ADF-2026: Senim – qazaq dıplomatııasynyń strategııalyq quraly
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstan – Antalııa dıplomatııalyq forýmynyń mańyzdy qatysýshysy. Memleket deldaldyq tájirıbe, logıstıkalyq áleýet, saıası resýrs arqyly jańa deńgeıge kóterile tústi. Mundaı pikirdi Saıası tehnologııalar ortalyǵynyń (Baký) prezıdenti, saıasattanýshy Valı Alıbaıov aıtty, dep habarlaıdy Kazinform tilshisi.
— Antalııa dıplomatııalyq forýmy besinshi ret ótip jatyr. Bul alańnyń basqa halyqaralyq konferentsııalardan ereksheligi nede?
— Suraqqa jaýap berý úshin ózge konferentsııalardyń sıpatyn qarastyrýymyz kerek. Mysaly, Mıýnhen konferentsııasyn alaıyq, ol qorǵanys máselesine arnalǵan qatań formattaǵy «dırektorlar keńesi» sekildi. Davos bolsa, jahandyq elıta men mıllıarderler jınalatyn, qarapaıym adamǵa esigi jabyq klýbqa kóbirek uqsaıdy. Al Antalııadaǵy forým — naǵyz dıplomatııalyq open-air.
Meniń oıymsha, ADF-tyń basty ereksheligi onyń ınklıýzıvtiliginde jatyr. Túrkııadaǵy forýmda «Jahandyq Ońtústik» pen Ortalyq Azııa elderiniń daýysy iri derjavalardyń únindeı estiletin bolady.
Sonymen qatar Antalııa dıplomatııalyq forýmy erkin formatta, demek «galstýksyz keńes» orny ispetti. Mundaı ádis beıresmı keńes ótkizýge múmkindik beredi, tipti resmı sammıtterden de tıimdi. Búginde EQYU nemese BUU sekildi ınstıtýttar bıýrokratııaǵa baılanyp, baıaý jumys istep jatqan kezeńde Antalııa «jedel dıplomatııa» alańyna aınalyp otyr. Muny memleketter arasyndaǵy senim daǵdarysyna berilgen jaýap deýge bolady.
— Antalııa dıplomatııalyq forýmy Qazaqstannyń óńirlik deldal jáne bitimger retindegi mártebesin nyǵaıtýǵa yqpal ete me?
— Árıne. Qazaqstan áldeqashan adal ymyrager retinde bedelin qalyptastyrdy. Álemge qarasaq, kóp el bir-birimen kelise almaı otyr, qaqtyǵysqa qatysqan taraptardyń bárine birdeı senimdi memleket tabý qıyn. Al Qazaqstan senimge qol jetkizgen sanaýly eldiń biri ekenin bilemiz. Sózimizdiń dáleli retinde Astananyń Sırııa boıynsha beıbit kelissózge uıytqy bolýyn, Ýkraına daǵdarysyna qatysty ustanymyn eske alý jetkilikti. Munyń bári Qazaqstandy Antalııa forýmynyń mańyzdy qatysýshysy retinde tanytady.
Menińshe, Qazaqstan ADF-ke ózgelerge dıplomatııa tásilin úıretý úshin emes, qazirgi tańda suranysqa ıe dıalog alańyn usyný úshin barady. Olaı deıtinim, bitimger el retindegi mártebe — Qazaqstannyń «jumsaq kúshi». Álem Qazaqstannyń sózine qulaq asady ári onyń árdaıym parasat pen halyqaralyq quqyq qaǵıdatyn jaqtaıtynyna senedi.
— Nelikten aldyńǵy jyldary jahandyq daǵdarys, klımat, qaýipsizdik sekildi taqyryp basty nazarda boldy? Bul álemdik trendtiń kórinisi me, álde jekelegen elderdiń múddesi me?
— Bul taqyryptardy talqy ózegi retinde tańdaý - óte durys, ómirlik mańyzdy másele dep atar edim. Sońǵy jahandyq daǵdarystar ondaǵan jyl boıy qalyptasqan júıeni buzdy: jetkizý tizbekterin, qaýipsizdik arhıtektýrasyn qaıta qaraýǵa ıtermelep otyr. Bıylǵy «Bolashaqty josparlaý, belgisizdikti basqarý» taqyryby álemniń alasapyran dáýirde ómir súrip jatqanyn ashyq moıyndaý ispetti.
Qazaqstannyń da «álsiz tustary» bar, mysaly klımat. Klımat máselesi — tek ǵalamdyq jylyný emes, sý tapshylyǵy, azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty ómirsheń taqyryp. Shekara men egemendik máselesi desek bolady. Qazir burynǵy erejeler saqtalmaı otyr, jańa kelisimder áli shıki. Osyndaı jaǵdaıda Antalııada barlyq tarap klımat ózgerisin tejeıtin tetikti birlesip ázirleýge májbúr.
— Bıylǵy taqyryp aýqymy keń. Sebebi nede? Qazaqstan úshin eń basty másele qandaı bolmaq?
— Kelisemin, bıyl talqylaýǵa shyǵarylǵan taqyryp kóp. Sebebi álemde daǵdarys aýqymy ulǵaıdy. Bir emes, birneshe jahandyq máselemen betpe-bet kelip otyrmyz.
Qazaqstan úshin eń «jandy jer» — kólik jáne energetıkalyq táýelsizdik. Sizdiń el kontınenttiń qaq ortasynda ornalasqan, sondyqtan Qazaqstan úshin Orta dáliz (Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty) máselesi ómir men ólim máselesine teń. Taýarlaryńyzdyń Eýropa men Azııa naryǵyna kedergisiz jetetinine senimdi bolý óte mańyzdy. Menińshe, Antalııada eýrazııalyq logıstıkanyń jańa kartasy qandaı bolatyny sheshiledi, Qazaqstan sol kartany syzýshylardyń qatarynda bolýy mindetti.
— Forýmǵa qatysý arqyly Qazaqstan qandaı naqty nátıjege jete alady?
— Úmit árdaıym aqtala bermeıtinin moıyndaýymyz kerek. «Dıplomatııa — qoldaǵy múmkindikter óneri» degen qarapaıym qaǵıda bar, sondyqtan Túrkııada ózgeriske bastaıtyn qyrýar qujatqa qol qoıylady dep kútý durys bolmas. Qazirgi tańda álem jol aıryǵynda tur jáne búgin qol qoıylǵan qujat sanaýly saǵattan keıin-aq mańyzyn joıýy múmkin. Demek, Antalııa dıplomatııalyq forýmynyń (ADF) basty nátıjesin memleketaralyq qarym-qatynastaǵy ózara túsinistik pen ustanymdy naqtylaýdan izdeýimiz kerek. Bul - oń ózgeris bolmaıdy degen sóz emes. Qazaqstan tehnologııa men logıstıka salasynda ınvestıtsııalyq baılanys ornatady. Eń mańyzdysy, Antalııada jańa kelissózder protsesi bastalýy múmkin. Óıtkeni, forým qatysýshylarynyń quramy men geografııalyq aýqymy keń. Keıde aılap ýaqyt alatyn ondaǵan kezdesýdi nebári eki kún ishinde ótkizýge múmkindik bar. Munyń bári Qazaqstannyń senimdi, tıimdi áriptes retindegi bedelin nyǵaıta túsedi.
— ADF-ti túrki memleketteriniń birligi men ortaq dıplomatııalyq bolmysyn nyǵaıtatyn alań retinde qaraýǵa bola ma?
— Dıplomatııa biregeı uranmen emes, bir ústel basynda turaqty kezdesýden qalyptasady. Antalııa forýmy — osyndaı biregeıliktiń pisip-jetilýine arnalǵan minsiz orta.
Keıbireý ADF-ti jahandyq deńgeıdegi alań dep daýlasýy múmkin. Kelisemin, dese de munda «túrkilik ekpinge» basymdyq beriledi. Qazaqstan, Túrkııa, Ázerbaıjan jáne Ortalyq Azııa elderi ortaq shep quryp, birlese boı kórsetýge múmkindik alady. Sondaı-aq túrki memleketteriniń ortaq tilin, mádenıetin, tarıhyn álemge taǵy bir tanytýǵa taptyrmas kezeń.
Aıta keterim, osyndaı bedeldi platformada ıyq tiresip qatar turýymyz halyqaralyq qaýymdastyq tarapynan yqpaldy jańa bloktyń qalyptasýy retinde qabyldanady, ári bizben sanaspaý múmkin emes.
