AES salý arqyly jańa quzyretterdi qalyptastyramyz - Abzal Beken
ASTANA. KAZINFORM – ıAdrolyq energetıka, ıadrolyq otyn tsıkli jáne ýran naryǵy salasyndaǵy sarapshy Abzal Beken AES salý jobasy elimizge qandaı ǵylymı jáne tehnologııalyq serpilis ákeletinin aıtyp berdi.
Abzal Beken – Tor Altai Nuclear Consulting (TANC) kompanııasynyń negizin qalaýshysy, basqarýshy seriktesi. Buǵan deıin álemdegi eń iri ýran óndirýshi – QazAtomprom ulttyq atom kompanııasynda basshylyq qyzmetter atqarǵan. «Bolashaq» halyqaralyq stıpendııasynyń ıegeri. Qazirgi tańda Qazaqstannyń atom energetıkasy boıynsha strategııalyq jobalaryna, onyń ishinde atom elektr stantsııasyn salý máselesine qatysty táýelsiz saraptamalyq jáne konsýltatsııalyq qoldaý kórsetip keledi.
– Abzal myrza, Qazaqstan atom elektr stantsııasyn salý máselesi boıynsha mańyzdy referendýmǵa daıyndalyp jatyr. Daýys berý 6 qazanǵa belgilengen. Qoǵamda qaýipsizdik, ekonomıka jáne uzaq merzimdi áser týraly suraq kóp. Bul sheshim el úshin qanshalyqty strategııalyq mánge ıe?
– Bul – ondaǵan jylǵa áser etetin strategııalyq sheshim. Munda bir ǵana nysan salý emes, eldiń energetıkalyq modelin tańdaý máselesi tur. Negizgi maqsat – bazalyq generatsııanyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý, energetıkalyq qaýipsizdikti kúsheıtý jáne elektr energııasynyń qunyn uzaq merzimde boljamdy deńgeıde ustap turý.
– Nege dál qazir AES taqyryby kún tártibine shyqty?
– Elektr energııasyna suranys ósip kele jatyr: ónerkásip, ýrbanızatsııa, tsıfrlyq ınfraqurylym, data-ortalyqtar. Energojúıe tek shekti júktemeni emes, táýlik boıy turaqty qajettilikti óteýi tıis. AES – 24/7 jumys isteıtin bazalyq qýat kózi. Ol kómirtekti jáne baǵa táýekelderin tómendetýge kómektesedi.
– Qoǵamdaǵy basty alańdaýshylyq – qaýipsizdik. Adamdar neni durys túsinýi kerek?
– Emotsııa men faktini ajyrata bilý mańyzdy. Qazirgi zamanǵy AES jobalary halyqaralyq qaýipsizdik standarttaryna saı jasalady jáne kópdeńgeıli qorǵanys júıesin qamtıdy, onyń ishinde passıvti qaýipsizdik sheshimderi de bar. Qaýipsizdik – uran emes, naqty talaptar júıesi: tehnologııa tańdaý, alańnyń jaramdylyǵy, ınjenerlik tosqaýyldar, táýelsiz retteýshi organ, paıdalaný mádenıeti jáne ashyq baqylaý.
– Referendým aldynda qandaı suraqtar basty nazarda bolýy kerek dep sanaısyz?
– Men tórt negizgi blokty aıtar edim:
- Energetıkalyq qajettilik – suranys pen qýat tapshylyǵynyń boljamy.
- Jobanyń ekonomıkasy – kapıtal quny, tarıftik model, ótelý merzimi, lokalızatsııa.
- Qaýipsizdik jáne retteý – táýelsiz qadaǵalaý, MAGATE standarttary, ınfraqurylym daıyndyǵy.
- Kadr jáne ónerkásiptik baza – personaldy daıarlaý jáne ulttyq quzyrettilikti qalyptastyrý.
– AES elektr energııasynan bólek Qazaqstanǵa qandaı paıda ákelýi múmkin?
– Bul joǵary tehnologııalyq damýǵa serpin beredi. AES aınalasynda ınjenerııa, qurylys standarttary, aspap jasaý, servıstik qyzmet, bilim berý jáne ǵylym sııaqty quzyretter júıesi qalyptasady. Qazaqstan úshin bul – jahandyq ıadrolyq saladaǵy rólin kúsheıtý múmkindigi: ýran óndirý kóshbasshysy bolyp qalmaı, tehnologııalyq energetıka baǵytyna tereńirek ıntegratsııaǵa qadam jasaý bolyp sanalady.
– Qazaqstan – ýran óndirýden álemdegi jetekshi el. Bul faktor AES ıdeıasyn kúsheıte me?
– Strategııalyq logıkany kúsheıtedi. Qazaqstan álemdik ýran naryǵynda negizgi oıynshylardyń biri. Resýrstyq baza bar kezde ulttyq energetıkalyq strategııany keshendi túrde qurýǵa jáne ıadrolyq otyn tsıkli boıynsha quzyretterdi damytýǵa múmkindik artady. Biraq basty nárse: AES týraly sheshim tek ýrannyń bar-joǵyna emes, eldiń energobalansyna jáne ekonomıkalyq esepke súıenýi tıis.
– Referendýmǵa daıyndyq kezeńinde sarapshylardyń róli qandaı?
– Negizgi ról – kásibı, tekserilgen aqparat berý. Sarapshylar stsenarııler men saldardy túsindirýi kerek. Retteý qalaı qurylady, táýekelder qalaı baǵalanady, jobanyń ekonomıkasy qalaı esepteledi, qaýipsizdik pen ınfraqurylymǵa qandaı talaptar qoıylady? Bul qoǵamǵa faktige súıenip sheshim qabyldaýǵa kómektesedi.
– Eger sheshim qabyldanyp, joba bastalsa, tabysty júzege asýyna ne áser etedi?
– Úsh negizgi faktor sheshýshi bolady:
- jobany basqarý sapasy (merzim, bıýdjet, sapa baqylaýy),
- retteýshi júıe (táýelsizdik, standarttar, ashyqtyq),
- adam kapıtaly (operatorlar, ınjenerler, qadaǵalaý mamandary).
Osy úsh baǵyt durys jolǵa qoıylsa, joba qaýipsiz ári turaqty bolady.
– Jalpy, bul sheshim Qazaqstan energetıkasynyń bolashaǵyna qalaı áser etedi dep oılaısyz?
– Bul – ulttyq deńgeıdegi sheshim. Ol ónerkásipke, ınvestıtsııaǵa, ekologııalyq maqsattarǵa jáne energojúıeniń turaqtylyǵyna tikeleı yqpal etedi. Sondyqtan talqylaý da sapaly bolýy kerek: naqty tsıfrlarmen, túsinikti krıterıılermen, táýekel men artyqshylyqty ashyq taldaýmen.