Agrarlyq kooperatsııanyń sheteldik tájirıbesi
ASTANA. QazAqparat - Osydan attaı on bes jyl buryn tútini túzý ushqan ujymdardyń jekeshelendirilip, saıda - sany, qumda - izi joq usaq qojalyqtarǵa bólshektengeni, tehnıka men qural-saımannan jurdaı «fermerlerdiń» aýany qarmap qalǵany esimizde. Bul kezeńdi óshý men ósý belesteri aralyǵyndaǵy «óliara shaq» dep ataýǵa bolatyn shyǵar. Endi mine, álemdik daǵdarystyń dáristeri agrarlyq saıasatqa den qoıýdy talap etip otyr.
Búgingi agrarlyq ustanymnyń tiregi - kooperatsııa, ıaǵnı áleýmettiń kúshi men qarjysyn bir arnaǵa baǵyttaý. Álemdegi kooperatıv qyzmeti aýyl sharýashylyǵy, tutyný, bank, nesıe, saqtandyrý, óndiris, balyq aýlaý, turǵyn úı, medıtsına, kólik salalaryn jáne basqalardy qamtıdy. Kooperatıvter ózara kómek, birlesken jaýapkershilik, teńdik pen ádilettilik, yntymaqtastyq sııaqty qundylyqtarǵa negizdelgen, ári qandaı da bolmasyn sharýashylyq qyzmet kómegimen óz músheleriniń ekonomıkalyq jáne áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýdy maqsat tutady.
Ekonomıka ǵylymynyń derekteri agrarlyq salanyń damýy tıimdi memlekettik saıasatqa ǵana emes, sondaı-aq taýar óndirýshilerdiń kásipkerlik belsendiligine de táýeldi ekendigin kórsetip otyr. Shet elderdiń kóbisi aýyl sharýashylyǵyndaǵy tyǵyryqtan agrarlyq kooperatsııanyń arqasynda shyǵa alǵan edi. Atap aıtqanda, qarjy aǵymdaryn ońtaılandyryp, shyǵyndardy azaıtý úshin fermerler kooperatıvterge birikken bolatyn, al memleket óz kezeginde túrli qarjylyq tetikter kómegimen aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteriniń damýyn yntalandyryp, qoldaý kórsetken-tin. Bul saıasat fermerlerge ǵana emes, memleketke de paıdaly bolyp shyqty. Qazirgi zamanǵy naryqtyq tetik retinde kooperatıvter fermerlerdiń kásipkerlik belsendiligi men qarjylyq jaýapkershiligin arttyryp, ekonomıkalyq damýǵa dem berýimen erekshelenedi. Fermerlik kooperatsııanyń búgingi qurylymy ónimdi qaıta óńdeý jáne ótkizý, óndiristik jabdyqtaý, tehnıkalyq qyzmet kórsetý, nesıe berý salalaryn qamtıdy. Soltústik Eýropa, Nıderlandy, Irlandııa, Japonııa elderinde fermerlerdiń júz paıyzǵa derligi kooperatıvterge birikken. Qurlyqtaǵy Eýropa elderiniń kóbisinde kooperatıvter barlyq sharýa qojalyqtarynyń 80 paıyzǵa jýyǵynyń basyn qosady. AQSh-ta, Kanadada jáne Avstralııada fermerlik qojalyqtardyń 60-80 paıyzdaıy kooperatıv músheleri bolyp tabylady. Álemniń barlyq elderinde agrarlyq salada kooperatıvtik qozǵalysty qoldaýdyń memlekettik saıasaty júrgizilip jatqandyǵyn atap ótý kerek. Bul saıasattyń negizgi baǵyttary salyq salý jeńildigi nemese salyqtardan tolyq bosatý, sýbsıdııalar jáne jeńildetilgen memlekettik nesıeler berý bolyp tabylady. Qoımalar salý, sondaı-aq naryqta suranysqa ıe ónimderdi qaıta óńdeý jónindegi kásiporyndar qurylysyn qarjylandyrý mańyzdy sanalady. Bul maqsatqa memleket qarjysy ǵana emes, sonymen qatar Eýropa qaýymdastyǵynyń ıntegratsııalyq qorlarynyń sýbsıdııalary da jumsalady. Sýbsıdııalardyń barlyǵy, aýyl sharýashylyǵy men usaq óndiristerdi qoldaý qarjysy, aımaqtyq damý jáne ulttyq baǵdarlamalar jobalary aýyl sharýashylyǵy kooperatıvteri arqyly júzege asyrylady. Kooperatıvtik qozǵalysty memlekettik qoldaýdyń mańyzdy elementi - salyq salý júıesi bolyp tabylady. Máselen, Germanııada ekologııalyq taza tehnologııalardy jáne energııanyń balama kózderin paıdalanatyn kooperatıvter birneshe jylǵa salyq tóleýden bosatylady. Suranysqa ıe ónim shyǵaryp, qyzmetterdi ıgeretin kooperatıvter úshin belgili bir kezeńge salyq mólsherlemesi tómendetiledi. Investıtsııa salýshylardy yntalandyrý úshin kooperatıvterge taza paıdanyń ózine tıesili bóliginen ǵana salyq tóleý ruqsat etiledi.
