Adamdar nelikten endokrınolog dárigerge jıi júginedi

– Qazir endokrınolog dárigerlerdi jıi izdeıtin bolyp júrmiz. Sebebi nede?

– Qazirgi tańda adamdar endokrınologqa jıi júginetin boldy. Onyń negizgi sebebi – áleýmettik jelidegi aqparattyń kóptigi jáne ony súzgiden ótkizbeı qabyldaý. Uıqysy qanbaı júrse, salmaq qossa endokrınolog dárigerlerdi izdeıdi. «Sharshadym, shashym tústi», «tamaǵymdy qysyp tur, aýa jetpeıdi», «salmaq qosyp aldym, aryqtaı almadym» dep keletinderdiń kóbi jalpy tájirıbeli dárigerlerdi attap ótip, endokrınologqa týra jolyǵady. Negizi aldymen ýchaskelik dárigerdiń qabyldaýyna jazylyp, analız tapsyryp, keıin ǵana bizderge joldama alýy tıis. Óz-ózine dıagnoz qoıyp kelgen adamnyń qany az bolýy múmkin. Tamaǵy jaı ǵana aýyrsa da endokrınolog qaramaıdy. Іsip, qyzý kóterilgende ǵana júginse bolady. Kóbi qate oılap, boljam jasap keledi. Kerisinshe keıde aýyryp júrgender qashyp, asqyndyryp alady. Qant dıabeti aýrýyna toqtalsam… Áleýmettik jelige baılanyp, qozǵalyssyz jumys istegennen salmaq qosady. Ol keıin asqynyp, aýrýǵa shaldyǵady. Balalardy durys tamaqtandyrý da mańyzdy. Bul másele qazir ózekti bolyp tur. Bala oınap, júgirip ósýi tıis. Telefonǵa telmirip, fastfýd jese, gazdalǵan tátti sýsyn ishse dertke shaldyǵady. Al qalqansha bezi kúızeliske tússe, gormondar buzylsa ýshyǵady. Tuqym qýalaıtyny da bar.

– Kúızeliske túsý sebebin aıta ma? Adamdar neni bastan ótkerip jatyr?

– Aldymyzǵa kelgen adamnan aldymen aýrý belgilerin suraımyz. «Balalarymnyń sabaǵyn oqytamyn», «balam úıge kesh keledi, túnimen kútip, uıyqtamaımyn» dep aıtatyn eresekter bar. ıAǵnı otbasyndaǵy turmystyq jaǵdaımen baılanystyrady. Kúıeýimen ajyrasyp júrgeni de, jas turmys qurǵany da kóńili alań bop, em izdep keledi. Jas kelinniń arasynda ata-anasyn saǵynatyny, júkti bola almaǵany da bar. Shynymen de gormondary buzylsa bala kótere almaýy múmkin. Buǵan deıin qalqansha beziniń qabyný aýrýyn muǵalimderde jıi kezdesedi dep aıtatyn. Biraq bul jańsaq pikir.

– Qazir zerthanalarda chekap usynady. ıAǵnı dárýmen, gormondardy biriktirip, birden tolyq tekserýden ótýge múmkindik jasalǵan. Sol satydan ótip, keıin ǵana dáriger kómegine júginetin adamdar bar ma?

– Jeke emhanalardaǵy qabyldaýǵa baryp, keıde dárýmen, mıneraldardy tizip, bizge ákeledi. Adam uıqysy buzylyp, shashy túskende birden aqyly qyzmetke júginbeýi tıis. Aldymen mekenjaıy boıynsha tirkeýde turǵan ýchaskelik dárigerden bastaǵan jón. Al qazir analızdi aqyly tapsyryp, nýtrıtsıologtan onlaın keńes alady. D3 dárýmeni az, biraq qaýipti deńgeıde emes. Sonda da ishýge sheshim qabyldaıtyndar bar. Sabyrǵa shaqyryp, jetispeýshilikti tabıǵı jolmen toltyrýǵa bolatynyn aıtamyz. Keıbir kelýshi ony tyńdamaı, shaǵym aıtady. Dáriger – jaýyz emes. Densaýlyǵynda kinárat bolmasa analız tapsyrýǵa joldama bere almaımyz. Emhanada jumys, dárigerdiń jazbasy da kez kelgen ýaqytta tekseriledi. Al eger dert anyqtalsa, tirkeýge alyp, dári-dármek tegin jazylady. Ásirese qant dıabetine shaldyqqan naýqastar jiti baqylaýda bolady. Shynymdy aıtsam, patsıentterdi qarap, tekserý emes, olarǵa túsindirý jumysy kóp ýaqyt alady. Qazir Aqtóbedegi barlyq emhanada endokrınolog bar. Aıyna birer ret ózara kezdesip, tájirıbe almasyp otyramyz.

– Balalar endokrınologi bar ma?

– Bar, biraq jetkiliksiz. Keıde bir maman eki emhanaǵa jaýapty bolady. Aqyly emdeý oryndaryndaǵy mamandar da jaqsy. Biz azbyz, sondyqtan bir-birimizdi tanımyz. Tek Reseıden onlaın keńes beretin endokrınolog, nýtrıtsıologtar bar. Olar eýtıroks dárisin quptamaıdy. Sóıtip adamdardy jańyrystyryp, ýaqytyly em qabyldaýyna kedergi keltiredi. Bul máseleni mınıstrlikke de jetkizdik. Máselen, gormondary jumys istemeıtin naýqasymyz boldy. Ol reseılik mamandardyń aqylyn tyńdap, dárini qabyldamaı, keri oralǵanda isinip, salmaq qosyp keldi. Áleýmettik jelidegi dárigerge senip, 6 aı ýaqytyn joǵaltyp aldy bir aqtóbelik. Qaıta gormon analızin tapsyrdy, jaǵdaıy qıyn boldy. Áreń sóılep turǵan naýqas dári qabyldaǵan soń densaýlyǵy qalypty jaǵdaıǵa tústi.

– Jıi kezdesetin dert qaısysy?

– Qant dıabeti aýrýy jıi kezdesedi. Buryn tuqym qýalasa, qazir artyq salmaq qosyldy. Birinshisi ınsýlınge táýeldi bolǵanǵa deıin, ekinshisi ınsýlınge táýeldilik. Alǵashqysynda ınsýlınge táýeldilikke deıingi kezeńdi sozýǵa bolady. Dál osy kezde dıeta saqtap, tamaqty talǵammen jese, em qonady. Al eger asqyndyrsa, ınsýlın alady. Keıbir naýqas asqynyp ketse de ınsýlın qabyldamaı, qashyp júredi. Mundaıda túsindirip qana qoımaı, jalynyp otyramyz. Insýlt, ınfarkt bolyp, kózi kórmeı qalýy múmkin. Búırek isten shyǵyp, kútinbese aıaǵyn da kesedi. Eń qorqynyshtysy osy. Qazir ár emhanada Qant dıabeti mektebi bar. Onda dıeta ustaý joly aıtylady. Naýqas aýrýdy qabyldasa, sol aýrýmen birge ómir súrý jolyn tańdasa qıyndyqty eńseredi. Kóbi bilmeı, atyn estigennen-aq basyn alyp qashady. Eýropaǵa barsa da qant dıabeti dıagnozy ózgermeıdi. Adamdyń uıqy bezinde ınsýlın shyǵaratyn jazýshasy zaqymdansa, qandaǵy qant mólsheri artady. Ol qaıta ornyna kelmeıdi. Dıeta ustap, qalypty ómir súre alady. Al ınsýlınge táýeldi jaǵdaıǵa ákelse sol dárini ýaqytyly qabyldaıdy. Bizdiń maqsat – aýrýdy toqtatý, asqynýǵa jol bermeý. Osyny halyq bilýi kerek. Ózim naýqastan úıde kimniń tamaq pisiretinin suraımyn. Áıeli, kelini bolsa, ertip keledi. Sol adamǵa dıeta jolyn túsindirip, kómektesýin suraımyn. Et assa nanyn sýǵa pisirsin, manty daıyndasa 4-5 danasyn ǵana bersin. Munyń bári mańyzdy.

– Qant dıabeti mektebi qalaı jumys isteıdi?

– Mektepte bes sabaq ótedi. Qant dıabeti degenimiz ne? Dertti qalaı qabyldaıdy? Dıeta ustaý tártibi qandaı? Qant tússe, qant kóterilse ne isteıdi? Insýlındi jáne dárini qabyldaýdyń durys joly qandaı? Osy suraqtar qamtylyp, aıtylady. Sabaqqa qatysqan naýqas jeýge bolmaıtyn ónim túrin biledi. Kún saıyn aıaǵyn jýyp, súrtip, qysy-jazy shulyq kıip júredi. Eger jaralansa, tez jazylmaıdy. Al mundaı dertke shaldyqqan naýqastar ıod qoldana almaıdy. Bárin úırense, qalypty ómir súre beredi. Naýqastarmen sóıleskende kóbiniń aqparatty durys almaǵyn bilemiz. Demek osy baǵytta jumysty kúsheıtýimiz kerek.

– Aýrý belgilerin aıtyp berseńiz…

– Shóldep, sý ishe berse, artyq salmaq qossa… Osy kezde dárigerge qaralǵan durys. Tez sharshap qalsa, qıt etse ashýǵa boı aldyrsa, júregi qatty qaǵyp ketse, terisi qurǵasa… Mundaı jaǵdaıda da qaralýy kerek.

– Aýrýdy boldyrmaýdyń joly bar ma?

– Artyq salmaq bolsa, otbasynda qant dıabetimen aýyratyn adam bolsa, jasy 40-tan assa jylyna bir ret qandaǵy qant quramyn teksertýi tıis. TTG tapsyrǵany durys. Negizi adamdar ýaqyly skrınıngten ótse, osynyń bárin der kezinde anyqtaýǵa bolady. Tipti úsh kún arnaıy ýaqyt beriledi. Adamdar sonyń ózin tıimdi paıdalanbaıdy. Óńirde ıod tapshylyǵy aýrýy kezdesedi. Teńiz joq qoı bizde. Bir jyldary zertteý júrgizilip, arnaıy preparattar da berildi. Qazir mundaı jumys júrgizilmeıdi. Ózi úshin ıodtalǵan tuzdy qoldanýǵa bolady. Teńiz ónimderi, sonyń ishinde balyq jeýge keńes beremiz. Ata-ana ne daıyndaıdy, bala sony jeıdi. Tamaqtanýdy, uıqyny durystap, dene jattyǵýymen aınalyssa adamdar aýrýǵa shaldyqpas edi. Erte uıyqtap, erte turǵan durys. Al qazir kesh jatyp, tańerteń tura almaıdy. Adam tekten tekke sharshamaıdy. Aǵzadaǵy ózgerister anyq kórinse, sıngal túsedi. Ýaqytyly dárigerge qaralýy kerek. Qazir adamdar asyǵyp, qapylyp kelip, aıtqanymyzdy jartylaı tyńdaıdy. Dárigerdiń aldy – dúken emes. Satyp alyp, tez ketip qalaýǵa bolmaıdy. Tabıǵı ónimdi je, adam qolymen jasalǵandy tutynba. Sýdy ish, túrli tátti sýsyndy paıdalanba. Nanǵa sary maı jaǵyp jeýge bolady, býrger zııan. Kúlip júrińiz, ashýlanbańyz! Keıbiri uratyndaı kirip keledi. Dárigerdiń de jumysyn syılap, qurmet kórsetse eken…

Buǵan deıin habarlaǵanymyzdaı, elimizde kóp jyldan beri 2-tıpti qant dıabeti bar naýqastar úshin aýrýdy erte anyqtaýdyń jańa tásilderin qarastyratyn ǵylymı zertteýler júrgizilip keledi.