Adamzattyń tirshiligine tynys syılaǵan ókpeniń qupııasy
Astana. QazAqparat- Ókpe adam denesindegi eń qarbalas dene músheleriniń biri. Ol táńerteńnen keshke deıin bir sátte demalmaıdy, siz uıyqtap jatqan kezde de toqtaýsyz jumys istep turady. Ol taza aýany damylsyz soryp, aýadaǵy ottegin asa talǵampazdyqpen alyp qalady. Adam dem alǵanda aǵza men syrtqy orta gazdarmen almasady, ishke ottegi kirip, syrtqa kómirqyshqyl gazy aıdalyp turady. Dem alý jáne dem shyǵarý qan aınalym júıesi arqyly aǵzanyń barlyq múshelerine áser etedi. Adam denesi otteginen múldem aıyryla almaıdy, jaraqsyz gazdardyń denede saqtalýyn tipti qalamaıdy. Eger bul zańdylyq buzylsa, denedegi barlyq hımııalyq ózgeris buzylady. Densaýlyǵy qalypty adamnyń ókpesi osy qaǵıdamen táńerteńnen keshke deıin damylsyz jumys isteıdi.
Al, osylaı adamzattyń tirshiligine tynys syılaǵan ókpeniń ózindik qupııasy da joq emes. Adam ana qursaǵynda jetilý kezinde ókpe qabysyp jatady, onyń ishinde eshqandaı da aýa bolmaıdy. Qaıta ol sýǵa tolyp turady. Mine bul dárigerlerdiń kóp aıtatyn «ókpe suıyqtyǵy». Adam týylǵannan keıin múlde beıimdelmegen jańa ortaǵa tap bolady. Osy barysta eń aldymen sol ókpe suıyqtyǵyn sózsiz tolyq yǵystyryp shyǵarý kerek. Áıtpegende, ókpege aýa kirmeıdi. Sonymen birge qabysyp jatqan ókpeni ashý úshin bóbek ózdiginen aýa soryp tynystaýy da qajet. Alaıda shaqalaq náreste óziniń týylǵanyn, endi sózsiz tynystaýy kerek ekenin qalaı biledi? Alǵashqy tynystaý barysy qalaı oryndalady.
Medıtsına mamandary tájirıbe arqyly náresteniń ókpesindegi sýdyń mólsheri az emes, 60-70 ml., tipten 100-200 ml. bolatyndyǵyn anyqtady. Alaıda, bala týyla salyp, tek bir ret aýa soryp, tynys alǵannan keıin, bul sý búkildeı joq bolyp ketedi eken. Osylaısha ókpedegi suıyqtyqtyń birsátte izim-ǵaıym sarqylýy medıtsına mamandarynyń da tańdanysyn týdyrdy. Sondyqtan bul úrdis ǵalymdardyń úzdiksiz zertteý taqyrybyna aınalǵan.
Ǵalymdar zertteý arqyly, bala alǵash tynys alǵan kezde kóp kúsh jumsaıtyndyǵyn, simirý kúshi zor bolsa, ókpege kiretin aýanyń mólsheri de kóp bolatyndyǵyn jáne jalǵasty tereń tynystasa ókpe kópirshigindegi sý joǵary qaraı yǵysyp, ókpedegi lımfa tútiksheleri ony dereý simirip alatyndyǵyn anyqtaıdy. Náreste birneshe ret tynys alǵannan keıin, ókpe sýdan tolyq tazaratyndyǵyn dáleldedi.
Áıtsede bala týyla salǵanda ókpedegi tynys alý úrdisin bastaýǵa qandaı kúsh qozǵaý salady? Kóptegen medıtsına mamandary bul sýyqtyń titirkendirý áseri dep qaraıdy. Náreste týylyp, jyly, jaıly ana qursaǵynan shyǵyp, muzdaı sýyq ortaǵa tap bolady, sýyqtyń áserinen úlken mıdaǵy ókpeniń tynys alý qyzmetin basqaratyn nervter oıanyp, bala tynys ala bastaıdy deıdi. Muny dáleldeý úshin, ǵalymdar qoıǵa tájirıbe jasaǵan. Olar saýlyq qoıdyń ishinen tolyq jetilmegen qozyny jaryp alyp, ony sýyq sýǵa salady, osy kezde tynys alýdy múlde bilmeıtin qozy, tynys ala bastaıdy. Zertteýshiler sýyń temperatýrasyn qaıtadan birtindep joǵarlatyp, Sýdy 40°S ysytqan ýaqytta qozynyń tynys alýy toqtap qalǵan. Mine budan jetilmegen qozynyń tynys alýyna sebepshi bolǵan nárseniń sýyq orta ekenin bilýge bolady.
Biraq, taǵy bir bólim mamandar bul barysqa adamnyń tosyn jaǵdaıǵa tap bolyp, úreılengen sátinde, eriksiz tereń tynystap sýyq aýa simiretindigi sebep bolyp otyr dep te qaraıdy. Náresteniń týylýy, olar úshin alǵanda tosyn ózgeris, bul ózgeris balany shoshyndyryp tereń tynystaýyna ákeledi. Mine bul tynys alýdyń bastamasy, osydan keıin tynys alý toqtaýsyz jalǵasady deıdi.
Sol sııaqty ǵylymı ýájderdiń endi bir baılamdy kózqarasy, náreste týylǵannan keıin, buryn anasy qamdap kelgen ottegi joq bolady, osydan keıin náreste denesindegi ottegi óte kemshil bolyp, jaraqsyz gazdar yǵystyrylmaı dene ishinde jınalyp qalady. Endigi jerde úlken mı ottegi jetispeý jáne jaraqsyz gazadardyń jınalýy syndy qos reaktsııanyń yqpalynda tynys alýdy arnaýly basqaratyn nervterdi oıatyp, ókpege buıryq bergizip, tynys ala bastaıdy. Qortyp aıtqanda osy ǵylymı tujyrymdardyń barlyǵyda tolyq dálelimen basqalardy moıyndata alǵan joq. Qarsy pikirler de kóp. Qazirgi kúni medıtsına salasynyń bilikti ǵalymdary álide bolsa osy bir adamzattyń alǵash tynys alýynyń túpkilikti sebebin tabý jolynda úzdiksiz izdený ústinde.
Al, jalpy adamzattyń tynys alý barysy jáne basty erekshelikteri tómendegideı. Atmosferalyq aýa (tynys alǵanda) quramynda 21% ottegi jáne 3% kómirqyshqyl gazy bolady. Ókpe arqyly (tynys shyǵarǵanda) ótken aýa quramynda 16% ottegi jáne 4% kómir qyshqyly qalady. Aýadaǵy azot mólsheri ózgermeıdi (74%). Aýanyń mólsheri adamnyń salmaǵyna jáne boıyna baılanysty, boıy uzyn jáne salmaqty bolsa, soǵurlym kóp aýa ótedi. Eresek adamǵa qaraǵanda balaǵa aýa kóbirek qajet. 2-3 jastaǵy balanyń ókpesi arqyly 5-6 l., keıde 7 l. aýa ótedi, bul balanyń dem alý ereksheligine jatady, sondyqtan balanyń denesinen bý retinde sý kóptep shyǵyp, tersheń bolady.
Keýde qýysyn keńeıtý tásiline qaraı dem alýdiń eki túri bar: Birinshi, qabyrǵalardy kóterip keýde qýysyn keńeıtý arqyly dem alý - keýdemen dem alý (jas sábı men áıel adamdar dem alysy) dep atalady. Ekinshi, dıafragmanyń kómegimen keýde qýysyn keńeıtý arqyly dem alý - ishpen dem alý (er adamdardyń tynys alýy) dep atalady.
Tynys alý músheleriniń fızıologııalyq kórsetkishterine dene eńbegi men sport áser etedi. Ókpeniń tirshilik syıymdylyǵy (ÓTS) shtangısterde - 4 l.,fýtbolshylarda - 4, 2 l., bokserlerde - 4, 8 l., qaıyqshylarda - 5, 5 l. Tynys alý jıiligi sportshylarda mınýtyna 6-8 ret, al jattyqpaǵan adamdarda - 14-20 ret. Sportpen shuǵyldanatyn adamdardyń tynysy tereń bolady. Bul aǵzanyń únemdi qyzmet etýiniń belgisi. Tereń dem shyǵarǵanda olardyń syrtqa aıdalǵan aýasynyń quramyndaǵy kómir qyshqyl gazy 2 ese kóp bolady. Mundaı tereń dem alý júrekke «massaj» jasaıdy da, onyń qorektenýin jáne fızıologııalyq qalpyn jaqsartady. Tynys alý múshelerin jattyqtyrý, shynyqtyrý balalar men jastardyń tynys músheleri arqyly paıda bolatyn aýrýlarǵa qarsy turý qabiletin arttyrady. Aýasy taza bólmede uıyqtaý, bólmelerdi jeldetý, taza aýada serýendeý, jeńil, deneni qyspaıtyn, qımyl-qozǵalysqa kedergi keltirmeıtin kıimmen júrý t.b barlyǵy da erkin, jaıly tynys alýymyzǵa, sol arqyly densaýlyǵymyzdy myǵym etýimizge kómektesedi.
Baqytjol Kákesh
