Adamǵa namaz oqý, oraza ustaý qandaı buıryq bolsa, Qurannyń talabyna saı kıiný de dál sondaı buıryq - Bas múftı Ábsattar qajy Derbisáli

Bul týraly elimizdiń Bas múftıi, haziret Ábsattar qajy Derbisáli keshe Almatyda ótken respýblıkalyq «Ásem kıim - áıel kórki-2011» baıqaýynyń qorytyndy keshinde aıtty.

Onyń aıtýynsha, qazaq halqy san ǵasyrdan beri ustanyp kelgen Hanafı mázhabynda da osylaı aıtylǵan. «Ata babalarymyz osy talapty oryndaý úshin óz mádenıetine, ádet-ǵurpyna, diline saı etip nebir ásem kıim úlgilerin jasap shyǵarǵan. Olardyń sharıǵat qaǵıdalaryna qaıshy kelmeýin basty nazarda ustaǵan», - dedi Bas múftı.

Onyń pikirinshe, adamǵa namaz oqý, oraza ustaý qandaı buıryq bolsa, Qurannyń talabyna saı kıiný de dál sondaı buıryq. «Endeshe dindi ustanǵan adamnyń onyń talaby boıynsha kıinýi de zańdy nárse. Búginde jahannyń tórt buryshynda qanshama ulttar men ulystar musylmandyqty ustanyp, sharıǵat boıynsha kıinýde. Demek, kıim kııýdiń senimmen, ımanmen astasqan jaǵy da bar. Muny umytýǵa bolmaıdy», - dep atap ótti Bas múftı shara barysynda.

Bas múftı bunymen qatar: «Kıim jaı ǵana japyraq mata emes, ol belgili bir ulttyń, mádenıettiń bet beınesin kórsetip turatyn ǵajaıyp dúnıe. Onyń estetıkalyq, etno-mádenı, qoǵamdyq máni orasan. Sondyqtan ár qazaq maqtan tutatyn mol mádenıetimizdiń eleýli bir salasyna kıim kııý ǵuryptarymyzdy jatqyzsaq bolady. Shyndyǵynda da, álemdegi ozyq óner túrlerin sarapqa salar bolsaq, qazaq óneri aldyńǵy qatardan kórineri daýsyz. Sebebi, qazaq - dúnıetanymy tereń, mádenıeti baı, árbir óneri kórnekti, kórgen-túıgeni mol úlgili ult. Qazaq óneriniń árbir týyndysy ózgege uqsamaıtyn ózindik ulttyq naqyshtarǵa toly. Mysaly, keshege deıin ata-ájelerimiz tutynyp kelgen kıiz úı men onyń ishindegi san túrli buıym, múlikter osynyń aıqyn aıǵaǵy. Qazaqtyń kilemi, kıizi, tekemeti, alashasy, sandyǵy, kebejesi, dombyrasy, tipti eń qarapaıym qymyz quıatyn múıiz ojaýyna deıin ekiniń biri jasaı bermeıtin biregeı kórkem týyndylar. Demek, qazaqtyń kúndelikti tutynatyn turmystyq zattarynyń usaǵynan irisine deıin bıik óreli óner deńgeıinde bolǵany anyq. Munyń bári joǵary rýhanı mádenıettiń naqty dálelderi. Qazaq eli kıim jasaýda da tarıh betinde ózindik dara iz qaldyra bilgen. Kıimderindegi oıý-órnekter, qoldanylǵan materıaldardyń kompozıtsııasy, olardyń arasyndaǵy keremet úılesim, túr-tústiń erekshe názik sáıkestigi - bári de qazaqtyń shoqtyǵy bıik sheberligin, shalqar shabytyn, tabıǵatty tereń meńgergen danalyǵyn birden baıqatyp turady»,-dedi.

Bas múftı sonymen qatar, qazaq halqy esh ýaqytta birdeı kıinbegen dep atap ótti. «Ulttyq kıimderimiz adamnyń jasyna, jynysyna, áleýmettik tegine, deńgeıine, dárejesine, qyzmetine qaraı ár túrli bolyp tigilgen. Sondaı-aq, qazaq kıimderiniń qystyq, maýsymaralyq, jazdyq degen sekildi maýsymdyq, sodan soń sán kıimi, saltanat kıimi, ǵuryptyq, ıaǵnı ólim-jitimge, toıǵa barǵanda kıetin kıim túrleri bolǵan. Osylaısha, jet betin myń túrli ásem gúlder qalaı qulpyrtsa, san túrli kıimderimiz de qazaq dalasyna ózinshe sán berip kelgen. Keıin kele-kele, ókinishke oraı, sotsıalıstik qoǵam qurý úshin jurttyń bári birdeı kıinsin, birdeı jumys istesin, birdeı ómir súrsin degen saıasatty bastan keship, orys ta, nemis te, qazaq ta fabrıkadan shyqqan birdeı kıim kııýge kóshtik. Odan bólek, ulttyq kıimderdi qasaqana joıýǵa, halyq sanasynan óshirýge baǵyttalǵan arnaıy úderisterdiń bolǵany qazir jasyryn emes. Osy sebepterden dalanyń gúlindeı qulpyrǵan ulttyq kıimderimiz qoldanystan qala berdi», - dedi.

Onyń aıtýynsha, halqymyzdyń qyz-kelinshekterge arnalǵan búkil kıimderiniń bárinde ortaq bir erekshelik bar. «Ol adamnyń dene bitimin qymtap jaýyp turatyndyǵy. Bul jaǵynan alǵanda, qazaq kıimderiniń kópshiligi qasıetti dinimizdiń talaptaryna saı keledi deýge tolyq negiz bar. Tarıhymyzǵa úńilsek, kımeshektiń de jas erekshelikteri men aımaqtyq-óńirlik erekshelikterge qaraı san túri tigilip, ásem oıý-órnektermen bezendirilip kıilgen. Ásirese, áıel zatyna arnalǵan dástúrli bas kıimniń qyr -syry mol túrleri kóp bolǵan. Máselen, sáýkele, bórik, kımeshek, qarqara, jaýlyq, kúndik, jelek, sháli, qasaba, shylaýysh, t.b. bas kıimderdi ataýǵa bolady. Bulardyń ózi búrmeli kımeshek, orama kımeshek, burama jaýlyq degen sekildi túrlerge jiktelgen. Ony dáleldeıtin etnografııalyq dúnıeler óte kóp. Demek, qazaq ǵurpynda áıel kisi bas kıimsiz, jalańbas júrmegen. Sondyqtan bolar, áıel zatyn ardaqtaǵan kezde «aq jaýlyqty ana ǵoı» dep áspettep, dáripteımiz. Qyzdarymyzdy erkeletkende, «úkilep ósirip otyrǵan qyzymyz» deımiz. Bul kámeletke tolmaǵan balǵyn qyzdardyń ózine qazaq halqy úkili taqııa kıgizgeniniń tildegi bir kórinisi. Kıimniń eń ádemisin halqymyz qyzyna kıgizgen, áshekeıdiń eń asylyn qyzyna taǵýǵa tyrysqan. Jas qyzdar búrmeli uzyn etekti kóılek, jibek beshpent, barqyt kamzol kıgen. Asyl tastarmen monshaqtalǵan sáýkeleni de qyz bala óz úıinde kıgen. Kúıeýiniń aýylyna jetken soń, basyna jaýlyq salǵan. Ár nárseniń jóni men kózin taýyp jasaǵan halqymyz uzatylǵan qyzdy da úlde men búldege orap, qadirlep uzatqan. Uzatylǵan qyz alǵashqy jyly sáýkele taqsa, kúndelikti ómirde jelek kıgen. Al, birneshe balaly bolǵan kezde, kımeshek kıip, onyń ústinen shylaýysh tartqan. Qysqasha aıtqanda, tarıhymyzdan qazaqta áıel kıimderin qyz kıimderi, kelinshek kıimderi, orta jastaǵy áıelder men qart báıbishelerdiń kıimderi dep tórt topqa jiktep tikken. Bul da qazaq qyz-kelinshekteriniń óz denelerin barynsha qymtap kıingenin kórsetedi. Demek, ata-balarymyz áıel zatyna arnalǵan kıimderdi jasaýda dinimizdiń talaptaryn basty negizge alǵan. Dene bitimdi jaýyp turatyn kıim adamnyń qunyn arttyratynyn ata-babalarymyz jaqsy bilgen. Qyz balany suǵanaq kózderdiń suǵynan túrli kıimder arqyly, áshekeı buıymdar arqyly saqtaýǵa bolatynyn tereń uǵynǵan. Búginde qazaqtyń kózqarasy, dúnıetanymy kóz aldymyzda ózgerip barady. Mysaly, qazir bóksesi men omyraýyn kórsetip, qysqa etek-jeń kıip, ashyq-shashyq júrgenderge biz renish kózimen qaramaıtyn bolǵanbyz. Qoǵamnyń eti oǵan ábden úırengen. Tipti bulaı kıinýdi mádenıettiliktiń nyshany sekildi kóretin boldyq. Al, kerisinshe, uıatqa, ar-namysyna, ımanyna berik bolyp, óz denesin bógde erkekterge kórsetpeı, qymtap kıingen qyzdarǵa úrke qaraıtyn dárejege jettik. Aqıqatyna kelgende, adam balasynyń tabıǵaty, ásirese, áıel zatynyń jaratylysy áý bastan uıat pen ádepke qurylǵan. Sonaý Adam atamyz ben Haýa anamyzdyń dáýirinde de deneni jaýyp kıiný dástúri bolǵan. Qasıetti Quran kárimde muny dáleldeıtin anyq aıattar bar. Sondaı-aq, adam balasy anasynan jalańash týylyp, keıin sanaly túrde óz denesin jaýyp júrýge beıim jaratylys. Demek, ashylǵan uıatty jerlerdi jabý tabıǵatymyzda bar. Sondyqtan kıim kııý estetıkalyq, ǵuryptyq, etnopálsapalyq qyzmetterinen buryn jaratylyspen astasqan dinı talap ekendigi shúbásiz», - dedi elimizdiń Bas múftıi Ábsattar qajy Derbisáli.

Bas múftıdiń aıtýynsha, Quranda paryz etilgen kıim úlgisi qara, jasyl tústi bolsyn», degen sekildi naqty ári qatań forma kórsetilmegen. «Sondyqtan, áıel balasy óziniń dene bitimin qatty keskindemeıtindeı keń, denesin kórsetetindeı juqa emes jáne júzi, eki qoly, tobyqtyń tómengi jaǵynan tys basqa barlyq jerlerin jabatyndaı kez-kelgen kıim úlgisin tańdap kııýine bolady. Qap-qara tústi matadan tigilgen jáne tek kózdi ǵana ashyq qaldyratyn nıqap kııý sharıǵatymyzda paryz emes. Qandaı tústi qalasa da, qandaı sán úlgisin tańdasa da, kıimine nendeı naqyshtar men oıý-órnekter salamyn dese de, musylman qyz-kelinshekterdiń óz erkinde. Tek, sharıǵat talaptarynan shalys ketpese boldy», - dedi Á. Derbisáli.