Adam saýdasy: Qazaqstandyqtar Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy alaıaqtyq ortalyqtaryna qalaı tap bolady
ASTANA. KAZINFORM - Joǵary jalaqy, tegin jol aqysy, keńsedegi jumys. Áleýmettik jelilerdegi osyndaı jarnamalarǵa senip, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine attanǵan qazaqstandyqtar keıin alaıaqtyq ortalyqtarynda erkinen tys jumys isteýge májbúr bolady. Máselen, Syrtqy ister mınıstrliginiń málimetinshe, bıyl jarty jyldyń ishinde Mıanma, Kambodja jáne Laostan 17 Qazaqstan azamaty qaıtarylǵan. Mundaı oqıǵalar búginde jekelegen jaǵdaı emes, halyqaralyq deńgeıde alańdaýshylyq týǵyzǵan úrdiske aınalyp otyr.
Áleýmettik jelidegi jalǵan jumys jarnamasy adam saýdasynyń quralyna qalaı aınaldy? Onlaın-alaıaqtyq ortalyqtaryna adamdar qandaı jolmen túsedi jáne Qazaqstanda bul qaýip qanshalyqty ózekti? 30 shilde – Dúnıejúzilik adam saýdasyna qarsy kúres kúni qarsańynda Kazinform tilshisi osy suraqtarǵa jaýap izdep kórdi.
Álem nazaryn aýdartqan jańa qylmystyq ındýstrııa
Bul másele sońǵy jyldary halyqaralyq uıymdardyń ǵana emes, álemdik BAQ-tyń da basty taqyryptarynyń birine aınaldy. 2026 jyly Reuters agenttiginiń Mıanmadaǵy alaıaqtyq ortalyqtary týraly «Scammed into Scamming» arnaıy mýltımedııalyq zertteýi Pýlıttser syılyǵynyń fınalısteri qataryna endi. Zertteý jalǵan jumysqa aldanyp shetelge barǵandardyń qujatynan aıyrylyp, ınternet arqyly alaıaqtyq jasaýǵa májbúr bolatynyn ashyp kórsetti.
BUU men Halyqaralyq kóshi-qon uıymynyń (IOM) baǵalaýynsha, mundaı alaıaqtyq ortalyqtaryna 80-nen astam eldiń azamattary tartylǵan. Al Mıanma, Kambodja jáne Laosta olardyń sany 300 myń adamǵa deıin jetýi múmkin. Qurbandar arasynda Azııa, Eýropa, Afrıka elderimen qatar Ortalyq Azııa memleketteriniń azamattary da bar ekeni aıtylady.
BUU Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasy (UNODC) mundaı jabyq ortalyqtardy scam compounds dep ataıdy. Bul – adamdardy jalǵan jumys usynysymen shetelge aparyp, keıin qujattaryn tartyp alyp, ınternet-alaıaqtyq jasaýǵa májbúrleıtin oryndar. Uıym muny adam saýdasynyń eń jyldam taralyp jatqan túrleriniń biri dep baǵalaıdy.
Osy qaýiptiń aýqymyna baılanysty BUU bıylǵy Dúnıejúzilik adam saýdasyna qarsy kúres kúnin «Trapped Behind the Scam» («Alaıaqtyq artyndaǵy tuzaq») taqyrybymen ótkizip otyr. Uıym alǵash ret onlaın-alaıaqtyq ortalyqtaryndaǵy adam saýdasyn jahandyq aqparattyq naýqannyń negizgi taqyrybyna aınaldyrdy.
Bul tuzaqqa qazaqstandyqtar da túsip jatyr
Mundaı adam saýdasynyń jańa shemasy elimizdi de aınalyp ótken joq. Sońǵy jyldary áleýmettik jelidegi jalaqysy joǵary sheteldegi jumys týraly jarnamaǵa senip, Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy alaıaqtyq ortalyqtaryna tap bolǵan qazaqstandyqtar sany az emes.
Syrtqy ister mınıstrliginiń Kazinform agenttigine bergen jaýabyna sáıkes, 2022 jyldan beri Mıanma, Kambodja jáne Laostan 66 Qazaqstan azamaty elge qaıtarylǵan. Onyń ishinde bıylǵy 20 mamyrdaǵy jaǵdaı boıynsha mınıstrlik pen elshilikter 17 azamattyń elge oralýyna yqpal etken.
Vedomstvonyń málimetinshe, olardyń basym bóligi áleýmettik jelilerdegi jalǵan jumys jarnamalaryna aldanyp qalǵan. Onda joǵary jalaqy, keńsedegi jeńil jumys, tegin jol aqysy men tegin turatyn úı-jaı ýáde etiledi. Alaıda shetelge barǵan soń azamattar qylmystyq toptardyń qolyna túsip, ınternet-alaıaqtyqpen aınalysýǵa májbúrlenedi.
Máselen, kómek suraǵandardyń basym bóligi Mıanma, Laos jáne Kambodjanyń jekelegen óńirlerinde erkinen tys eńbekke jegilgen.
– Mundaı shemalarda Taıland, al keı jaǵdaıda Vetnam tranzıttik memleket retinde paıdalanylady, - delingen QR SІM málimetinde.
Osyǵan baılanysty vedomstvo azamattarǵa shetelde jumysqa ornalasý týraly usynystardy muqııat tekserýge, tek senimdi jumys berýshiler men deldaldardyń qyzmetine júginýge, jeke qujattaryn bógde adamdarǵa bermeýge jáne shetelge shyǵar aldynda qaýipsizdik talaptaryn qatań saqtaýǵa keńes berdi.
Qandaı adamdar aldanýǵa beıim keledi
Osy tusta alaıaqtardyń arbaýyna kimder jıi ushyraıdy degen saýal týyndaıdy. ІІM málimetinshe, adam saýdasy qaýpine kóbine áleýmettik turǵydan osal azamattar tap bolady.
– Olardyń qatarynda týystarymen baılanysyn joǵaltqan adamdar, turaqty turǵylyqty jeri joq azamattar, tolyq emes nemese áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasynan shyqqan jasóspirimder bar. Sondaı-aq zańsyz eńbek mıgranttary da osyndaı alaıaqtardyń tuzaǵyna tez túsip qalady, - delingen habarlamada.
Vedomstvo muny aqparattyń jetkiliksizdigimen, quqyqtyq saýattyń tómendigimen, áleýmettik osaldyqpen, arzan jumys kúshine suranystyń joǵary bolýymen jáne ınternettiń yqpalymen baılanystyryp otyr. Buǵan qosa, jeńil jolmen tabys tabýǵa umtylý da adam saýdagerleriniń arbaýyna túsýdiń negizgi sebepteriniń biri ekenin eske salyp ótti.
Degenmen, mınıstrliktiń habarlaýynsha, mundaı qylmys túri shetelde kóbeıgenimen, Qazaqstan aýmaǵynda adamdardy onlaın-alaıaqtyq jasaýǵa májbúrleý faktileri tirkelmegen.
Qazaqstan adam saýdasyna qarsy zańnamany qalaı kúsheıtip jatyr
Adam saýdasynyń jańa shemalarynyń paıda bolýy zańnamany da qaıta qaraýdy talap etip otyr. Máselen, Іshki ister mınıstrliginiń málimetinshe, búginde Qazaqstannyń Qylmystyq kodeksinde qanaýdyń barlyq túri úshin qylmystyq jaýapkershilik kózdelgen. Olardyń qatarynda májbúrli eńbekke tartý, seksýaldyq quldyqqa jegý, qaıyr suratýǵa nemese quqyq buzýshylyq jasaýǵa májbúrleý bar.
Budan bólek adam saýdasyna qarsy kúresti kúsheıtý maqsatynda 2024 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Qazaqstanda alǵash ret «Adam saýdasyna qarsy is-qımyl týraly» arnaıy zań qabyldandy. Qujatta adam saýdasyna qatysty uǵymdar halyqaralyq standarttarǵa sáıkestendirildi. Sonymen qosa memlekettik organdardyń quzyreti aıqyndaldy. Sondaı-aq úkimettik emes uıymdardyń róli, adam saýdasy qurbandarynyń quqyqtary, olardy anyqtaý jáne kómek kórsetý tetikteri, táýekelderdi baǵalaý tártibi men halyqaralyq yntymaqtastyqtyń quqyqtyq negizderi bekitilgen.
Zańnamalyq ózgerister nátıjesinde adamdardy, onyń ishinde kámeletke tolmaǵandardy seksýaldyq sıpattaǵy qyzmetter kórsetýge tartqany, osy maqsattaǵy jeńgetaılyqpen aınalysqany, mundaı qyzmetterdi nasıhattap nemese jarnamalaǵany, sondaı-aq ınternet arqyly prıton uıymdastyryp, jeńgetaılyq jasaǵany úshin de qylmystyq jaýaptylyq engizildi.
ІІM málimetinshe, bıyl osy jańa qylmys sanattary boıynsha 10 is tirkelgen.
– Adam saýdasynyń aldyn alý jumystary zańnamamen ǵana shektelmeıdi. Qazir elimizde 2024–2026 jyldarǵa arnalǵan adam saýdasyna baılanysty quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý jáne olarǵa qarsy kúres jónindegi Úkimettiń is-sharalar jospary kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp jatyr. Sonymen qatar Іshki ister mınıstrlik pen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi janyndaǵy Vedomstvoaralyq komıssııa osy baǵyttaǵy jumysty úılestirip jatyr, - delingen habarlamada.
Adam saýdasy qurbandaryna kómek kórsetý isine úkimettik emes uıymdar da tartylǵan. Olar memlekettik áleýmettik tapsyrys aıasynda arnaıy áleýmettik qyzmetter kórsetedi.
Mınıstrliktiń málimetinshe, aldaǵy kezeńde adam saýdasyna qarsy is-qımyl sýbektileriniń ózara is-qımylyn kúsheıtý, halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyqty keńeıtý, tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt múmkindikterin paıdalaný, sondaı-aq áleýmettik jeliler men onlaın-platformalar arqyly adamdardy zańsyz tartatyn transulttyq qylmystyq toptardy anyqtaý jáne olardyń qyzmetin toqtatý jumystary jalǵasady.
