Adamǵa berilgen aıan ýaqyt óte kele oryndalyp ja­tady - Kolorado ýnıversıtetiniń professory

 Keıde osy ýaqyt ozyp kete me, álde bizdi sanamyz aldaı ma, mıymyz áıteýir bir oıyndy bastaıdy. Bastaıdy da aıaqsyz qaldyrady...

Bir sátterde buryn bolyp ketken bir oqıǵany qaıta jańǵyrtqandaı bolady. Biraq sol bir qas-qaǵym sáttiń qaı ýaqytta, qashan bolǵanyn uqpaı, abdyrap qalasyń. Múmkin, mundaı kúıge siz de túsken bolarsyz? Dál osy mınýtta jáne osy jerde dál osy oqıǵa basyńyzdan ótken bolar. Siz de bul kezdiń ótken ómirińizdiń naqty qaı tusynda bolǵanyn bile almaı del-sal kúıde qalǵan shyǵarsyz. Osyndaı bir sátter kópke de sozylmaıdy. Basy men aıaǵy joq oqıǵanyń jelisi úzilip, ne ótkenińnen, ne túsińnen osy kezge qatysy bar ilmek taba almaı, bul jaıttyń bolǵan-bolmaǵany ózińe de jumbaq bolyp qala beredi. Adamnyń bul kúıin ǵylymda - «dejavıý» dep ataıdy. ıAǵnı «buryn kóringen» degendi bildiredi, dep jazady Sabına Zákirjanqyzy «Aıqyn» basylymyndaǵy aýqymdy maqalasynda.

Rýhtyń kóshýi
Iá, osyndaı sanaǵa syı­maı­tyn «adamnyń keıbir kezderi» bo­lady. Shamamen álemdegi adam­dardyń 97 paıyzyna jýyǵy osyndaı kúıdi basynan keshiredi eken. Demek, kez kelgen 10 adam­nyń 9-y bul birtúrli sezimmen ja­qsy tanys degen sóz. Ǵalymdar adam sanasyndaǵy bul quby­lys­tyń naqty syryn anyqtamasa da, buǵan sıpattama berip ketken. «Dejavıý» termınin 1851-1917 jyl­dary ómir súrgen frantsýz psıhologi Emıl Býarak engizgen eken. Ol, sondaı-aq adamnyń bul birtúrli kúıine qatysty birneshe termınder engizip, de­javıý­ge qar­sy qubylysty «ja­mevıý» dep atap, túsi­nikteme be­rip ketken. Ondaıda adam ke­risinshe kúnde kórip júr­gen dúnıesin jańa ashqandaı, endi ǵana kórgendeı áserde bolady. Ja­raıdy, ja­mevıýdiń jaıyn adamnyń baı­qampazdy­ǵy­nyń tómendigimen túsindirýge bo­lady. Al dejavıýdiń syryn qa­laı túsinemiz? Ǵa­lym­dar qalaı túsindiredi? Endeshe, ǵalym­dar­dyń san-salaly bol­jamdaryna úńi­lip, ortaq bir tu­jyrymǵa kelý­ge tyrysyp kó­reıik.
Áńgimeniń álqıssasyn «bul qu­bylysty áli eshkim de anyqtaı alǵan joq» degennen bastaǵym ke­lip otyr. Bul oqyrmannyń kóńil kúıin túsirip jiberýi múm­kin. Biraq bul qubylystyń tóńi­reginde naqty dálelderden góri, tuz­dyqsyz dolbar kóp. Eger, ǵa­lym­dar dejavıýdiń syryn uqsa, beti qaıtpaıtyn jan aýrýlaryn, ıaǵnı adamnyń júıke júıesindegi aýytqý­lardy emdeýge jol ashylar edi. Alaıda ǵalymdarymyz qansha tyryssa da, sanamyz jasyrǵan jum­baqtyń jaýaby tabylmaı jatyr. Mundaı kúıge adam jıi ushyraı bermeıtindikten de, bul qubylystyń sebebin anyqtaý qıyn­ǵa soǵyp otyrǵan kórinedi.
Muny keıbireýler adam ja­nynyń kóshýimen, ıaǵnı reın­kor­natsııamen baılanystyrady. «Adam jany eshqashan ólmeıdi, ol bir deneden ekinshi denege kó­ship ómir súredi» degen Tıbet din­darlarynyń senimimen sana­satyn bolsaq, dál osy kúıdi adam anaý birinshi nemese ekinshi, úshinshi ómirinde basynan ót­ker­gen. Adamnyń ómirinde sol bir sekýndtardyń esh qospasyz qaı­talanýy, onyń «burynǵy ómi­rinen» habar beredi-mys. Tipti, osy paıymdy rastaıtyn bir oqı­ǵa bolǵan. HH ǵasyrdyń orta­synda ómir súrgen brıtandyq Dorotı Idrı úsh jastan bastap-aq, jurtshylyqtyń úreıin alyp, birtúrli minez tanytqan. Ol búl­dirshin kezinen bastap óziniń ót­ken ómiri jaıly aıtatyn bol­ǵan. Tipti, óse kele, óziniń sonaý eski zamanda Bentrıshetı atty my­syrlyq abyzdyń denesinde ómir súrgenin aıtqan. Al 34-ke kel­geninde Dorotı-Bentrıshetı Mysyrǵa kóship baryp, ar­heo­logtardy І Setı perǵaýynnyń ómiri men sol kezeń týraly derek­terge qanyqtyrǵan. Tipti, sol jer­degi eski ǵıbadathananyń da ta­bylýyna kómektesip, arheo­logtardyń tańdanysyn týdyr­ǵan.
Kalıfornııalyq gıpno­te­rapevt Maıkl Nıýtonnyń paıym­­­daýynsha, bul qubylystar­dyń reınkornatsııaǵa tikeleı qatysy bar. Ol óziniń «Rýhtyń sapary» atty eńbeginde gıpnoz barysynda talaı adamdardyń rýhynyń bir deneden ekinshi denege kóshkenin óz aýzynan es­ti­genin jazǵan. Alaıda ǵylymda mundaı boljamdardyń dáleli bolmasa quny «bes tıyn».

Berilgen aıan
Bul tústiń áseri bolýy múmkin. Bul tujyrymdy 1896 jyly Kolorado ýnıversıtetiniń professory Artýr Allın alǵa tartqan. Onyń bul oıymen sanasatyn ǵalymdar sany búgingi kúni jetip-artylady. Olardyń paıymynsha, adamnyń bul kúıge túsýi, onyń túsimen tikeleı baı­lanysty. ıAǵnı tanys emes jer­ler men beıtanys jandardyń beınesin adam uıqyda jatyp kórgen. Biraq túsińde kórgenniń barlyǵy esińde qalmaıtyny belgili. Sol bizdiń esimizden shyǵyp ketken aqpar túbegeıli joıylyp ketpeı, mıdyń bir qat­parynda qalyp qoıatyn kórinedi. Ýaqyt óte kele, bul oqıǵa shyn ómirde de qaıtalanyp, mı sanany avtomatty túrde sol aqparatpen qamtamasyz etedi. Túsinde bol­ǵandyqtan da adam bul jaıttyń qalaı bastalyp, qaı jerde bolǵanyn esine túsire al­maıdy. ıAǵnı adamǵa berilgen aıan ýaqyt óte kele oryndalyp ja­tady. Ra­synda da, bul shyn­dyqqa saıa­tyn sekildi. Alda aıtylatyn bol­jamdardyń ishinde shyndyqqa jaqyny da osy sekildi.
Shyndyqqa saıatyn taǵy bir pikir bar. Amerıkanyń bir tur­ǵyny otbasymen Vaıomıng shta­tyndaǵy Laramı qamalyna bar­ǵan. Ol bul mekenge birinshi ret at basyn tiregenimen, ol jer­degi árbir burylystar men taýly qyrattar oǵan tanys bolyp shyq­qan. Tipti, ondaǵy ǵıma­rat­tyń ból­meleriniń esikteriniń qaıda jáne qalaı ornalasqanyn aldyn ala boljap aıtyp bergen. Nege olaı bolyp jatqanyn túsinbegen ol, munyń syryn keıin uqqan. Sóıtse, oqyǵan bir romannyń je­lisi dál sol qamaldan bastaý alyp­ty. ıAǵnı adam keıde estigen, oqyǵan dú­nıesin sıýjetke aınal­dyryp, sonyń negizinde dejavıý kúıine ushyraýy múmkin eken.
Al erterekte ómir súrgen ǵa­lymdar bolsa, bul qubylysty «adamnyń ǵajaıyp kúıi» dep túsindirgen. HІH ǵasyrdyń aıa­ǵynda ómir súrgen nemis ǵalymy Zıgmýnd Freıd «Qalypty ómir­diń psıhopotologııasy» degen eńbeginde bul qubylysty adam sanasynyń qalaýynan týǵan «tylsym ári ǵajaıyp kúı» dep baǵalaǵan. Al onyń shákirti Karl Gýstav ıÝng bolsa, adam eki ól­shem­de ómir súredi dep sengen. ıAǵnı adam ómir súrip jatqan bir keńistikte eki túrli ómir bar dep tujyrymdaǵan ol, dejavıýdiń syryn osy máselemen baılanys­tyrǵan. Ol, tipti, adam rýhynyń deneden denege kóship otyraty­nyna kúmán keltirmegen. Psı­hıatr ózin HVIII ǵasyrda ómir súr­genin, ol kezde dáriger bolǵa­nyn aıtqan.
Al endi bireýler adam mıynda robottardaǵy sekildi bir baǵdar­lama jazylyp qoıǵan dep tu­jy­rymdaıdy. Keı tustarda mı sol baǵdarlamanyń bir-eki sekýndtyq jazbasyn tez syrǵytyp jiberip, adamdy osyndaı del-sal jaǵdaıǵa ushyratady. Adam mıy qatty shar­shaǵanda da osyndaı jaǵdaı qaı­talanýy múmkin. ıAǵnı mı kádimgi kompıýter sekildi. Ábden qajyǵanda adamǵa qısynsyz oqıǵalardyń sýretin kórsetýi múmkin. Biraq amerı­kalyq fızıolog Ýlıam H.Bern­ham bul pikirge qarsy ýáj aıtqan. Ol dejavıý áserin adam mıynyń kúndelikti kúıbeń tirliktiń prob­lemalarynan aıyǵyp, tynyq­qan kezinde bolatynyn aıtqan. Mun­daı kezderde jaq­sy jumys istep, bolǵan oqıǵany tez qorytyp qana qoımaı, erterekte saqtalǵan sıýjetterdi tez «aq­ta­ryp», sony kóz aldy­myz­ǵa berýi múmkin. Biraq bul son­da da aldyn ala bolýy múmkin jaıt­tardyń sanada qalaı jat­talyp qalǵanyn túsindire almaı­tyn sekildi.
Mamandardyń bir toby muny genmen baılanystyrady. ıAǵnı sonaý ata-babamyz basynan ót­ker­gen oqıǵa adamnyń geninde saq­talyp qalady. Jáne ol kún­derdiń bir kúni onyń urpaǵynyń kóz aldynda qylań berýi múm­kin.
Medıtsınada bul qubylysqa adamnyń psıhıkalyq aýytqýy dep te qaraıdy. Óıtkeni dejavıý áserin epılepsııamen aýyratyn adamdar kóbirek bastan keshiretin kórinedi. Talma aýrýymen aýy­ra­tyn adamdardyń psıho­logııasyn zerttegen avstrııalyq dáriger Iozef Shpat dejavıý áseri ke­zinde adam mıynyń aqparatty qabyldaý núktesi - gıppokamp ýa­qytsha toqtap qalatynyn anyq­taǵan. Bıolog Sýdzýmı To­negava da osy boljamdy rastaǵan. Gıppokamp núktesi jumys is­temeı qalǵan qas-qaǵym sátte, adam mıy sanaǵa túrli jalǵan aqparattardy shyǵaryp jiberedi. Al reseılik ǵalym Aleksandr Tıganovtyń tujyrymdaýynsha, este saqtaý qabiletiniń nashar­laýynan nemese psıho­pato­lo­gııalyq aýytqýlardyń áserinen adam osyndaı kúıge ushyraıdy. Dáriger mundaı jaıttarǵa jıi ushyraıtyn jandar mamandardyń tekserilýinen ótýin eskertedi. Óıt­keni bul óse kele, amnezııaǵa ákep soqtyrýy ábden múmkin.
Bul kúı týraly Djek London, Konan Doıl, Klıfford Saımak syndy jazýshylar da óz kitapta­rynda atap ótken. Biraq baıqaǵa­nymyzdaı eshbiri de oń nátıje shyǵara almaǵan.