Ádebıet - qumyrada ósetin gúl emes - túrik jazýshysy Harýn Tokak

 Bul shara  aqyn Nurlan Orazalınniń túrik tilindegi «Yanık Yürek» (Qozdaǵy shoq) atty jyr jınaǵynyń Túrkııada jaryq kórýine jáne túrik jazýshysy Harýn Tokaktyń «Olar tańnyń atýyn kúte almady» atty áńgi­meler jınaǵynyń qazaq tilinde basylyp shyǵýyna arnalady. Bul qos týyndyny jazýshy-aýdarmashy, «Serper» jastar syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi Málik Otarbaev tárjimalaǵan.
Osy ádebı sharaǵa oraı «Aıqyn» gazetinde jaryq kórgen túrik jazýshysy Harýn Tokakpen suhbatty  usynamyz.

«Kitabymnyń ataýy - Elbasynyń sózi»

«Olar tańnyń atýyn kúte al­mady» degen qazaqsha shyqqan kitabym aldymen orys tilinde, Belarýs Jazýshylar odaǵy ta­rapynan basylǵan. Kitaptyń ataýy tikeleı Qazaqstanǵa baıla­nysty. Soǵan qaramastan, dál osy ataýmen alǵash orys tilinde shyq­ty. Al qazaq tilindegisi - shetelde basylǵan ekinshi kitabym. Baýyr­las elde osyndaı kitaptyń shyǵýy adamǵa erekshe bir shýaqty sezim syılaıdy. Alystan bir saǵynys­qan týǵan baýyrymdy tapqandaı sezimde otyrmyn.
«Olar tańnyń atýyn kúte al­mady» degen kitaptyń ataýy - Qa­zaq­stan Respýblıkasy Prezı­denti­niń aıtqan sózi. 1999 jyly Túrkııanyń sol kezdegi prezı­-
denti Súleımen Demıreldiń aty­nan Qazaqstan Prezıdentine hat pen arnaıy syılyq tapsyrý maq­satynda Astanaǵa keldik. Aqor­dada bizdi qabyldaǵan Prezıdent N.Nazarbaev: «Qazaq eli alǵash tá­ýelsizdigin jarııalaǵanda eń bi­rin­shi bolyp Turǵyt Ózal: «Baýy­rym-aý, biz qýanǵannan tańnyń atýyn kúte almadyq, Qazaqstan táýelsizdigin birinshi bolyp tany­ǵanymyzdy búkil álemge jarııa­ladyq» dep tún ishinde telefon soqty» dedi. Shyntýaıtyna kel­gen­de, Túrkııa men Qazaqstan arasyndaǵy búgingi tereń ynty­maq­tastyq pen baýyrmaldyq - eki el basshylarynyń arqasy. Osy­laısha «Tańnyń atýyn kúte alma­dy» degen tirkes úlken fıloso­fııalyq uǵymǵa aınalyp, ári áń­gimeme, ári kitaptyń ataýyna arqaý boldy.
Kitaptarymdy shetelderde bas­tyrý josparymda joq jáne basylyp jatqandaryna esh qa­tysym joq. Qazaqsha tańdama­-
ly áńgimelerimniń shyǵýyna Ja­zýshylar odaǵynyń tóraǵasy N.Orazalın aǵamyz yqpal etip, Mádenıet jáne aqparat mınıstr­liginiń arnaıy baǵdarlamasymen basyldy. Ýkraınanyń túrkologııa ınstıtýtynyń mamandary «áńgi­me­lerińizdi ýkraın tiline aýdaryp jatyrmyz» dep habarlasty. T­á­jikstan prezıdentiniń keńesshisi Nádir Álıev degen úlken akademık «Aral» degen áńgimemdi tájik ti­line aýdarýǵa usynys jasady. Meniń áńgimelerim Túrkııada ár dúısenbide radıoda oqylady. Ra­dıodan tyńdaǵan bir kisi «Mundaı áńgimeler búginde rýhanı daǵda­rystaǵy Batys adamyna aýadaı qajet, aǵylshyn tiline aýdarsaq» dep usynys aıtty. Osylaısha aǵaıyndar unatyp, áńgimelerimdi shyǵarýǵa ózderi muryndyq bolyp otyr.

«Biz nege úmitsizdikti jyrlaýymyz kerek?»

Jýrnalıster maǵan «Nelikten qurban bolǵan qaıǵyly adamdar ómirin kóbirek jazasyz?» dep su­raq qoıýda. Meniń ádebıettegi ne­gizgi ustanymym - ǵasyrlardyń qandy qasiretinen sabaq ala oty-
ryp, keleshekke úmit jibin jalǵaý. Biz ótkennen dáris ala oty­ryp, beıbit ómirdi qalyptas­ty­rýǵa umtylýymyz kerek. Bul, óz senimim boıynsha, ádebıet arqyly júzege asady. Álbette Ortalyq Azııa­-
nyń myqty qalyptasqan dás­túr­-
li áde­bıeti bar. Shyńǵys Aıt­matov­tan bastap biraz jazýshy­lardy oqyp shyqtym. Áttegen-aıy, sol shy­ǵarmalardyń deni úmitsizdikke ne­gizdelgen. Máselen, aıtýly «Aq kemeniń» ózinde bala­nyń ózin sýǵa tastaýy sekildi úmit­sizdik bar. Kerisinshe, biz keleshek urpaq­tyń keýdesine úmit otyn uıalatatyn oı tastaýymyz kerek emes pe?! Nege biz úmitsizdikti jyr­laýymyz ke­rek? Adamzat má­denıetiniń qa­lyptasýynda Or­talyq Azııanyń róli óte úlken. Keleshektiń altyn urpaǵy da osy jerden shyǵatynyna senimim kámil. Al ondaı urpaq shyǵý úshin biz olardy únemi áde­bıet arqyly silkindirip, úmit otyn janyp oty­rýymyz qajet. Meniń áńgi­melerim­niń rýhy da osynda.
Áńgimelerimniń sıýjeti - oıdan shyǵarylǵan emes, ómirden oıyp alynǵan oqıǵalar. Qyzmet baby­men dúnıeniń biraz elin aralaýyma týra keledi. Máselen, osy bir aı-
dyń ishinde Afrıkada da, Eýropa­nyń biraz elinde de boldym. Osyn­daı saparlarda keıbir sıýjetter aldymnan ózi shyǵady. Keıbir sıý­jetterdi artynan qýalaýǵa týra keledi. Degenmen ol sıýjetterdiń bári ómirde naqty bolǵan oqıǵa­lar. Eshýaqytta óz basym oıdan, qııaldan týyndatyp jazbaımyn. Álbette ádebı normaǵa sáıkes bo­lý úshin belgili bir dárejede kór­kemdik boıaý qosasyń. Degen­men sóz-sóılemderdi qaz-qalpyn­da saqtaýǵa tyrysamyn. Máselen, bir qalada boıjetken jarylǵysh zatty jarmaqshy bolady. Ony qos qyzyn jetektegen bir áıel baıqap qalyp, álgi jarylǵysh zatty keý­desimen jaýyp, mert bolady. Ga­zetke shyqqan osy aqparattyń negizinde «bir áńgime jazyp berse­ńiz» degen bir jýrnaldan usynys tústi. Ary oılanyp, beri oılanyp, áńgime shyǵara almadym. Sodan bir kúni álgi oqıǵa bolǵan qalaǵa bir jıynǵa baryp qaldym. Qonaq­úıden kóshege kóz júgirtsem, qar­sydaǵy úıdiń terezesinen bir ana: «Áı, Qadyr balam, kesh boldy ǵoı, úıge kirmeısiń be?» dep aıqaı sal­dy. Dál osy sóz áńgimeniń túıinine arqaý boldy. ıAǵnı «oınap júrgen álgi eki qyzdyń kesh batqanda úıi­ne shaqyratyn anasy joq». Keıin jetim qalǵan eki qyzdy taýyp alyp, «qaıtys bolǵan analaryńa bir hat jazyp beresińder me?» de­dim. Olar kelisip, «Anama hat» ja­zyp berdi. Osy hat áńgimemniń negizgi arqaýy boldy.
Endi áńgimeni qysqa jazýyma kelsek. Men Túrkııanyń beldi basylymynyń biri - «Ienı Sha­fak» gazetiniń turaqty jazarma­nymyn. Ár jeksenbide bir esse berip turamyn. Gazettiń «jeti myń áripten aspasyn» degen qatań ta­laby bar. Men osy tártipti saq­taımyn. Álbette áńgime jazǵan soń erkin kósilgiń de keledi. Degen­men sol gazettiń ózinde «mynaý uzaq áńgime ǵoı» dep shaǵymdana­tyn keıbir oqyrmandar bar. Al kerisinshe radıo tyńdarmandary arasynan «endi ǵana eltip kele jatyr edik, tez bitip qaldy» dep habarlasyp jatady.
Marqum jazýshy Nemat Kelim­betovtiń «Úmit úzgim kelmeıdi» degen kitaby túrik tilinde shyqty. Tusaýkeserine qatystym. Men ózimdi keıde osy Nemat aǵama uq­satamyn. Bul kisi negizinen ǵalym adam, keıin májbúrlikten jazýshy bolǵan. Men de uzaq jyldar muǵalimdik qyzmetpen aınalysyp, jazýdy kesh bastaǵan adammyn. Iavýz degen Túrkııanyń úlken ádebıetshi ustaz aqyny bar. Sol kisiniń Orta Azııaǵa arnalǵan «Túr­kistan! Túrkistan!» degen jyr jınaǵy bar. Sol aqsaqal «Harýn beı, men seni sotqa berem. Sen nege meniń úlken salama kirdiń? Sen árbir hıkaıań arqyly meni jylatýǵa qandaı qaqyń bar?» dedi. Túriktiń úlken ádebıetshi aqsa­qaly osyndaı jyly lebiz bildir­gennen keıin meniń jazýǵa degen senimim ornady. Qoljazbama álgi aqsaqal redaktor bolyp, alǵysóz jazdy. Bul kisi Qazaqstanǵa meni­men birge kelip, erteńgi sharaǵa qa­tysqaly otyr.
Taralym jóninde. Kitaptarym túrik tilinde 150 myń taralymǵa deıin basyldy. Túrkııa turǵysynan qaraǵanda bul óte az taralym. ıAǵnı kitaptyń oqylmaıtynyn kórsetedi.
Qazaq ádebıeti jóninde aıtsam, kezinde qınalǵan, qyspaqqa túsken kezeńniń ádebıeti shyrqaý shyńǵa shyqqan. Qalaı Táýelsizdikke qol jetip, bylaısha aıtqanda, qaryn toıa bastaǵan shaqtaǵy ádebıette marǵaýlyq bar. Túrkııanyń ózinde de alǵash táýelsizdik alǵan kezde shyqqan ıAhııa Kemal, Akıf Ersoı syndy «ádebıet jaratýshylary­nyń» deńgeıine jetetin jazýshy búginde joq. Olardyń qaldyrǵan muralary - búgingi ádebıetshiler úshin úlken arman. Qazaqstannyń da ádebı ahýaly dál sol sııaqty. ıAǵnı Táýelsizdikke deıingi ádebıet shyrqaý bıikte tur da, búgingi áde­bıet etekte qalǵan. Munyń sebebi, óz oıymsha, Keńes Odaǵy kezinde ádebıet úlken ıdeologııa quraly boldy, oǵan saıası mán berildi. Bı­liktiń soıylyn soqqan jazý­shy­lardy kóterdi de, ulttyń soıy­lyn soqqan jazýshylardy keýde­sinen keri ıterdi. Bul óz kezeginde rýhshyl kúreskerlikti týdyrdy da, sodan ádebıet damydy. Qazirgi ádebıette mamyrajaı, jaıba­raqattyq, jalqaýlyq baıqalady. Jazýshy shabyt alý úshin álemdi sharlap, ózge mádenıetterdi kórýi kerek. Ádebıet - qumyrada ósetin gúl emes. Ádebıet - qyrda ósetin gúl. Oǵan jel, kerek bolsa daýyl kerek. Sonda ol myǵym bolyp ósedi.

Ómirderek
Jazýshy, qoǵam qaı­rat­keri Harýn Tokak 1955 jyly Ýshak ýálııatynda dúnıege kelgen.
Izmır Dokýz Eılúl ýnıversıtetiniń Joǵa­ry Islam ınstıtýtyn tamamdaǵan. Túrkııa Respýb­lıkasynyń Ulttyq Bilim mınıstrliginde qyzmet atqarǵan. Túrkııa Respýblıkasy Ulttyq Bilim mınıstr­liginde jáne Túrkııa Respýblıkasynyń Úkimetinde keńesshi bolyp qyzmet atqarǵan.
1997- 2008 jyldar aralyǵynda «Jýrnalıster men jazý­shylar qaýymdastyǵynyń» tóraǵasy boldy. Qaýymdas­tyqtyń aıasynda halyqtar arasyndaǵy tatýlyqty, máde­nıetter arasyndaǵy suhbatty nyǵaıtý maqsatynda «Máde­nıetter arasyndaǵy dıalog platformasy», «Dıalog Eýrazııa plat­formasy», «Abant platformasy» syndy ıntellek­týaldy uıym­dardyń dúnıege kelýine muryndyq boldy.
Búginde I.Ortaıly, Sh.Aıtmatov, Sh.Murtaza, O.Sú­leımenov, Á.Kekilbaev, N.Orazalın, M.Shahanov, R.Rybakov, Anar, B.Marıan, G.Alasanııa syndy Eýrazııa aımaǵynyń zııaly qaýym ókilderi qurǵan «Dıalog Eýrazııa» platfor­masynyń teń tóraǵasy bolyp qyzmet etýde.