Adam quqyqtarynyń basymdyǵy endi búkil negizgi zańnyń ózegine aınaldy — Artýr Lastaev
ASTANA.KAZINFORM — Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alǵash ret Konstıtýtsııanyń Kirispesinde adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn buljytpaı saqtaý qaǵıdaty jarııalandy.
2026 jylǵy 15 naýryzdaǵy respýblıkalyq referendýmda qabyldanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy 1 shildeden bastap kúshine endi.
Negizgi jańashyldyqtardyń qatarynda memlekettiń eń joǵary qundylyqtary bolyp tabylatyn adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý máselesin erekshe atap ótken jón.
— Adamdy basty qundylyq retinde taný jáne adam quqyqtarynyń basymdyǵy ıdeıalary búkil Konstıtýtsııanyń mazmuny arqyly kórinis tabady. Olar negizgi qoǵamdyq ınstıtýttardyń barlyǵyna engizilip, memleket pen azamattar úshin basty baǵdarlardy aıqyndaıdy. Negizgi zań tereń konstıtýtsııalyq jańǵyrýdyń negizderin beıneleıdi jáne memlekettiń odan ári damýynyń berik irgetasy bolyp tabylady, — dep Adam quqyqtary jónindegi ýákil Artýr Lastaev atap ótti.
Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alǵash ret Konstıtýtsııanyń Kirispesinde adam men azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn buljytpaı saqtaý qaǵıdaty jarııalandy. Sonymen qatar II bólimniń ataýy da «Negizgi quqyqtar, bostandyqtar jáne mindetter» bolyp ózgertilip, adam quqyqtarynyń basym rólin taǵy bir márte aıqyndady.
Negizgi zańda adamnyń ómir súrý quqyǵy barynsha absolıýtti túrde bekitilgen. Dál osy quqyq ár adamǵa týǵannan tıesili bolǵandyqtan, ajyramas ári aıyrylmaıtyn quqyq retinde tanylady.
Bul — barlyq quqyqtyń negizi, ómir súrý quqyǵynsyz ózge de bostandyqtar men quqyqtardyń bolýy múmkin emes. Memleket tarapynan ómir súrý quqyǵyna beriletin kepildik — eshkimniń adamdy óz betinshe ómirinen aıyra almaıtyndyǵynda.
Adam ómirin eń joǵary qundylyq retinde jarııalaǵan Qazaqstan osydan 5 jyl buryn halyqaralyq mindettemelerdi óz moınyna alyp, keıin 2022 jyly ólim jazasyn joıdy. Bul qaǵıdat jańa Konstıtýtsııada naqty bekitilgen.
Negizgi quqyqtar bóliminde kinásizdik prezýmptsııasyna aıryqsha mán berilgen. Sot onyń kinásin dáleldegenge deıin adam qoǵam aldynda áýel bastan kinásiz dep tanylýǵa tıis.
Bul — órkenıetti ustanym. Osy arqyly adam merziminen buryn qoǵamdyq aıyptaýdan qorǵalyp, onyń abyroı-bedeli saqtalady.
Konstıtýtsııanyń osy bóliminde ádildik pen jazanyń sáıkestigine qatysty halyqaralyq qaǵıdattarǵa kepildik beriledi. Mundaǵy negizgi qaǵıdattardyń biri — bir quqyq buzýshylyq úshin adamdy qaıtadan jaýapkershilikke tartýǵa jol bermeý.
Konstıtýtsııada adamnyń negizgi bostandyqtarynyń biri retinde ózine, jaqyn týystaryna qarsy aıǵaq bermeý jáne óziniń kinásizdigin dáleldeýge mindetti bolmaý quqyǵy naqty kórsetilgen.
Dál osyndaı qaǵıda dinı qyzmetkerlerge de qatysty. Olar táýbe etý kezinde ózine senip aıtylǵan málimetterdi jarııa etýge mindetti emes.
Negizgi zańda irgeli quqyqtarmen tikeleı baılanystyrylǵan bul norma, ózin-ózi aıyptaýǵa jol bermeıtin konstıtýtsııalyq tosqaýyl retinde qyzmet etedi ári adamdy ozbyrlyqtan qorǵaıdy.
Sondaı-aq, Konstıtýtsııada jeke basyna qol suǵylmaýshylyqqa, ádil sotqa qatysty kepildikter kúsheıtilip, sóz bostandyǵyna qatysty erejeler naqtylanǵan.
Sonymen qatar sot sheshiminsiz adamdy turǵyn úıinen aıyrýǵa ǵana emes, ony turǵyn úıden shyǵarýǵa da jol berilmeıtini jeke bekitilgen.
— Osy jańashyldyqtardyń barlyǵy Qazaqstan azamattaryna jańa Konstıtýtsııada bekitilgen irgeli quqyqtar men bostandyqtarǵa kepildik beriletinin kórsetedi. Alaıda olardy paıdalaný úlken jaýapkershilikti talap etedi. Bul azamattyq jaýapkershiliktiń joǵary deńgeıin, zańǵa, qoǵam múddesine jáne ózge adamdardyń quqyqtaryna qurmetpen qaraýdy bildiredi. Erkindik pen jaýapkershilik arasyndaǵy osy tepe-teńdik saqtalǵan jaǵdaıda ǵana ádiletti, quqyqtyq ári órkendegen memleket qurý múmkin bolady. Sondyqtan árbir azamat óz quqyqtaryn bilip, olardy qorǵap qana qoımaı, zańdylyqty nyǵaıtý men eldiń damýyna qosatyn óz úlesin de tereń sezinýi mańyzdy, — dep Artýr Lastaev atap ótti.
Aıta ketelik Prezıdent qazaqstandyqtardy Jańa Konstıtýtsııanyń kúshine enýimen quttyqtaǵan edi.
