Adam qaıtys bolǵannan keıin onyń áleýmettik jelidegi paraqshasy men aqshasy kimge qalady

Otbasylyq fotosýretter, jumys qujattary, elektrondy hattar, áleýmettik jelidegi paraqshalar men krıptovalıýta ámııandary kúndelikti ómirimizdiń bir bóligine aınaldy. Adamdar jeke estelikterin, uzaq jylǵy eńbeginiń nátıjelerin jáne jınaǵan qarajaty týraly málimetterdi elektrondy túrde saqtaıdy.

Alaıda adam qaıtys bolǵannan keıin jaqyndary bul málimetterge qol jetkize almaýy múmkin. Tipti muragerlik quqyǵyn rastaıtyn qujat bolsa da, krıptovalıýta ámııanyn ashý, elektrondy hattardy qalpyna keltirý nemese marqumnyń akkaýntyn paıdalaný ońaı emes.

QR Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi Kazinform agenttigine marqumnyń qandaı tsıfrlyq múlki muraǵa beriletinin jáne týystary ony alý kezinde qandaı qıyndyqtarǵa tap bolýy múmkin ekenin túsindirdi.

Tsıfrlyq muraǵa ne jatady

Internette saqtalǵan otbasylyq fotosýretter, elektrondy hattar men krıptovalıýta zań boıynsha ártúrli múlikke jatady. Sondyqtan murany rásimdegen kezde olardyń qaısysy marqumnyń menshigi bolǵanyn jáne qandaı quqyqtar muragerlerine beriletinin anyqtaý qajet.

— Qazaqstan Respýblıkasy Azamattyq kodeksiniń 115-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes, múlikke zattar, aqsha, qarjy quraldary, múliktik quqyqtar, tsıfrlyq aktıvter jáne basqa da múlik túrleri jatady. Al osy kodekstiń 1040-babyna sáıkes, muraǵa adamnyń kózi tirisinde ıelik etken múlki, sondaı-aq qaıtys bolǵannan keıin de kúshin joımaıtyn quqyqtary men mindetteri kiredi, — dep túsindirdi QR Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrliginiń basqarma basshysy Aınur Álmuhanova.

«Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy tsıfrlyq aktıvter týraly» zańǵa sáıkes, tsıfrlyq aktıvter — elektrondy túrde saqtalatyn jáne arnaıy tsıfrlyq kody bar múlik. Oǵan krıptografııa men kompıýterlik esepteýler arqyly jasalǵan aktıvter de jatady. Mundaı aktıvter zańdy tólem quraly bolyp eseptelmeıdi. Olar týraly aqparat arnaıy tehnologııa arqyly tirkelip, qorǵalady.

Al jeke fotosýretter, elektrondy hattar men áleýmettik jelidegi paraqshalar ınternette saqtalǵany úshin ǵana tsıfrlyq aktıv bolyp eseptelmeıdi. Avtorlyq shyǵarmalar men basqa da materıaldarǵa qatysty quqyqtar zańnyń ózge talaptaryna sáıkes retteledi.

Áleýmettik jelidegi akkaýnt muraǵa berile me

Adam qaıtys bolǵannan keıin onyń Instagram nemese basqa da áleýmettik jelilerdegi paraqshalary uzaq ýaqyt saqtalýy múmkin. Onda fotosýretteri, jazbalary, pikirleri, tipti jyldar boıy atqarǵan jumysynyń nátıjeleri qalady.

Ásirese kásip júrgizý, jarnama ornalastyrý nemese jeke jobasyn damytý úshin paıdalanylǵan akkaýnttarǵa qatysty suraq kóp. Mysaly, paraqsha ıesi qaıtys bolsa, týystary onyń kásibin jalǵastyryp, akkaýntyn basqara ala ma?

— Qazaqstannyń qoldanystaǵy zańnamasynda áleýmettik jelilerdegi akkaýnttardy, elektrondy poshtany, bultty saqtaý júıelerin jáne basqa da eseptik jazbalardy muraǵa qaldyrýdyń arnaıy tártibi qarastyrylmaǵan, — dep túsindirdi Aınur Álmuhanova.

QR Tsıfrlyq kodeksiniń 38-babynda tsıfrlyq múlik ıeleriniń quqyqtary kórsetilgen. Bul quqyqtardy basqa adamǵa berý tártibi Azamattyq jáne Tsıfrlyq kodekstermen, sondaı-aq tıisti qyzmettiń sharttarymen retteledi.

ıAǵnı muragerler marqumnyń tsıfrlyq múlkine qatysty belgili bir quqyqtardy ala alady. Biraq onyń áleýmettik jelidegi paraqshasyn basqarýǵa ruqsat berile me, joq pa — bul sol platformanyń erejelerine de baılanysty.

Elektrondy poshtaǵa qol jetkizý odan da qıyn bolýy múmkin. Óıtkeni onda otbasylyq qujattar, jumysqa qatysty hattar men qupııa aqparat saqtalady. Sondyqtan marqumnyń týystary mundaı málimetterdi alý úshin zań talaptary men elektrondy poshta qyzmetiniń erejelerin oryndaýy kerek. Onyń ústine barlyq hat-habardy tolyq alýǵa kepildik joq.

Tsıfrlyq jınaqtar nege qoljetimsiz bolyp qalýy múmkin

Krıptovalıýtany muraǵa qaldyrýdyń da ózindik erekshelikteri bar. Qarajat adamnyń jeke elektrondy ámııanynda nemese arnaıy uıymnyń qaramaǵynda saqtalýy múmkin. Muragerdiń oǵan qalaı qol jetkizetini osyǵan baılanysty.

— Tsıfrlyq aktıvterge qol jetkizý olardyń qaıda jáne qalaı saqtalǵanyna baılanysty. Mysaly, krıptovalıýta ámııanyn ashý úshin arnaıy qupııa kilt, qupııasóz nemese seed-fraza dep atalatyn sózder tizbegi qajet bolýy múmkin. Al qarajat arnaıy uıymda saqtalsa, muragerler oǵan zań talaptary men sol uıymnyń erejelerine sáıkes qol jetkize alady, — dedi Aınur Álmuhanova.

Qupııa kilt — krıptovalıýta ámııanyndaǵy qarajatty basqarýǵa múmkindik beretin arnaıy kod. Al seed-fraza — ámııanǵa kirý múmkindigin joǵaltqan jaǵdaıda ony qaıta qalpyna keltirýge kómektesetin qupııa sózder tizbegi. Eger bul málimetter joǵalsa, zańdy muragerdiń ózi qarajatty ala almaýy múmkin. Notarıýs muragerlik qujattardy rásimdep bergenimen, joǵalǵan qupııa kiltti qalpyna keltire almaıdy.

Sondyqtan mundaı qupııa málimetterdi qaýipsiz jerde saqtaý mańyzdy. Eger olar bóten adamnyń qolyna tússe, ol krıptovalıýtany ıemdenip ketýi múmkin. Al qarajat arnaıy uıymda saqtalsa, muragerler sol uıymǵa habarlasyp, belgilengen talaptardy oryndaýy kerek.

Google men Apple akkaýnttarynyń taǵdyry ne bolady

Іri tehnologııalyq kompanııalar adam qaıtys bolǵannan keıin onyń jeke derekterin saqtap qalýdyń arnaıy joldaryn qarastyrǵan. Keıbir servısterde fotosýretter men qujattarǵa qol jetkize alatyn adamdy aldyn ala belgilep qoıýǵa bolady.

Mysaly, Google kompanııasynda «Inactive Account Manager» (Belsendi emes akkaýntty basqarý) degen fýnktsııa bar. Ol arqyly akkaýnt ıesi ózi qaıtys bolǵan nemese akkaýntyn uzaq ýaqyt paıdalanbaǵan jaǵdaıda derekterin kim ala alatynyn aldyn ala anyqtaıdy. Ol úshin on adamǵa deıin tańdaýǵa bolady. Sondaı-aq akkaýnt birshama ýaqyt qoldanylmasa, bul fýnktsııa iske qosylatynyn jáne tańdalǵan adamdarǵa qandaı málimetter beriletinin belgileıdi.

Eger adam mundaı nusqaý qaldyrmasa, týystary Google kompanııasyna habarlasyp, marqumnyń akkaýntyn jabýdy nemese ondaǵy keıbir málimetterdi berýdi suraı alady. Kompanııa ár ótinishti jeke qaraıdy, biraq akkaýnttyń qupııasózin eshkimge bermeıdi.

Apple kompanııasynda da osyndaı múmkindik bar. Ol «Tsıfrlyq murager» dep atalady. Paıdalanýshy kózi tirisinde ózi qaıtys bolǵannan keıin akkaýntyndaǵy keıbir málimetterdi ala alatyn adamdy tańdaıdy. Murager derekterge qol jetkizý úshin arnaıy kilt pen akkaýnt ıesiniń qaıtys bolǵany týraly kýálikti usynýy kerek.

Osylaısha, murager fotosýretterdi, habarlamalardy, jazbalardy, faıldardy jáne qurylǵylarda saqtalǵan derekterdiń saqtyq kóshirmelerin ala alady. Biraq barlyq aqparat berilmeıdi. Mysaly, satyp alynǵan fılmder, kitaptar, mýzyka, aqyly jazylymdar jáne iCloud júıesinde saqtalǵan qupııasózder muragerge berilmeıdi.

Demek, adam kózi tirisinde qajetti baptaýlardy jasap qoısa, jaqyndary onyń fotosýretteri men mańyzdy qujattaryn saqtap qala alady. Biraq qandaı aqparat beriletinin ár kompanııa óz erejesine sáıkes sheshedi. Bul múmkindikter akkaýntty tolyǵymen basqa adamnyń atyna aýystyrýǵa arnalmaǵan.

Tsıfrlyq múlikti ósıetke qaldyrýǵa bola ma

Qazaqstan zańnamasyna sáıkes, adam kózi tirisinde óz múlkin kimge qaldyratynyn ósıet arqyly anyqtaı alady. Bul tsıfrlyq aktıvterge de qatysty, ıaǵnı adam ózine zańdy túrde tıesili tsıfrlyq múlkin muragerlerine qaldyra alady.

— QR Azamattyq kodeksiniń 1046-babyna sáıkes, ósıet — adamnyń qaıtys bolǵannan keıin óz múlkin kimge qaldyratyny týraly sheshimi. Sondyqtan azamat ózine tıesili tsıfrlyq aktıvterdi de zańda belgilengen tártippen ósıet arqyly muraǵa qaldyra alady, — dep túsindirdi Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi.

Ósıet jasaǵanda qandaı múlik qaldyrylatynyn jáne oǵan qatysty qandaı quqyqtar bar ekenin naqty kórsetý qajet. Mysaly, adam áleýmettik jelidegi paraqshasy arqyly jarnama jasap nemese taýar satyp, tabys tabýy múmkin. Biraq ol qaıtys bolǵannan keıin týystary osy paraqshany basqara ala ma, joq pa — muny áleýmettik jeliniń erejelerine súıenip, jeke anyqtaý kerek.

Sonymen qatar zań boıynsha barlyq quqyq pen mindet muraǵa berilmeıdi. Azamattyq kodekstiń 1040-babyna sáıkes, adamnyń jeke basyna tikeleı baılanysty quqyqtar men mindetter muraǵa kirmeıdi. Mysaly, ómiri men densaýlyǵyna keltirilgen zııan úshin ótemaqy alý quqyǵy, alımentke qatysty quqyqtar men mindetter, zeınetaqy men járdemaqy alý quqyǵy jáne keıbir jeke quqyqtar muragerlerge berilmeıdi.

Marqumnyń elektrondy jeke kabınetinde zeınetaqy nemese járdemaqy týraly málimetter saqtalýy múmkin. Biraq bul aqparattyń bolýy týystary sol tólemderdi ala alady degen sóz emes. Olardy alý quqyǵy zań talaptaryna sáıkes anyqtalady.

Tsıfrlyq murany aldyn ala qalaı saqtaýǵa bolady

Kóptegen otbasy úshin fotosýretter, beınejazbalar men jeke qujattardyń orny erekshe. Eger olardyń jalǵyz kóshirmesi ınternette nemese qaıtys bolǵan adamnyń telefonynda, kompıýterinde saqtalsa, keıin bul derekterdi qaıtaryp alý qıyn bolýy múmkin.

Sondyqtan mańyzdy akkaýnttardyń, elektrondy qujattar men tsıfrlyq aktıvterdiń tizimin aldyn ala jasap qoıǵan durys. Bul jaqyndaryna olardyń qaıda saqtalǵanyn bilýge, qajetti málimetterdi tabýǵa jáne murany qalaı rásimdeý keregin anyqtaýǵa kómektesedi.

Sondaı-aq otbasylyq fotosýretter men qujattar saqtalǵan servısterdiń baptaýlaryn tekserip, múmkindik bolsa, olarǵa qol jetkize alatyn senimdi adamdy aldyn ala belgilep qoıǵan jón. Al áleýmettik jeli arqyly kásip júrgizetinder akkaýntty basqa adamǵa berý týraly platformanyń erejelerimen tanysýy qajet.

Krıptovalıýta ámııandarynyń qaýipsizdigine de erekshe kóńil bólý kerek. Olarǵa kirýge arnalǵan qupııa kiltter men basqa da málimetterdi bóten adamdardyń qolyna túspeıtin jerde saqtaý mańyzdy. Al quny joǵary tsıfrlyq aktıvterdi muraǵa qaldyrý joldaryn ósıet jasaǵan kezde notarıýspen aqyldasýǵa bolady.

Osylaısha, qajetti qujattardy aldyn ala daıyndap, tsıfrlyq múlik týraly málimetterdi saqtap qoıý jaqyndaryna murany rásimdeýdi jeńildetedi. Sondaı-aq otbasylyq estelikter men jınaqtalǵan qarajattan aıyrylyp qalý qaýpin azaıtady.

Qazaqstanda tsıfrlyq mura qalaı retteledi

Tsıfrlyq múlikti muraǵa qaldyrýdyń páterdi, kólikti nemese banktegi aqshany muraǵa berýden ózindik erekshelikteri bar. Mundaı múlik sheteldik ınternet-platformada saqtalýy, quny joǵary bolýy nemese oǵan qol jetkizý úshin arnaıy quraldar qajet bolýy múmkin. Sondyqtan tsıfrlyq muraǵa qatysty máseleler birneshe zań aıasynda retteledi.

— Qazirgi ýaqytta Qazaqstan zańnamasynda «tsıfrlyq mura» degen jeke uǵym da, tsıfrlyq aktıvterdi muraǵa qaldyrýdyń arnaıy tártibi de qarastyrylmaǵan. Degenmen qoldanystaǵy zańnamada múlikti muraǵa qaldyrýdyń jalpy tártibi belgilengen. Al Tsıfrlyq kodeks tsıfrlyq nysandarǵa qatysty quqyqtardy paıdalaný jáne olardy basqa adamǵa berý máselelerin retteıdi, — dedi Aınur Álmuhanova.

Sondyqtan elektrondy muraǵattardy, áleýmettik jelidegi akkaýnttar men tsıfrlyq qarajatty muraǵa alý úshin aldymen olardyń kimge tıesili ekenin anyqtaý qajet. Sondaı-aq mundaı múlikke qatysty quqyqtardy basqa adamǵa berýge bola ma, ondaǵy málimetterge qalaı qol jetkizýge bolady degen máselelerdi eskerý mańyzdy. Qajetti qujattardy aldyn ala rásimdep, mańyzdy aqparatty saqtap qoıý muragerlerdiń keıin qıyndyqqa tap bolmaýyna kómektesedi.

Eske salaıyq, munyń aldynda qaıtys bolǵan adamnyń nesıesin kim tóleıtini týraly jazǵan edik.