Adam mı qabiletiniń jartysyn iske qossa, 40 tildi erkin meńgere alady

Osy turǵydan qaraǵanda, ár adamdy ashylmaǵan bir ken, sheshilmegen bir jumbaq deýge bolady. Basqa jaǵyn aıtpaǵan kúnniń ózinde, adam boıyndaǵy jasyryn saqtalyp turatyn kúsh-qýat qory men zeıin-zerdesin kemeldendire túsýge bolatyn kómeski qarym-qabiletiniń bolýy kisini tańǵaldyrady.

Uly oıshyl Kishi Seneka: «Adam óz qabiletiniń qandaı ekenin bir iske kiriskende ǵana biledi» dese, Qytaı oıshyly Lao-tszy: «Ózgeni bilgen zerek, ózin bilgen dana», - dep oı qorytady. Sol sııaqty fılosof Sokrattyń «ózińdi - óziń tanı bil» degen sózi de tekke aıtylmasa kerek. Munan shyǵatyn qorytyndy, árbir adam ómirdegi baǵyt-baǵdaryn, is-áreketin óziniń boıyna úńilýden bastasa ómirin de mándi ete túsedi degendi meńzeý.

Adam denesindegi kómeski kúsh-qýat adamnyń qarý-qaıraty men shydamdylyǵyn arttyra túsýge mol múmkindik ashady. Ondaı kúsh ádette baıqalmaıdy, tek, adam tosyn qaterge dýshar bolǵan erekshe sátterde ǵana kenetten paıda bolady. Bundaı jaǵdaılar ómirde kóptep ushyrasady.

Amerıkalyq Merlan esimdi jigit oq tıip jaralanyp, saldarynan denesi belinen tómen qaraı jansyzdanyp múgedekter arbasyna tańylady. Bir kúni syrtta kele jatqanda 3 buzaqy jigit onyń aqsha salǵan ámııanyn tartyp alady. Tonaýshylarǵa aıqaılap qarsylyq kórsetkende, olar múgedektiń otyrǵan arbasyna ot qoıady. Arbasy laýlap jana bastaǵanda Merlan bar kúshin jıyp alǵa umtylady. Mine, osy oqıǵany eske alǵanda ol «eger qashpaı otyra bergen bolsam, kúıip jaralanatyn, tipti, órtenip óletin edim. Sondyqtan bárin de umytyp, janushyra júgirdim. Toqtaǵan kezde ǵana, ózimniń júre alatyn bolǵanymdy baıqadym», - deıdi áserlenip.

Áıgili jazýshy Napoleon Hılldiń jazbalarynda mynadaı bir oqıǵa baıan etiledi. AQSh-ta mashına minýge qushtar 14 jastaǵy bala kólik tizginine ıe bola almaı toǵandaǵy sýǵa mashınasy aýdarylyp, ózi astynda qalady. Balanyń ákesi ulyn qutqarýǵa júgirip jetkende, ulynyń sýdan shekesi ǵana kórinip jatady. Ol jalma-jan toǵanǵa sekirip túsip, mashınanyń ulyn basyp jatqan jaǵyn bar kúshimen kóteredi. Osy ýaqytta kómekke kelgen ekinshi bir adam mashına astynan balany sýyryp alady. Bala az ýaqyttan soń esin jııady jáne jeńil jaraqattanady. Sonda jınalǵan jurt balanyń ákesiniń mashınany qalaı kóterip ketkenine tańdanady. Synap kórý úshin sol mashınany qaıta kótertkende, ol kólikti ornynan jyljyta almaıdy.

Mine bular adamda jasyryn, kómeski kúsh-qaırattyń mol ekendigin, biraq ol erekshe sátterde, basqa túsken qysyltaıań jaǵdaılarda ǵana syrtqa bulqynyp shyǵyp óz keremetin kórsetetindiginiń dáleli. Ǵalymdar bunyń sebebin bylaı túsindiredi. Adam shuǵyl jaǵdaıǵa tap bolǵanda, búırek ústi bezi zor mólsherde gormon bólip shyǵarady. Sol gormon denege taralysymen mol ústeme energııa týdyrady. Bul energııa erekshe kúshke aınalady.

Ádette adamdar sý astynda aýa jutpaı 55 sekýnd qana tura alsa, mashyqtanǵandar 4-5 mınýtqa deıin shydastyq beredi. Al Japonııanyń teńiz ulýyn teretin teńizshileri 8-9 mınýtqa deıin sý astynda otteginsiz júre beretin kórinedi. 1936 jyly batystyq ǵalymdar túrli zertteý qorytyndylarynan keıin adamnyń 100 m qashyqtyqqa júgirý shegi 9,64 sekýnd bolady dep mejelegen. Alaıda, 2009 jyly Berlınde ótken jarysta ıamaıkalyq sportshy Ýseın Bolt bul tujyrymdy teriske shyǵaryp, 100 m qashyqtyqty 9,58 sekýndta júgirip ótip, ǵalymdar eseptegen «eń sońǵy shekten» asyp ketken.

Ǵylymı zertteýlerge qaraǵanda, adamnyń jińshke qantamyrlary (kapıllıar) erekshe kóp bolyp, ol jalpy qantamyrlar uzyndyǵynyń 90 paıyzyn ustaıdy. Biraq biz onyń 1/5 bóliginiń jumysyn ǵana belsendi paıdalanyp júrgen kórinemiz. Al ókpe kópirshiginiń de jumysyn jaıshylyqta tolyq paıdalanbaıdy ekenbiz.

Demek, adam boıynda jasyrynyp jatqan kúsh-qaırat, tózimdilik, aýrýǵa qarsylyq qýat orasan mol, tótenshe myǵym, biraq ol kóp jaǵdaıda baıqala bermeıdi. Tek basqa is túsip jan qysylǵan kezde nemese uzaq ýaqyt deneńizdi shynyqtyryp, shyńdalǵannan keıin ǵana óz keremetin kórsetetin bolady. Sondyqtanda adamdar óz boıyndaǵy osyndaı zor múmkindikterdi qajetine jaratyp qulshyna umtylsa, qıyndyqqa tóze bilse nebir armandaǵan bıgin baǵyndyryp, kózdegen maqsatyna jetýine jol ashyq.

Sol sııaqty adamnyń zeıin-zerdesin kemeldendire túsýge bolatyn kómeski qarym-qabilettiń mol qory da biz ashpaǵan syrsandyqtardyń biri. Ǵalymdardyń aıtýynsha, adam mıy sansyzdaǵan aqparattardy syıdyra alatyn alyp qoıma, ashyp paıdalanýdy kútip turǵan ken eken. Adam mıynda shamamen 14 mıllıard nerv kletkasy bar bolyp, ádette onyń bir mıllıardy ǵana jumys istep, qalǵany «uıqyda» jatady. Eger tabandylyqpen úırenetin bolsa adam mıyna 5 mıllıard 200 mıllıon kitaptiń kólemine shaqtalǵan aqparatty syıdyra alatyn kórinedi.

Belgili ǵalym Efremovtyń pikiri de bul tujyrymdardy naqtylaı túsindiredi: «Adamdar jaıshylyqta mı qabiletiniń óte az bólegin ǵana paıdalana alady. Eger adamdar mı qabiletiniń jartysyn iske qosa alatyn bolsa, 40 tildi qınalmaı meńgerip, bir entsıklopedııany jatqa bilip, 12 ǵylym salasynan doktorlyq ataq qorǵaı alady».

Demek, adam mıynda da jasyrynyp jatqan aqyl-parasattyń, ashylmaǵan zeıin-zerdeniń mol ekendigin ańǵaramyz. Aqaýy bolmasa istemeıtin mı joq. Sondyqtan adam mıy ushan-teńiz bilimdi syıǵyzyp, teńdessiz qabiletti meńgere alady. Máseleniń túıini ony istete bilý men jetildirip, ushtaı túsýde ǵana jatsa kerek.

Baqytjol Kákesh