Adamdardyń boıy bir ǵasyrda 10 santımetrge ósti
ASTANA. KAZINFORM — Keıingit 100 jylda álem halqynyń ortasha boıy shamamen 10 santımetrge ósken. Buǵan tamaqtaný sapasynyń jaqsarýy, medıtsınanyń damýy, vaktsınatsııanyń keńeıýi jáne ómir súrý deńgeıiniń artýy áser etken, dep habarlaıdy Kazinform agenttigi BBC-ge silteme jasap.
Our World in Data zertteý platformasynyń derekterine sáıkes, 1996 jyly týǵan adamdardyń ortasha boıy 1896 jyly týǵandarmen salystyrǵanda edáýir uzyn. Bul aıyrmashylyq ásirese Ońtústik Koreıa áıelderi men Iran erlerinen baıqalady. Sońǵy 100 jylda ońtústikkoreıalyq áıelderdiń ortasha boıy 20 santımetrge, al ırandyq erlerdiki 17 santımetrge ósken.
Ǵalymdar muny tamaqtaný sapasynyń jaqsarýy, aýrýdyń azaıýy, vaktsınatsııanyń keń taralýy jáne basqa da faktorlarmen túsindiredi.
Alaıda adamzat tarıhynda adamdardyń boıy únemi óse bermegen. Ǵalymdardyń pikirinshe, shamamen 12 myń jyl buryn ańshylyq pen terimshilikten eginshilikke kóshý ortasha boıdyń qysqarýyna ákelgen. Azyq-túlikpen qamtamasyz etý turaqtalǵanymen, tamaqtaný ratsıonynyń alýan túrliligi azaıǵan. Sonymen qatar adamdar men janýarlardyń jaqyn jerde tirshilik etýine baılanysty juqpaly aýrýlar keń taralǵan.
Keıingi ǵasyrlarda da adamdardyń ortasha boıy ózgerip otyrǵan. Máselen, «Qara ólim» atalǵan oba indetinen keıin Anglııa halqynyń ortasha boıy ósken bolýy múmkin. Qańqa qaldyqtaryn zertteý nátıjelerine sáıkes, XIV ǵasyrdyń basynda adamdardyń ortasha boıy shamamen 170 santımetr bolsa, XV ǵasyrdyń basynda 174 santımetrge jetken. Ǵalymdardyń pikirinshe, indetten keıin halyq sanynyń azaıýy jalaqynyń ósýine jáne turmys jaǵdaıynyń jaqsarýyna yqpal etken.
Adam boıynyń ózgerýine áser etken taǵy bir mańyzdy kezeń — XVIII ǵasyrdaǵy ónerkásiptik revolıýtsııa. Indýstrııalandyrýdyń alǵashqy jyldarynda sanıtarlyq talaptardyń saqtalmaýy, tar turǵyn úıler men aýyr eńbek halyq densaýlyǵyna keri áser etti. Keıin medıtsına damyp, tamaqtaný sapasy men turǵyn úı jaǵdaıy jaqsarǵan saıyn adamdardyń ortasha boıy da ósti. Ásirese Ońtústik Koreıada aıtarlyqtaı ózgeris baıqaldy: XX ǵasyrda áıelderdiń ortasha boıy 20 santımetrge, al erlerdiki 15 santımetrge ósken.
Sonymen qatar zertteýshiler damyǵan elderde adamdardyń boıy ósý shegine jetýi múmkin dep boljaıdy. Our World in Data málimetinshe, 1996 jyly týǵan erlerdiń ortasha boıy 171 santımetrdi, al áıelderdiki 159 santımetrdi quraǵan. Ǵalymdar damyǵan elderde tabys deńgeıi, eńbek ónimdiligi jáne taýarlar men qyzmetter óndirisi artqanymen, bul kórsetkishter halyqtyń ortasha boıynyń ósýine endi aıtarlyqtaı yqpal etpeıtinin atap ótedi.
Munyń naqty sebepteri ázirge belgisiz. Keıbir zertteýshiler damyǵan elderdegi adamdardyń boıy genetıkalyq turǵydan belgilengen shegine jetken dep sanaıdy. Al endi bireýleri muny fastfýd tutynýdyń artýy men qımyl-qozǵalysy az ómir saltynyń keń taralýymen baılanystyrady.
Buǵan deıin ǵalymdar uzyn boıly adamdarda jıi kezdesetin aýrýlardy anyqtaǵanyn habarlaǵan edik.
