AES qurylysy – 20 mıllıon halyqtyń senimi men amanaty
ASTANA. KAZINFORM — Atom elektr stantsııasynda 2 myńǵa jýyq adam qyzmet etpek. Bul týraly Atom energııasy jónindegi agenttik habarlady.
Bul sala nesimen erekshelenedi? Atom salasyndaǵy qyzmetkerler qandaı jumyspen aınalysady? Kazinform tilshisi sala mamanymen tildesip, jumysymen tanysyp qaıtty.
Asýan Sııabekov atom salasyndaǵy kásiporyndardyń birinde jetekshi ınjener bolyp qyzmet etedi. 4 jylǵa jýyq ýaqyt boıy ǵasyr qurylysy – atom elektr stantsııasyna qatysty zertteý jumystaryn júrgizip júr. El tarıhyndaǵy eleýli oqıǵaǵa úles qosyp jatqan maman bul salaǵa bala kezinen qyzyqqanyn aıtady.
– Mektep qabyrǵasynda júrgende-aq osy salada izdenip júrdim. Keıin JOO-da da osy salany meńgerdim. Aldymen ıadrolyq fızıka salasynyń bakalavrııatyn, keıinnen magıstratýrasyn támamdadym. Máskeý oblysyndaǵy Birikken zertteý ınstıtýtynda ǵylymı jumys ta jazdym. Eń alǵash 2013 jyly Almatydaǵy fızıka-tehnıkalyq ınstıtýtynda ınjener bolyp jumys istedim. Keıin Óskemendegi ıadrolyq ónim shyǵaratyn mekemede qyzmet atqardym. Sodan soń Atom energetıkasyn qadaǵalaý jónindegi agenttikte eńbek etip, sońǵy 3,5 jyldan beri atom elektr stantsııasy jobasynyń aıasynda jumysymdy jalǵastyryp jatyrmyn, – deıdi ol.
Maman atom elektr stantsııasynyń qurylysynda eń mańyzdy jumystardy atqaryp júr.
– Meniń negizgi jumysym AES qurylysynyń negizdemesin ári qaraı súıemeldeý. ıAǵnı, qurylysqa laıyqty alańdy tańdaý, ony energııa júıesine ıntegratsııalaý, jobalaý-qujattama jumystary, seısmıkalyq, gıdrologııalyq, radıatsııalyq-ıadrolyq zertteý jumystaryn atqaryp kelemin, – deıdi Asýan Sııabekov.
Jetekshi ınjener atom salasynda qyzmet etý úshin asqan dáldik pen temirdeı tózim qajet deıdi. Sebebi AES qurylysynda eshteńeni qalt jibermeý kerek. Bul jaýapkershilik – 20 mıllıon halyqtyń dál osy mamandarǵa artqan úmiti.
– Máselen, alańnyń seısmıkalyq jaǵdaıyn esepteý kezinde ártúrli esep-qısaptar jasaý kerek bolady. Bir ǵana eseptiń ózin biz 20 márte kórgen shyǵarmyz. Oǵan 1,5–2 aıdaı ýaqyt ketti. Onyń bárin durys shyǵarý úshin shydamdylyq pen tabandylyq kerek. AES-ti tez quryp, sala salamyz deý qatelik. Ártúrli ınjenerlik sheshimder arqyly aldymen táýekelderdi tómendetýimiz kerek. Stantsııalardy salý kezinde eń basty aýyrtpalyq ınjenerlerge túsedi. Sebebi bir nárseden qatelesseń, qanshama halyqtyń úmitin aıaqqa taptaısyń. Bul qurylysqa qyrýar qarjy ketedi ǵoı. Al onyń bári halyqtyń qazynasy, – deıdi keıipkerimiz.
Qazaqstanda salynatyn atom elektr stantsııasyna sý reaktorlyq qondyrǵysy qoldanylady.
– AES-tegi reaktorlyq qondyrǵylardyń ártúrli túri bar. Biz Qazaqstandaǵy stantsııaǵa qysymdaǵy sý reaktorlaryn (PWR) tańdadyq. Bul, qatelespesem, alǵash ret 1954 jyly AQSh-taǵy atom elektr stantsııasynda qoldanyldy. Sol jyldan beri mundaı stantsııalarda apattyq jaǵdaı bolmaǵan. Buǵan deıin qaıǵyly oqıǵalarǵa sebep bolǵan túrli AES-te qoldanylǵan reaktorlardyń modeli men býyny múlde bólek. Biz ol reaktorlyq qondyrǵylardy múlde qarastyrǵan joqpyz. Protıpi bar, ózge elderde tájirıbeden ótken qondyrǵylardy zerttep jatyrmyz. Onyń sońǵy býyny – 3 jáne 3+ býyndy reaktorlyq tehnologııalar. Biz dál osy reaktorlyq qondyrǵylardyń tehnologııasyn qarastyrdyq, – deıdi maman.
Injener bul sheshimniń tıimdiligin túsindirdi.
– Qysymdaǵy sý reaktorlarynyń jańa úlgidegi býyndary aktıvti jáne passıvti júıelermen qamtylǵan. Burynǵy reaktorlarda aktıvti júıe bolǵanymen, passıvti júıe bolmaıtyn. Eger qandaı da bir apattyq jaǵdaı bolsa, máselen elektr jelileri isten shyǵyp, toqpen qamtamasyz ete almaı qalsa, passıvti júıe iske qosylady. ıAǵnı, fızıkanyń gravıtatsııa zańyna sáıkes, sý joǵary kóterilip, reaktordy dáıeksiz kúıde qyzyp ketýden saqtap tura alady. Odan bólek, reaktorlardyń qazirgi túrleri seısmıkaǵa óte tózimdi. Demek qandaı da bir tótenshe jaǵdaı bola qalsa, syrtqa radıatsııalyq zattardyń shyǵý qaýpi nólge teń, – deıdi jetekshi ınjener.
AES týraly daqpyrt
Qazaqstanda atom elektr stantsııalary salynady degennen-aq adamdar túrli pikir bildirip jatyr. Dese de kópshiliktiń kóńilinde qaýip basym.
– Kóp adamdar AES qorshaǵan ortaǵa zııan, ol sýdy kóp tutynady dep aıtyp jatyr. Bul jerdegi qaýipsizdik otynnyń deńgeıinen bastalady. ıAǵnı jylý bólgish quraldardyń syrtqa qaraı balqyp, tómen túsip ketýinen qorǵaıtyn qorǵanysh qabyǵy bar. Sol úshin ol syrtqa shyqpaıdy. Al sýdy kóp tutynady degen áńgimelerge qatysty dál sondaı jylý elektr stantsııalary qazirge deıin jumys istep kele jatyr. Egemendik alǵaly beri biz elektr energııasyn kóbine jylý qazandyqtarynan alamyz. Ol jerde de dál sol deńgeıde sý qoldanylady. Ádette AES-te shyqqan bý aldymen týrbınalarǵa barady. Týrbınalardan kondensatorlarǵa barady. Týra sondaı týrbınalar men kondensatorlar jylý elektr stantsııalarynda da bar. Olardy da dál solaı kóldiń, toǵannyń, ózenniń sýymen sýytady. Sol sebepti qorshaǵan ortaǵa zııan keledi nemese sýdyń qaınap ketý dárejesi joǵary degen sózder shyndyqqa janaspaıdy. Mysaly, Balqashtyń dál qasynda 1936 jyldan beri jylý elektr stantsııasy toqtaýsyz jumys istep tur ǵoı. Qazir 90 jyl ýaqyt ótti. Balqash kólindegi sýdyń quramy ózgerdi degendi estigen joqpyn, – deıdi Asýan Sııabekov.
Sarapshylar alǵashqy atom elektr stantsııasy salynatyn jerde zilzala bolý qaýpi joǵary ekenin jarysa aıtqan. Injener bul suraqqa da jaýap berdi.
– Qazir birinshi AES qurylysy úshin Almaty oblysy, Jambyl aýdanynda zertteý jumystary júrgizilip jatyr. Ol jerdi zerttegenimizde seısmıkalyq jaǵdaıy shkala boıynsha 6 ballǵa teń boldy. Al biz qondyrǵyny jobalaý kezinde 7–8 ballǵa laıyqtap jobalaımyz. Búkil álemde 416 reaktor bolsa, olardyń kóbisi sýdyń jaǵasynda, qalalardyń qasynda ornalasqan. Tipti jer silkinisi qaýpi shkala boıynsha 10 ballǵa deıin jetetin aımaqtarda da AES-ter jumys istep tur, – deıdi ol.
Qazir atom elektr stantsııasyn salý jumystary zertteý kezeńinde. Maman zertteý 4–5 jylǵa sozylatynyn aıtty.
– Bul tez jasalatyn joba emes. AES qurylysyn tolyqtaı aıaqtaýǵa ortasha eseppen shamamen 10–12 jyl qajet. Jobalaý kezinde eshqandaı qatelikter jibermeý kerek. Óıtkeni árbir ınjener, fızık, energetık joba aıaqtalǵannan keıin 80 jylǵa deıin sol stantsııa jumysyna jaýap berýi kerek. Ony salyp qoıyp, qurylysy aıaqtalǵannan keıin qatysymyz joq deı almaımyz ǵoı. Sol úshin aldymen laıyqty alańdy tańdaý, sodan soń naqty AES qurylysy salynatyn jerdi tańdaý, onda zertteý jumystaryn júrgizý, kesý, burǵylaý, topyraqtyń quramyn tekserý, paıdalaný kerek qurylys materıaldaryn anyqtaý jumystaryn júrgizý qajet. Qazir biz zertteý kezeńindemiz. Іzdenister men qujattama jumystaryna shamamen 4–5 jyl ýaqyt ketedi. Odan keıin stantsııa qurylysyn júrgizý úshin taǵy 5 jyl kerek, – deıdi ınjener.
Asýan Sııabekov alǵashqy AES qurylysyna ne sebepti Úlken aýyly tańdalǵanyn túsindirdi.
– Biz alǵashqy AES qurylysyna ne úshin Almaty oblysy, Jambyl aýdanyn tańdadyq? Sebebi 2030 jylǵa qaraı Ońtústik aımaǵynda energııa tapshylyǵy bolady. Al bul jerden ózge óńirlerge de energııa kózin jóneltý jeńil. Bir AES-ke 1200 megavatttyq 2 reaktorlyq qondyrǵy ornatylady. Olardyń árqaısysy shamamen 1,2 mln adamǵa elektr qýatyn jetkize alady. Mysalǵa alar bolsaq, 2 qondyrǵynyń qýaty Almaty qalasyn tolyq elektr energııasymen qamtýǵa jetkilikti, – deıdi maman.
Atom salasyndaǵy kadr máselesi
Bolashaqta Qazaqstanda salynatyn bir atom elektr stantsııasynda 2 myńǵa jýyq maman qyzmet etpek. Al qurylys jumystaryna 10 myń adam qatysady. Memleket basshysy elimizde 1 emes, 3 birdeı AES salýdy tapsyrdy. Bul salada maman tapshylyǵy bolýy múmkin be? QR Atom energııasy jónindegi agenttiktiń mamany jaýap berdi.
– Qazir atom salasynda aıtarlyqtaı kadr tapshylyǵy joq. Sońǵy jyldary elimizdegi birqatar ýnıversıtetterde jańa mamandyqtar ashyldy. Al atom elektr stantsııasynda jumys isteıtin mamandar bólek daıyndalady. Onyń qurylysyna qatysatyn jáne qurylysy aıaqtalǵan soń stantsııada jumys isteıtin adamdardy qazirden bastap daıyndap jatyrmyz. Sol úshin bolashaqta da tapshylyq bolady dep oılamaımyn. Bolashaqta bir AES-te 2 myń adam jumys isteıdi. Biraq onyń shamamen 600-ge jýyǵy ǵana ıadrolyq atom salasynda joǵary bilimi bar mamandar bolady. Qalǵandary — tehnıkalyq qyzmetkerler, – deıdi Qazaqstandyq qamtý departamentiniń dırektory Danııar Janseıitov Kazinform tilshisine bergen suhbatynda.
Búginde elimizdegi atom salasynda 20 myńǵa jýyq adam eńbek etedi. Olardyń 25 paıyzy jastar.
– Atom salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń 7 paıyzy — zeınet jasyndaǵy bilikti mamandar. Qazir Qazaqstanda 6 joǵary oqý orny ıadrolyq fızıka, atom energııasy, radıatsııalyq materıaltaný syndy salalarda mamandar daıyndaıdy. Búginde bakalavr, magıstratýra, doktorantýra satylarynda 900-ge jýyq adam dál osy mamandyqtarda bilim alyp jatyr. Sońǵy 5 jylda ıadrolyq fızıka boıynsha 600-den asa stýdent dıplom aldy, – deıdi departament dırektory.
Jańa bilim baǵdarlamasy
Jaýapty maman atom elektr stantsııasynda jumys isteıtin qyzmetkerler bólek daıyndalatynyn atap ótti.
– Bas merdigerimiz – Halyqaralyq atom energııasy jónindegi agenttiktiń birqatar talaptary bar. Sol boıynsha eń aldymen jańa JOO-da mamandyqtar ashamyz. Solaı aldaǵy ýaqytta salynatyn AES-te qyzmet etetin mamandardy daıyndaımyz. Sonyń arqasynda qurylys aıaqtalǵan soń onda tolyǵymen qazaqstandyq mamandar jumys isteıdi degen úmitimiz bar, – deıdi ol.
Agenttik aldaǵy ýaqytta oqý baǵdarlamalaryna mamandardyń mashyqtanýyna arnalǵan jańa modelderdi engizýdi josparlap otyr. Sonyń arqasynda atom salasynyń mamandary tolyqtaı óz elimizde tájirıbe jınaýǵa múmkindik alady.
– Qazaqstanda AES buǵan deıin bolmaǵan. Biraq bul elimiz beıbit atom energııasymen aınalyspady degendi bildirmeıdi. Bul Qazaqstanǵa jańa kelgen sala emes. Bul baǵytta 60 jyldan asa tájirıbemiz bar. Al praktıkalyq jaǵynan 2 ǵylymı ınstıtýtymyz qyzmet etedi. Onda bilim alyp jatqan stýdentter qazir de zertteý reaktorymen jumys istep, tájirıbe jınap jatyr. Biz qazir osy zertteý ınstıtýttaryna mashyqtaný modelderin qoıýdy josparlap otyrmyz. Sol jumystar júzege assa, qazaqstandyq mamandar elimizden shyqpaı-aq bastan-aıaq daıyndala alady. Biraq bas merdigerdiń de talaptaryn umytpaýymyz kerek. Aldaǵy ýaqytta ortaq mámilege kelgennen keıin kadrlardy daıyndaýǵa qatysty tıimdi sheshim shyǵaramyz degen úmittemiz. Mamandarymyz shetelde de tájirıbeden óte alady, – deıdi agenttik qyzmetkeri.
Danııar Janseıitov atom salasyn jalaqysy joǵary mamandyqqa aınaldyrýdy josparlap otyrǵandaryn aıtady.
– Atom salasynda qyzmet etetin 20 myńǵa jýyq mamandardyń arasynda tehnıkalyq ta, basqarý personaldary da bar. Al bul salada jalaqy mólsheri úlken dıapazonda. Tipti ortasha eseppen alsaq ta elimizdegi ortasha jalaqydan kóp. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen elimizde 3 AES salynbaq. Oǵan qazaqstandyq mamandar qajet bolady. Ol mamandardy da ózimiz daıyndaımyz. Jáne bul salany elimizdegi jalaqysy joǵary salalardyń birine aınaldyrýdy josparlap otyrmyz, – deıdi maman.
Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstannyń atom salasyn damytýdaǵy 2050 jylǵa deıingi josparyn jazǵan edik.