Adam quqyǵy jańa Konstıtýtsııa jobasynyń ózegine aınaldy - sarapshy
ASTANA. KAZINFORM – M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıteti «Saıasattaný» kafedrasynyń dotsenti, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Saıpjamal Qorǵanovanyń pikirinshe, jańa Konstıtýtsııa jobasynda adam quqyqtary men bostandyqtary memlekettiń basty basymdyǵy retinde jarııalanǵan.
– Quqyqtyq memleketti nyǵaıtý jaǵdaıynda prokýratýranyń róli tek zańdylyqty saqtaý emes, sonymen qatar ádildik pen quqyqtyq qorǵalý kepildigin qamtamasyz etýimen baılanysty. Konstıtýtsııalyq sottyń, sot bıliginiń jáne prokýratýra organdarynyń ózara úılesimdi qyzmeti Qazaqstanda adam quqyqtaryn qorǵaýdyń birtutas júıesin qalyptastyrady. Bul azamattardyń óz múddelerin tıimdi qorǵaýyna múmkindik berip, Konstıtýtsııanyń ústemdigin qamtamasyz etedi ári qoǵamnyń memlekettik ınstıtýttarǵa degen senimin arttyrady, – dep atap ótti ǵalym.
Sarapshy zańnamalyq ózgerister nátıjesinde Konstıtýtsııada negizgi quqyqtar men bostandyqtardyń keń aýqymy naqty bekitilgenin aıtty. Olardyń qatarynda ómir súrý quqyǵy, bostandyq pen teńdik, menshikke qol suqpaýshylyq, sóz, din, jınalys jáne birlestikter bostandyǵy, ádil sot talqylaýy, kinásizdik prezýmptsııasy bar.
– Adamnyń qadir-qasıetin qorǵaýǵa jáne kemsitýshiliktiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan normalar kúsheıtildi. Ólim jazasyn konstıtýtsııalyq deńgeıde tolyq joıý týraly sheshim qabyldandy. Bul Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine tolyq sáıkes keledi, sebebi elimiz Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktiniń ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan fakýltatıvtik hattamasyn ratıfıkatsııalaǵan. Sonymen qatar áıelderdiń quqyqtaryn qamtamasyz etý, balalardyń qaýipsizdigin qorǵaý, turmystyq zorlyq-zombylyq pen azaptaýlar úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý sharalary kózdelgen, – dedi Saıpjamal Qorǵanova.
Ǵalym halyqaralyq mindettemelerdi ulttyq zańnamada iske asyrý máselesine de toqtaldy. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan adam quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy halyqaralyq standarttardyń basymdyǵyn moıyndap otyr.
– Qazaqstan jeke shaǵymdar joldaýǵa múmkindik beretin fakýltatıvtik hattamalarǵa qosyldy. Bul syrtqy baqylaý mehanızmin qalyptastyrady. Eger azamat el ishindegi barlyq quqyqtyq qorǵaný quraldaryn paıdalanyp, nátıje ala almasa, BUU komıtetterine júginý múmkindigine ıe, – dedi ol.
Sonymen qatar Konstıtýtsııada jeke derekter men tsıfrlyq quqyqtardy qorǵaý qaǵıdattary bekitiledi. Konstıtýtsııalyq sottyń qaıta qurylýy sot arqyly qorǵaný mehanızmderin edáýir keńeıtedi.
– Reformanyń mańyzdy bóligi – bılik tarmaqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý jáne memlekettik organdarǵa qoǵamdyq baqylaýdy kúsheıtý. Bul sharalar birden nátıje bermeýi múmkin, alaıda uzaq merzimdi perspektıvada azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa naqty negiz qalaıdy, – dedi sarapshy.
Saıpjamal Qorǵanova jańa Konstıtýtsııa jobasyndaǵy negizgi ıdeıalardyń biri – bilim men ǵylymdy, mádenıet pen ınnovatsııany el damýynyń basty tiregi retinde aıqyndaý ekenin erekshe atap ótti.
– Memlekettiń bolashaǵy shıkizat resýrstarymen emes, adam kapıtaly men azamattardyń zııatkerlik áleýetimen ólshenedi. Jańa jobanyń basty ereksheligi – adam quqyqtaryna tolyq baǵdarlanýy, – dedi ol.
Ǵalymnyń aıtýynsha, 2026 jyly qańtarda «Qoǵamdyq pikir» zertteý ınstıtýty júrgizgen áleýmettik saýalnama nátıjeleri de bul ózgeristerdiń qoǵam tarapynan qoldaý tapqanyn kórsetedi. Qatysýshylardyń basym bóligi eń mańyzdy reformalardyń biri retinde bir palataly Parlamentke kóshý bastamasyn ataǵan. Respondentterdiń shamamen 80 paıyzy konstıtýtsııalyq reformany oń baǵalap, ony ýaqytyly dep sanaǵan.
– Sondyqtan azamattarymyz jańa Konstıtýtsııa jobasymen muqııat tanysyp, aldaǵy jalpyulttyq referendýmda daýys berý quqyǵyn paıdalanyp, saıası belsendilik tanytady dep senemin, – dep túıindedi sarapshy.
Eske salaıyq, keshe Almatyda jańa Konstıtýtsııaǵa qatysty feık taratqan turǵyn jazalandy.