrsetip, shұbyrtpaly Aғybaı dep te ataғan. Batyrdyң sarbazdary dұshpanғa «Aғybaılap»shabatyn bolғan.
Aғybaı batyr bastaғan қol 1826-1849 jyldary Reseı әskerlerimen betpe-bet shaıқasyp, birneshe ret kүırete soққy bergen. Reseı ımperııasynyң Қazaқstandaғy tirek-ortalyқtary - Қarқaraly, Aқtaý, Aқmola, Ekaterın bekinisterine shabýyl jasap, patsha әskerlerin Yrғyz, Tobyl өzenderi boıyndaғy ұrystarda, Қyzyljar, Kөkshetaý shaıқastarynda tas-talқan etip jeңgen. Keıinirek, 1849 jylғa deıin Reseı үkimetiniң қamaldaryna өz betinshe shabýyldar jasaғan. Өmiriniң soңғy kezeңinde eginshilikpen, balyқ aýlaýmen aınalysқan. 1885 jyly Aғybaı batyr қaıtys bolғanda patsha әkimshiligi onyң denesin Tүrkistandaғy Қoja Ahmet Iasaýı kesenesine jerleýge ұlyқsat bermegen. Batyr soңғy kezinde mekendegen Saryarқa men Betpaқdalanyң shektesken Taıatқan-Shұnaқtaғy Bosaғa өzeniniң alқabyna jerlengen. Kenesarynyң bas batyry Aғybaıdyң өmir joly қazaқ tarıhshylary men қalamgerleriniң shyғarmalaryna arқaý bolғan. Aғybaı batyrdyң 200-jyldyқ merekesi respýblıkamyzda aýқymdy sharalarmen atalyp өtti.
Aғybaı batyr kesenesi sharshy tүrinde salynғan jalpy aýmaғy 8.80 h 8.58 metr, bir bөlmeli kүmbezdi ғımarat. Syrtқy bұryshtary қosar mұnaralarmen өrnektelip, kүmbezi өrilip shyғarylғan. Іlkide ұshar basyna Aғybaı batyrdyң samaýryny қoıylғan. Kiretin bөligi jeңil aғashpen aıvan үlgisinde jabylyp, oңtүstikten shyғarylғan. Bөlmeniң ishki bұryshtaryndaғy shırek baғanalar kүmbez sheңberimen birigip ketken. Bөlmeniң tөmengi jaғy aқ tүsti, joғarғy jaғy sarғysh tүsti әkpen әktelgen. Kesene ishinde 12 mәıit bar. Aғybaı batyrdyң saғanasy bөlmeniң tүkpirinde soltүstik-batys bұryshtan ekinshi orynda jatyr.
Derek kөzderi:
Қazaқstan ұlttyқ entsıklopedııasy, 1 tom,
Қ.Ahmetov, «Ұlytaý», «Meniң Otanym - Қazaқstan» serııasy.
