Adam damýynyń ındeksi boıynsha Qazaqstan TMD-da birinshi orynda

Adam damýynyń ındeksi (Human Development Index, HDI) — Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy (BUUDB) elderdiń damý deńgeıin keshendi túrde salystyrý úshin ázirlegen jıyntyq kórsetkish. Ol úsh negizgi baǵytty qamtıdy: uzaq ári salaýatty ómir súrý, bilimge qoljetimdilik jáne laıyqty ómir súrý deńgeıi. Osy úsh kórsetkish halyqtyń ál-aýqatyn, ómir súrý uzaqtyǵyn jáne ózin-ózi damytý múmkindikterin jan-jaqty baǵalaýǵa múmkindik beredi.

Indeksti eseptegende, ortasha ómir súrý uzaqtyǵy, boljaldy jáne ortasha oqý uzaqtyǵy, sondaı-aq satyp alý qabiletiniń tepe-teńdigi boıynsha jan basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq tabys eskeriledi. Kórsetkish 0 men 1 aralyǵynda baǵalanady.

HDI kórsetkishine qaraı elder tórt sanatqa bólinedi:

• óte joǵary deńgeı — 0,800 jáne odan joǵary;
• joǵary deńgeı — 0,700–0,799;
• ortasha deńgeı — 0,550–0,699;
• tómen deńgeı — 0,550-den tómen.

Aıta ketý kerek, Qazaqstan adam damýy deńgeıi óte joǵary memleketterdiń qatarynda.

Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy 2025 jylǵy baıandamasynda álem elderiniń 2023 jylǵy derekterin qamtyǵan.

Onda Qazaqstan 0,837 kórsetkishimen 193 memlekettiń arasynda 60-orynda tur.

Al TMD elderiniń arasynda adam damýynyń ındeksi boıynsha Qazaqstan eń úzdik bolyp otyr.

Odan keıin tizimde Reseı (HDI — 0,832, 64-oryn), Belarýs (0,824, 65-oryn) jáne Armenııa (0,811, 69-oryn) ornalasqan. Bul tórt el de adam damýy deńgeıi óte joǵary memleketter sanatyna kiredi.

Qazaqstanda ortasha ómir súrý uzaqtyǵy — 74,4 jyl. Dál osyndaı kórsetkish Belarýste de tirkelgen. Al Reseıde bul kórsetkish — 73,2 jyl.

Qazaqstanda boljaldy oqý uzaqtyǵy 14 jyl bolsa, al ortasha oqý uzaqtyǵy — 12,5 jyl. Aıta ketý kerek, qazaqstandyq bilim berý júıesi halyqaralyq reıtıngterde turaqty túrde joǵary nátıjeler kórsetip keledi. Máselen, QS Best Student Cities 2027 reıtıngine sáıkes, Almaty men Astananyń deńgeıi ósti, ıaǵnı 78-orynǵa (+13) jáne 119-orynǵa (+8) kóterildi. Osylaısha, Qazaqstan stýdenttik qalalardyń tartymdylyǵy boıynsha Ortalyq Azııadaǵy kóshbasshy ekenin taǵy bir márte dáleldedi. Reıtıngte eldiń basty artyqshylyqtary retinde joǵary deńgeıdegi ýnıversıtetter men joǵary bilimniń qoljetimdiligi atap ótildi.

Qazaqstanda satyp alý qabiletiniń tepe-teńdigi boıynsha jan basyna shaqqandaǵy jalpy ulttyq tabys 30,9 myń AQSh dollarynan asty. Qarastyrylǵan elder ishinde budan joǵary kórsetkish tek Reseıde tirkeldi, onda — 39,2 myń AQSh dollary. Belarýste bul kórsetkish 26,7 myń dollar bolsa, al Armenııada — 20,2 myń dollar.

Adam damýy deńgeıi joǵary elder tobyna Ázerbaıjan (0,789), Moldova (0,785), Ýkraına (0,779), Túrikmenstan (0,764), Ózbekstan (0,740) jáne Qyrǵyzstan (0,720) endi.

Tájikstan 0,691 ındeksimen 128-orynǵa jaıǵasyp, qarastyrylǵan elderdiń ishinde adam damýy deńgeıi ortasha sanatqa engen jalǵyz memleket boldy.

Aıta keteıik, buǵan deıin Qazaqstan jahandyq zeınetaqy ındeksinde «ornyqtylyq» reıtıngin saqtap qalǵanyn jazǵanbyz.