Ádilet mınıstrligi NCOC-den 2,3 trln teńge óndirip alý isi nege toqtatylǵanyn túsindirdi

Atqarýshylyq is 21 shildede qozǵalyp, 7 qyrkúıekte toqtaǵan. Aldyn ala málimet boıynsha, kompanııa atqarýshylyq is júrgizý aıasyndaǵy memlekettik aıyptaýshynyń áreketine sotqa shaǵym túsirgen. Buǵan deıin sot sheshimin oryndatý úshin kompanııanyń múlkine tyıym salynǵan edi.

— Jekelegen buqaralyq aqparat quraldarynda NCOC kompanııasynan memleket paıdasyna aqshalaı qarajat óndirip alý jónindegi atqarýshylyq is júrgizýdiń toqtatyla turǵany týraly aqparat tarady. QR Ádilet mınıstrligi atalǵan aqparatty túsindirý úshin kelesini habarlaıdy.
Qazir NCOC kompanııasy memlekettik sot oryndaýshysynyń áreketterine shaǵymdanýyna baılanysty Atyraý oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ákimshilik soty atqarýshylyq is júrgizý materıaldaryn suratqan. «Atqarýshylyq is júrgizý jáne sot oryndaýshylarynyń mártebesi týraly» Zańnyń 42-babynyń 13) tarmaqshasyna sáıkes, sot atqarýshylyq is júrgizýdi talap etken jaǵdaıda, atqarýshylyq is júrgizý ony sot qaıtarǵanǵa deıin toqtatyla turady, — dep jazylǵan Ádilet mınıstrliginiń túsindirmesinde.

Mınıstrliktegiler NCOC kompanııasynan memleket paıdasyna qarajat óndirip alý boıynsha jumys zańda belgilengen tártippen jalǵasatynyn atap ótedi.

Aıta ketý kerek, NCOC quramyna «QazMunaıGaz» (16,81%), Eni (16,81%), Shell (16,81%), ExxonMobil (16,81%), TotalEnergies (16,81%), CNPC (8,4%) jáne «Qazatomónerkásip» (1,08%) kiredi.

Іs nege qozǵalyp edi

Bul daýdyń bastaýy 2023 jylǵy tekserýge baryp tireledi. NCOC nysandaryna 730 myń tonnaǵa deıin ǵana kúkirt saqtaý ruqsat etilgenimen, konsortsıým is júzinde 1,75 mln tonna kúkirt saqtaǵany anyqtalǵan.

Budan bólek, tabıǵatty qorǵaý talaptaryn oryndamaý jáne sarqyndy sýdy ekologııalyq ruqsatsyz aǵyzý sııaqty zań buzý faktileri tirkelgen. Osydan keıin Qazaqstan NCOC-ge 2,3 trln teńge talap qoıǵan.

NCOC bul talappen kelispeı, is áýeli Qazaqstan sottarynda qaraldy. Alǵashqy satyda memlekettiń ustanymy zańdy dep tanyldy. 2026 jylǵy naýryzda Ádilet vıtse-mınıstri Danıel Vaısov alty merdigerdiń apellıatsııalyq shaǵym bergenin habarlady. Qashaǵan ınvestorlary Qazaqstannyń ekologııalyq sharalaryna baılanysty ekijaqty halyqaralyq kelisimderge súıenip, halyqaralyq tórelikke júgindi. Іs Vashıngtondaǵy Investıtsııalyq daýlardy retteý jónindegi halyqaralyq ortalyqta (ICSID) qaralatyn bolǵan, ıaǵnı Qazaqstan soty «memlekettiń talaby zańdy» dep tanyǵanymen, ınvestorlar bul sheshimdi halyqaralyq ınvestıtsııalyq quqyq turǵysynan qaıta qaratýǵa tyrysyp otyr. ICSID-degi halyqaralyq tórelik ınvestorlardyń quqyǵy buzyldy degen ýájdi rastasa, Qazaqstan úshin másele kúrdelene túsedi degen sóz edi.

NCOC-diń Qazaqstandaǵy ekologııalyq daýy jalǵyz bul emes. 2024 jyly kompanııa kúkirtti gazdy ruqsatsyz jaǵyp, óndiristen sarqylǵan sýdy Kaspııge tazartpaı tókkeni úshin 12,4 mlrd teńge ákimshilik aıyppul tóledi. Biraq burynǵy aıyppuldar mıllıard teńgemen ólshense, jańa talaptyń kólemi birneshe trıllıonǵa jetip otyr.

Qashaǵan jobasyna qatysty kommertsııalyq daý da bar. Ol daýdaǵy másele jobanyń shyǵyndaryn esepteýdiń ashyqtyǵy men ádildigine baılanysty. Munaı-gaz sarapshysy Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, Qazaqstan ınvestorlar jumsaǵan 13,5 mlrd dollar kólemindegi shyǵyndy munaıdy bólý kezinde óteletin shyǵyn retinde eseptemeýdi talap etip otyr. Sonymen qatar Qazaqstan Qashaǵan jobasynyń alǵashqy kezeńinde óndiris qýatyna tolyq shyqpaýy saldarynan 150 mlrd dollarǵa deıin tabystan qaǵylǵanyn alǵa tartady.

Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Asqar Smaıylov Kazinform tilshisine bergen suhbatynda talap somasyn 150 mıllıard dollarǵa deıin kóterýdiń astarynda ne jatqany týraly paıymyn aıtqan edi. Onyń aıtýynsha, bastapqy 15 mıllıard dollardy birneshe talappen túsindirýge bolady. Birinshisi — qorshaǵan orta, ekinshisi — ónimdi bólý týraly kelisim (ÓBK) boıynsha Qazaqstan ótegisi kelmeıtin shyǵyndar.

— Qazaqstan tarapy «Qashaǵan jobasy operatorlar ýáde etkendeı irkilissiz jumys istegen bolsa, keıingi 20 jylda el qazynasyna 138 mlrd dollar kiris túsken bolar edi» deıtin ýájdi alǵa tartyp otyr. Munaıdyń qazirgi baǵasy men talap-aryzdyń kólemine qaraıtyn bolsaq, bul shamamen 250 mıllıon tonna munaı degendi bildiredi. Al ken ornyndaǵy qazirgi óndiristi eskere otyryp, bul Qashaǵandaǵy shamamen 15-20 jyldyq óndiris kólemi dep boljaýǵa bolady. Merdiger kompanııalar 2005 jyly kommertsııalyq óndiris bolady dep ýáde etken, sodan keıin 2008 jylǵa shegerdi, odan soń 2013, sosyn 2016 jylǵa aýystyrdy. Bul turǵyda atalǵan soma sonyń ótemine sáıkes keledi, ıaǵnı 20 jyl óndirý degenimiz 250 mıllıon tonna jáne bul shamamen 138 mıllıard dollar bolady, — dep topshylaıdy Asqar Smaıylov.

Qarashyǵanaqqa qatysty da daý bar ma

Al Bloomberg-tiń málimetinshe, Qazaqstan tarapy Qashaǵan ken ornyn ıgerýshi alpaýyt kompanııalarǵa qoıǵan talap somasyn 150 mlrd dollardan 160 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıtqan. Basylymnyń málimetinshe, Qarashyǵanaq jobasynda da ónim bólisý kelisimin oryndaý boıynsha daý júrip jatyr. Naqtyraq aıtsaq, Qazaqstan ınvestorlardyń 2010-2018 jylǵy shyǵyndaryna daý aıtyp otyr.

Munaı-gaz sarapshysy Nurlan Jumaǵulovtyń aıtýynsha, ınvestorlar tenderlik jobalardyń bıýdjetin negizsiz kóbeıtip, shamadan tys shyǵyn kórsetken. Onyń baǵalaýynsha, daý 4-5 mlrd dollardyń aınalasynda bolyp otyr. Sarapshy Qazaqstannyń 2-4 mlrd dollar ótemaqy óndirip alý múmkindigi 70-90 paıyz dep sanaıtynyn aıtqan.

Osylaısha Qazaqstan qazir iri munaı jobalarynda tek óndirilgen munaı kólemin nemese salyq túsimin emes, ınvestorlardyń qandaı shyǵyndy jobaǵa jazǵanyn, ol shyǵyndy memleket qalaı óteskenin, kompanııalardyń kelisimshart mindettemelerin qalaı oryndaǵanyn qaıta qarap jatyr. Qashaǵandaǵy 2,3 trln teńgelik aıyppul — osy úlken talastyń eń kózge túsetin bóligi.

Aıta ketý kerek, Qazaqstanda Qashaǵan ken ornynyń shıkizat bazasynda qýattylyǵy jylyna 2,5 mlrd tekshe metr bolatyn jańa gaz óńdeý zaýyty salynyp jatyr. Qurylysty 2029 jyldyń sońyna deıin aıaqtaý josparlanyp otyr. 

Shildeniń aıaǵyndaǵy málimetke qaraǵanda, qurylys jumystarynyń oryndalý deńgeıi 60 paıyzǵa jetken. Jańa zaýyt jylyna 1 mlrd tekshe metr ilespe gazdy óńdep, 727 mln tekshe metr gaz óndiredi.

Sondaı-aq, byltyr jyl aıaǵynda «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy men Qytaıdyń «CITIC Construction Co., Ltd» kompanııasy arasynda Qarashyǵanaq gaz óńdeý zaýytyn salý boıynsha yntymaqtastyqtyń bazalyq qaǵıdattary týraly kelisimge qol qoıylǵan bolatyn.