Ábdimanap Kópbergen: Aýyl úshin kúres - alash úshin kúres

Endi osynaý qadaý-qadaý jaıttardy kótergen suhbatqa nazar aýdaralyq. 

 - EńbekjolyńyzdyJambyloblysy, Talasaýdanynyńaýylsharýashylyqbasqarmasyndaaǵazootehnıkbolypbastaǵanekensiz. Sodanberi el basqardyńyz, halyqtyńatynanekimártedepýtattyqqasaılandyńyz. Atqarǵanqyzmetterińizómirdeshyńdalýyńyzǵa, qalyptasýyńyzǵaqanshalyqtyáseretti?

- Armanym jýrnalıst bolý edi. Jetinshi synypta oqyp júrgende-aq M.V.Lomonosov atyndaǵy MMÝ-niń sýretin qaltama salyp júretinmin. Sebebi sol kezde «Qazaqstan pıoneri» gazetinde usaq maqalalarym jarııalana bastaǵan. 1963 jyly sol kezdegi «Lenınshil jas» gazetinde «Kókbestiniń ajaly» degen áńgimem jarııalanyp, qýanyshtan júregim jaryla jazdaǵany bar. Biraq... Ómir ózdiginen basqa arnaǵa buryldy. Aýyldaǵy mektep jeti jyldyq bolǵan soń, aldymyzda «endigi oqýdy qaıda jalǵastyramyz» degen saýal turdy. «On jyldyqty jaqsy oqysań altyn medal alyp, qalaǵan joǵary oqý ornyna túsesiń» degen aǵamnyń sózine ılanbaı, «qalada qyzyq kóp» degen Shákir dosymnyń sózine erdim. Sóıtip, Jambyl zootehnıkalyq-mal dárigerlik tehnıkýmyna tústim. Ony úzdik bitirip, Almaty zootehnıkalyq-mal dárigerlik ınstıtýtynyń stýdenti boldym. Baıyrǵy oqý ornynyń biri - bizdiń ınstıtýtta talaı ataqty oqymystylar eńbek etken. Olardan bilim alý ̶ olja, baqyt. Qoǵamdyq jumystardyń bel ortasynda júrdim. Zootehnıka fakýlteti komsomol hatshysy, ınstıtýt komsomol komıtetiniń bıýro múshesi boldym. Fýtboldan ınstıtýt qurama komandasynda oınadym. Erkin kúrespen shuǵyldandym. Eski ádetim - tilshilikti de tastaǵanym joq. Respýblıkalyq gazet-jýrnaldarǵa materıaldar jazyp turdym. Dýmany mol stýdenttik jyldar qıyndyq-qyzyǵymen bir kúngideı bolmaı óte shyqty. Ǵylymdaǵy arman sapary ary jalǵasa berer me edi?! Turmys tusaýy, aýyldaǵy qart áke-sheshemniń qamy elge tartty. Otbasynda jalǵyz bala edim, ákem maldy kásip etse, anam meni oqytamyn dep júrdi. Sóıtip, óz erkimen ákeme ekinshi áıel alyp berdi. Oqý-toqýym aıaqtalysymen qyzmetim qalaly jerde bolǵan soń, anamdy da Tarazǵa kóshirip ákelmekshi boldym. Ol kisi naǵyz aýyldyń adamy emes pe, ózi úırengen ortasynda qalatyn bolyp, aqyry kónbedi. Amal joq, anamnyń kóńilin qımaı aýylǵa bardyq. Qolymdaǵy qos dıplommen Moıynqumnyń jıeginde ornalasqan «Dosbol» bólimshesinen bir-aq shyǵyp, ferma zootehnıgi qyzmetine kiristim. Alǵashynda mal uryqtandyrýshy, suryptaýshy bolyp ta istedim. Bul jerde 15 jylǵa jýyq ýaqyt ketti. Osyndaı tómen jumystan bastap, joǵarǵy qyzmettiń de dámin tattym ǵoı. Ómir ózi úıretedi eken. Ár ortada ár túrli adamdarmen qyzmettes, jumystas boldym. Onyń barlyǵy adam retinde qalyptasýyńa, shyńdalýyńa yqpal etedi. Shynyn aıtsam, bul kezeńde oıymdy ashyq aıtyp, óz qalaýymsha is bitire almadym. KSRO-daǵy qaıta qurý kezeńinde «Túrkistan» sovhozynda partııa komıtetiniń hatshysy qyzmetin jarty jyldaı atqaryp, keıin 39 jasymda «Sarysý» sovhozyna dırektor bolyp taǵaıyndaldym. Bul qyzmetke birden keliskenim joq. Óıtkeni ol kezde aýdan basshylyǵyn da asa bile bermeıtin edim. Tyrnaqtap jınaǵan tájirbıe, qajymaı-talmaı etken eńbek, ómirge degen ińkárlik pen qushtarlyq osy sovhozdy basqarý kezinde boıymnan tabylǵanyna táýbá deımin. Ol sovhoz tarıhynda bir som da paıda kórmegen, jaǵdaıy nashar edi. Sebebi Moıynqum men Shý ózeniniń ortasynda ornalasqan eldi meken. Bylaısha aıtqanda, qumdy, adamnyń ómir súrýine tabıǵaty qolaısyz, órkenıetten ada jer. Onyń ústine osyǵan deıin otyrǵan ujym basshylary bólingen qarajatty qumǵa sińgen sýdaı joq qylyp kelgen. Sovhozǵa bólingen dúnıe tistegenniń aýzynda, ustaǵannyń qolynda ketken ǵoı. Jasyratyny joq, jemqorlyqqa úırenip qalǵandarmen bes jylǵa jýyq kúrestim. Nege ekeni belgisiz, ol ýaqyt aryzqoılardyń dáýreni júrip turǵan kez edi. Halyqtyń betin beri qaratý úshin bir jyl ketti. Sóıtip, jemqorlyq toqtaǵannnan keıin, mal sharýashylyǵyn jolǵa qoıyp, onyń tabysyn arttyrdyq. Aýdannyń sol jyly tapqan tabysy 3,5 mln som bolsa, bizdiń eldi meken 1,5 mln som tabys tapty. Betpaqdala men Moıynqumdy jaılap, Saryarqa asatyn maldyń sany artty. Qoı 17 myńnan 42 myńǵa, jylqy bir myńnan eki myńǵa jetti. Shólge beıim túlik - túıe buryn bolmasa, az ýaqytta 150 basqa jetti. Sol tusta sharýashylyq esep, ózin-ózi qarjylandyrý degen sııaqty ádister endi ǵana qoldanysqa enip jatqan tus. Aldymen, mal jaıylymyna ketetin shyǵyndardy qysqartyp, aýyldy aýyzsýmen qamtamasyz ettik. Moıynqumda sý máselesi asa kúrdeli edi. Betpaqdala bolǵandyqtan aǵyndy sý malǵa bolmasa, adam qoldanýǵa jaramaıdy. Keıin jerdi qazyp, qudyqtar arqyly sý shyǵardyq. Basynda Jaılaýkólde aǵash otyrǵyzamyn degen sózime eldiń bári kúmánmen qaraǵan edi. Óıtkeni aǵash turmaq adam ishetin taza sý joq. Kógerish kórmegen qumdaǵy aýylda bes jylda 50 myń túp aǵash kógerdi. Qazir halyq sol aǵashtardyń kóleńkesin panalap otyr. Halyqty jumyldyryp, eski úılerdi buzdyq ta, onyń ornyna saıabaq, stadıon jasadyq. Tipti, sol aýyldyń balalary asfalt joldyń ne ekenin bilmeıtin. Sary qumnyń ústinde velosıped tebedi. Sosyn joǵarydan bir shaqyrym joldyq asfalt surap, aýylǵa tas jol saldyq. Buryn-sońdy tas jolda oınap kórmegen balalar kúnimen, túnimen sol jerden shyqpaıtyn. Keıin salǵan joldan da ilik taýyp, aryz jazǵandar tabyldy. Olarmen de kúrestik, alystyq-arpalystyq. Sovhozdaǵy jumysshylar jyldyń sońynda jaqsy kórsetkishke jetse, qosymsha jalaqy alatyn boldy. Ómirinde ondaıdy almaq túgili estip kórmegen jurt qosymsha aqshaǵa da bótensı qaraǵan edi. Bertinirek, 2-3 jyldan keıin halyq jınalys ótkizip, eldegi aryz-shaǵymdanýshylar teris bul ádetterin qoımasa, olardy aýyldan qýý kerek dep sheshti. Meni shyńdaǵan, shynaıy ashylyp, basshy qylǵan sol Jaılaýkól edi. Qyzmetten keterde halyq qımastyqpen shyǵaryp saldy. Eńbegimniń sonshalyqty sińgeni shyǵar, ózimniń de kóńilim bosap, ázer qoshtasqan edik. Sol jerdiń bir ýys topyraǵyn keterde qaltaǵa túıip, ózimmen birge alyp kettim. Keıin aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary qyzmetine aýystym. Bir jylǵa jýyq ýaqyttan keıin partııa tarady. Sóıtip, 1992 jyly Sarysý aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndaldym. Aldymen aýyldy, aýdandy jaqsy bilgendikten 30 jasty alqymdaǵan jaqsy mamandardy shaqyrtyp, kadr máselesin rettedim. Sebebi burynnan maılyǵy men shaılyǵyn ǵana oılap, qyzmettik oryndardy bosqa ustap otyrǵandar da bar edi. Kóngeni - kóndi, kónbegeni aryz jazdy. Bul aýdanda da biraz jumys atqardym dep oılaımyn. Biraq ómirimde qyzmetke kelý, ketýim erte bolǵan sııaqty. Sondyqtan da, halyqqa bergenim azdaý boldy ǵoı degen oı jıi mazalaıdy. Óz esebim boıynsha dırektorlyqtan da erte kettim. Ekinshiden, ákimdigim de erte úzilip qaldy. Sarysý aýdany Betpaqdala men Moıynqumnyń arasyndaǵy eshqandaı ósimi joq óńir edi. Kórsetkishi jaǵynan da eń sońǵy orynda bolatyn. Men istegen eki jarym jyldyń ishinde 10 aýdannyń bel ortasynan kórindik. Endi biraz ýaqyttan keıin úzdik úshtikke de kirip qalýshy edik. Dál solaı depýtattyqqa kelýim de erte bolǵan sııaqty. Depýtat halyqqa jaqsylyq jasaýda jalpylama bolmasa, jeke kómek kórsete almaıdy ǵoı. Eger ákim bolsań, qarapaıym halyqpen betpe bet jolyǵyp, barlyq atqarylýy tıis sharýalardy óz moınyńa alasyń.

- AlǵashTselınogradtyńAstanaatanǵanynakýágerlerdińbiriózińizekensiz. Astananyńbúgingikelbeti, tynystirshiliginqalaıbaǵalaısyz? Qalanyńjańatarıhynnemenbaılanystyrýǵa bolady?

- Astanany Aqmolaǵa kóshirý týraly alǵashqy usynysty Prezıdent Nursultan Nazarbaev 1994 jyly 6 shildede Joǵarǵy Keńeste aıtqan bolatyn. Ol kezde Joǵarǵy Keńestiń depýtaty edim. Shynyn aıtsam, bul usynys depýtattar arasynda úlken pikirtalas týǵyzdy. Orta Azııanyń Parıjine balanatyn Almatynyń qasynda aq borandy, aıazdy, oblys ortalyǵy deńgeıindegi qalanyń astana bolýy neǵaıbyl degen dúdámal oıǵa boı aldyrǵan depýtattardyń bolǵany da jasyryn emes. Sóıtip, daýysqa salǵanda sál ǵana basymdyqpen usynys qabyldandy. Sodan beri qanshama ýaqyt ótti. Elbasynyń usynysy is júzinde júzege asty dep aıtýǵa qazir tolyq negiz bar. Astana búginde elimizdiń ortalyǵy bolyp otyr. «Kóz qorqaq, qol batyr» degendeı jańa el ordasy kún sanap kórkeıip, kemeldenip keledi. Sándi de, sáýletti ǵımarattar boı kóterdi. Elimizdiń bas qalasy kún sanap ózgerip, gúldenip keledi. Barlyǵyn kózińmen kórgennen keıin mereıiń tasyp, óziń de birge óskendeı áserlenesiń. Aýmaǵynda bas qala ornalasqan Aqmola oblysynyń da ekonomıkasy kún sanap qýattana túsýde. Buǵan qosa, Astananyń mádenı ómirinde de rýhanı bulqynys qalyptasyp keledi. Olaı deıtinim - munda elimizdiń tanymal talanttary jınala bastady. Apta saıyn astanalyqtar úshin kontsert, túrli festıvalder uıymdastyryp jatyr. Elimizdiń kóptegen zııaly qaýym ókilderi de osynda. Astanany kóshirýdiń bir ushy osynda jatyr ma dep oıladym. Nesin jasyramyz, elimizdiń soltústiginde keshegi kúnge deıin qazaqtyń úlesi az bolyp keldi ǵoı. Osy rette bas qalanyń ortalyqqa qonys aýdarýy saıası turǵydan alǵanda ýaqyttyń talabymen úndesip tur. Jalpy, eldiń astanasyn aýystyrý ońaı sharýa emes. Tipti, damyǵan el ̶ almanııalyqtar úshin de ońaıǵa soqqan joq. Al Táýelsizdik tizginin endi ǵana qolǵa alǵan memlekettiń astana aýystyrýy erlikpen para-par is. Astana elordasy atanǵanyna 18 jyl tolsa da, bolashaqtyń qalasy dep sanaımyn. Ósýi, órkendeýi áli alda. Qoryta aıtqanda, Elbasynyń bul bastamasy eldiń erteńin, urpaqtyń qamyn oılaǵan sheshim.

- Áńgimemizdińbaǵytynmemlekettikqyzmetsalasynaqaraıbursaq. Ózińizbilesiz, sheneýnikbolýdyńartar júgiaýyr, jaýapkershiligimol. Keıdesonyńbaıybynabarabilmeıtindermemleketqazynasynabólingenqarajatqaqolsalypjatady. Artyjemqorlyqdeıtindendegenderttińbeleńalýynaákepsoǵady. Onyńústine, tanys-tamyrsyz, komandasyzisalǵabaspaıdy. Buny Elbasynyńózishegelepaıtypjúr. Jalpy, memlekettikqyzmetsalasyndaǵyjúıeqalaıretkekeledi? Bulúshinnegebasymdylyqberilýitıis?

- Bul ózi úlken másele, arnaıy áńgimege arqaý bolatyn taqyryp. Jalǵyz kisiniń jaýabymen ólsheýge bolmaıdy. Onyń ústine ózimdi bárin biletin, ómirdiń kez kelgen suraǵyna ázirmin dep eseptemeımin. Biraq oqyǵanym bar, toqyǵanym bar, oıymdy aıtaıyn. Basshy aldymen adal, sodan soń baýyrmal bolý kerek. Ózin jeńe bilýi kerek. Ádildik degen sodan bastalady. Qanaǵat pen qaıyrymdylyq bar jerge alǵys pen abyroı ózi keledi. Ary taza adam jaramsaq, jaltaq bolmaıdy. Óz pikirin, kózqarasyn betke aıta alady. Ádil basshylar kóp bolsa, ómir ádemirek bolar edi. Átteń... Qara basynyń qamyn halyq qamynan joǵary qoıatyn úlkendi-kishili bastyqtar bizde kóbeıip ketti ǵoı. «Sybaılas jemqorlyq týraly» Zańnyń shyǵýy da, shynyn aıtqanda, jaqsylyqtan emes. Jer jerde jebir basshylardyń kóbeıip ketkendigin baıqaımyz budan. Aýyldyń aıanyshty halge jetýi de ondaǵy atqaminerler aranynyń keńeıgendiginen, arynyń kemdiginen. Jemqorlyq basynda para berip, tanys-tamyr izdep, barmaq basty, kóz qystylyqpen qyzmette joǵarylaýdan bastaldy. Jemqordyń ózi bireýge birdeńesi ótken soń, sony endi basqa bireýden qaıtarǵysy kelip turatyn ádeti emes pe? Aldymen para berip, jumysqa turǵyzǵandardan qutylý kerek. Ózimniń eńbek jolymda bireýge para berip jumysqa turyp, bireýden birdeńe alyp qyzmetke turǵyzyp kórgen emespin. Sondyqtan da, betim ashyq, bul taqyrypqa kelgende qysylyp-qymtyrylmaı, oıymdy erkin aıta alamyn. Aryz jazǵyshtardyń arqasynda talaı tekserýden ótkenbiz. Sonda bir tıynnyń da esebi shyqpaı qalǵan kez bolǵan emes. Bir «Sarysý» aýdanynda 23 jyl jumys jasasam da, jekeshelendirý kezinde bir sotyq jer alǵan emespin.

- Siz qarakólqoıynyńtúgiskendikdepatalatyntúrinińavtorynyńbirisiz. Bulúshinavtorlyqkýáliktealǵanekensiz. Osytýrasyndakeńinenaıtypberseńiz...

- Bul ataqty biz akademık Elemesov, ǵylym kandıdaty Bópetaev, sharýashylyq basshysy Tasybaev, maman Qanǵojaev, marqum Joraev t.b azamattarmen birge aldyq. Qazaq atam: «Maldy jaqsy baqqanyń, ózińe abyroı tapqanyń, maldy jaman baqqanyń, kelgen baqty qaqqanyń» degen eken. Bul tek malshyǵa ǵana emes, mal sharýashylyǵy eńbekkerleri men qaıratkerleriniń bárine de qatysty sóz. Alǵan kýálik ̶ jyldar boıǵy atqarǵan eńbektiń, úzilissiz izdenistiń jemisi, qorytyndysy. Alǵan mamandyqtyń aqtalǵany, zootehnıkalyq ǵylymnyń shyńy. Men joly qıyn adammyn. Avtorlyq kýálik alýym da keńestik júıeniń qulaý dáýirine tap keldi. Áıtpese, burynǵy jyldarda mundaı jumystar úshin Memlekettik syılyq beriletin.

- Aýyldyńtynys-tirshiliginjaqsybilgendiktenondaǵytúıtkildimáselelermendetanysbolýyńyzkerek. Kezinde ózińizdepýtattyqqyzmetatqarǵankezdebulsalanyńjaǵdaıynaqanshalyqtykóńilbólindi? Qazirgiaýylsharýashylyǵynyńjaı-kúıitýrasyndaqandaıpikirdesiz?

- Men úshin aýyl degen uǵym ̶ qazaq degen uǵymnyń balamasy. El - ana degen sóz dýaly aýyzdan tegin shyqpaǵan. Aýyl ̶ qazaqtyń anasy. Meniń túsinigimde aýyl men ana egiz uǵym. Ana perzentin aq sútimen asyrasa, al aýyl adamzatty rızyǵymen asyraıdy. Aýyl ̶ ulttyń asyraýshysy. Olaı bolsa, aýyldy saqtaý úshin kúres ̶ ultty saqtaý úshin kúres. Men aýylda týyp, aýylda ósken, bar bolmysymnan aýyl ısi ańqyǵan adammyn. Aýyl ̶ ómirimdegi úlken mektep. Parlamentke tirkelgendegi taǵdyrymnyń tamyry da aýylda. Dalanyń tynys-tirshiligin elden estip emes, kitaptan oqyp nemese kınodan kórip emes, óz basymnan ótkerkendikten jaqsy bilemin. Kezinde Parlament Májilisinde aýylsharýashylyǵy máseleleri jónindegi komıtettiń múshesi boldym. Alǵashynda «kim qaı komıtetke barady» degende aýyl problemalarymen shuǵyldanýǵa nıet bildirgender az boldy. Búk túsip turalap jatqan, bolashaǵyn boljaýdyń ózi qıyn aýyl sharýashylyǵyna aqyldymyn deıtin adamnyń ózi qyzyqpaýy zańdy. «Aýylda, el ishinde óstiń, elmen etene jaqyn bolyp óstiń ǵoı», - dep qostanaılyq ǵalym Hamıt Ámirǵojın áriptesimizdi qatarǵa tarttyq. Sanymyz tolmaı, salymyz sýǵa ketip turǵan túrimizdi kórip, kóregendik tanytyp Zamanbek Nurqadilov ortamyzǵa kelip qosylǵan edi. Aıtýly azamat tobymyzdy tolyqtyrǵan soń, aıbynymyz asyp, arqalanyp qaldyq. Sol kezdegi Parlamenttiń «Aýyl» dep atalatyn depýtattyq tobynda da múshelikte boldym. Bul topty qurýdaǵy maqsat - birinshiden, aýylǵa, aýylsharýashylyǵyna qatysty zańdardy shyǵarýǵa atsalysý. Ekinshiden, ekonomıkalyq jaǵynan túıtkildi máselelerdi oń sheshý. Qandaıda bir talqylaýǵa usynylǵan zańnyń aýylǵa qatysty jaǵyn múddelikpen qadaǵalap, az-kem bolsa da aýylsharýashylyǵyna, aýylda eńbek etip jatqan halyqqa paıdaly bolýyn, eń bolmaǵanda, bura tartyp, kesir keltirmeýin kózdeıdi. Osyndaı toptardyń belsendiliginiń arqasynda aýyldyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa úkimet tarapynan kóńil bólindi. Parlament tikeleı qarjy jumsaıtyn organ bolmasa da, Respýblıka bıýdjetin bekitken kezde onyń árbir salaǵa bólingen qarjysyn qadaǵalaıdy. Máselen, 1997 jyly bıýdjetti bekitkende 2 mıllıard teńgeni basqa salalardan alyp, aýyl sharýashylyǵyna baǵyttaǵan bolatyn. 1998 jyly 1,5 mıllıard teńge, al 1999 jylǵa 500 mıllıondaı qarjy atalǵan salaǵa bólindi. Jalpy aýyl sharýashylyǵyna 5,5 mıllıard teńge qaraldy. Sóıtip, bastapqyda bul salanyń aıaqtan tik turyp ketýi úshin barlyq jaǵdaı jasaldy. Aýyl degende oıǵa birinshi keletini qazaqtyń ata kásibi mal sharýashylyǵy. Mal qazaq dalasynyń baıyrǵy ajary emes pe?! Baǵzy babalarymyzdyń zamanyn aıtpaǵanda keshegi keńestik kezeńde qazaqtyń maly qandaı edi? Bizdiń jaqta maldy jaıýǵa jaıylym, daladaǵy shóp jetpeıtin. Saryarqaǵa sandalyp, mal aıdaıtynbyz. Qazir kerisinshe shóp degen syńsyp tur. Tek ony jeıtin mal joq. Qazirgi aýyldaǵy mal sanynyń azdyǵy arqama aıazdaı batady. Qarap otyrsaq, qazaq sálemdi «mal-jan aman ba?» dep bastaýynyń úlken máni bar. Mal - tirshilik tiregi. Mal - qazaq úshin ómir súrýdiń kepili. Amal qansha, sóıtken maldyń sany qazir kúrt kemip ketti, aýyldyń azyp-tozýynyń bir sebebi de osy mal sanynyń kúrt azaıyp ketkendiginde bolyp otyr. Menińshe osynyń bári asyra silteý arqyly júrgizilgen aýylsharýashylyǵyn jekeshelendirýdiń keri yqpaly. Jaqsy-jaman, durys-burys demeı, ár jerdiń óz ereksheligin eskermeı, áıteýir jekeshelendirý degen jelópke uranǵa jónsiz, kózsiz erýdiń nátıjesi. Kezinde 40-50 myń qoıy bolǵan sharýashylyqtarda búginde tigerge tuıaq qalmady. Ol mal eshqaıda ketken joq, tek jekemenshikke aýysty degen sózdiń aqyr sońyn kózben kórip otyrmyz. Qazirgi ýaqytta da san márte aýysqan mınıstrler aýylsharýashylyǵynyń jaǵdaıyn jaqsartamyz dep kelip, aqyry ózin de, onyń atqarǵan isin de kóre almaı qalamyz. Sonyń saldarynan aýyl sharýashylyǵy salasyna memleketten bólingen qarajattyń jeter jerine jetpeı, dittegen maqsaty oryndalmaı jatady. Bıýdjetke qatysty ekinshi másele, qaı jyldy alyp qarasaq, qarjylyq josparda únemi jetispeýshilikti baıqaımyz. Bul árıne, jaqsylyqtyń nyshany emes. Bunyń astarynda elimizdiń ósip-ónýi óz dárejesinde kórinis berip otyrmaǵandyǵyn ańǵarýǵa bolady. Qaı salada bolmasyn qarjy tapshylyǵy syr beredi. Bir salanyń jyrtyǵyn ekinshi bir salanyń esebinen jabaıyn deseńiz, ol sala oısyrap jatady. Baıaǵyda bir beıbaq: «Dúnıeniń keńdiginen ne paıda, aıaq kıimiń tar bolsa» degen eken. Sol sııaqty jetimsiz dúnıeni ary-beri tartqylaǵanmen báribir jetpeıdi. Onyń ózinde biraz túsim sheteldikterden alǵan qaryzdyń esebinen kóbeımek. Bul taǵy da alaqan jaıý, taǵy da jyldar ótken soń eselep qaıtarý. Nesin jasyraıyn, keıde maǵan osy biz keleshek urpaqqa muraǵa qalyptasqan eldi emes, qaryzdanǵan eldi qaldyrmas pa ekenbiz degen qorqynyshty oı keledi. Ekinshi, ónim alyp ony uqsatý, odan ártúrli daıyn ónimder shyǵarý da - el bolyp eskerer sharýa. Bul úshin shaǵyn dıirmender, naýbaıhanalar, et-sút tsehtaryn qolǵa alsa, jún, teri, qarakól eltirilerinen buıym, kıim shyǵaratyn kásiporyndar jumys istese, halyqqa jumys, aýylǵa tabys keleri anyq. Árıne, bul úshin uıymdastyrý, izdený, eńbek etý kerek. Qarapaıym mysal, qoıdyń qylshyq júninen tekemet, kıiz basý árbir aýyl áıeliniń qolynan keledi. Osyndaı kásipti násip etsek, qanshama adamǵa jumys tabylar edi. Jasyratyny joq, qazir oshaǵynan ot ketpegen, beldeýinen at ketpegen qaıran qazaq eki qoly aldyna syımaı, oısyz, qamsyz júr. Asyqpaı uıqysyn qandyryp alyp, birdeńe tyndyrǵandaı kerenaý basyp, kóshege shyǵady. Biraz turǵan soń, oǵan ózi sııaqtylar qosylady. Kór-jerdi áńgime etedi. Al aýyldaǵy jumyssyz jastar japalaq sııaqty qas qaraıa kóshege shyǵady. Ondaǵy bitirer sharýasy da belgili. Aı artynan aı ótip, kún artynan kún ótip jatqandaǵy bar tirlik osy. Qylshyldaǵan jastardyń jalynyn tekke óltirmeı, qolyn iske ilindirýdi jergilikti ákimnen bastap, joǵarǵy bılikke deıin jumyldyrý kerek dep sanaımyn. Bireý syrttan kelip, halyqtyń turmys-tirshiligin jaqsartpaıtyny anyq. Mine, osyndaı máselelerdi halyqqa jetkizip, sanasyn naryq yrqyna ıkemdeý kerek.

- Kezinde «dop qýǵanákim»degenataqalǵanekensiz. Áýesqoısportshybolǵanyńyzǵoı...

- Bul meniń oń jambasyma keletin suraq. Keıbireýlerdiń túsinýinshe sport, dene shynyqtyrý degenimiz erikkenniń ermegi, jelikkenniń jeńiltektigi sııaqty. Men o bastan olaı oılaǵan emespin. Sportshy bolyp ataǵyń shyqpasa da, tiri adam ǵumyr boıyna denesin shynyqtyryp, salaýatty ómir saltyn ustanýy kerek. Bul jandy da, tándi de saýyqtyrýdyń joly. Eńbegiń ónimdi, oıyń men boıyń sergek bolýy úshin sportty serik etken jón. Óz basym sport - el namysy, dene shynyqtyrý - densaýlyq kepili degenge den qoıamyn. Ózi sportty súımeıtin basshy ózgelerge ónege, sportqa janashyr bola almaıdy. «Sarysý» keńsharynda dırektor bolǵanymda sharýashylyq jumystary men sportty qatar óristettik. Bir joly tipti, aýdanda ótken jarysta keńshar komandasy aýpartkomnyń qurama komandasyn 6:2 esebimen jeńip, chempıon atanǵanymyz bar. Keıin aýdan ákimi bolyp tuǵan kezimde de sportqa búıregim buryp turdy. Ol kezde 2000 som aılyq alatynmyn. Sol aqshany tigip, mamyr aıynda fýtboldan «Aýdan ákiminiń kýbogi úshin» jarys ótkizdim. Ol úlken merekege aınalǵan edi. Ol kezde qazirgideı árkim atyna kýbok jasap, jarys ótkizbeıtin. Estigen eldiń bári, «bunysy nesi» degendeı qaraıtyn. Keıin ǵoı, bul úrdis dástúrge aınalyp, júldeniń kókesin kórip jatyrmyz. Sol kezde jarysqa ataqty fýtbolshy Quralbek Ordabaev pen sport jýrnalısi Nesip Júnisbaevty shaqyrǵanbyz. Ózim de fýtbol oınadym. Sol úshin sóz de estidim. Osynyń bári bireýge maıdaı tıse, endi bireýge jaıdaı tıdi. Joǵary jaqqa «ákim dop qýyp júr» degen aryz jaýyp ketti. Bertinirek, jaz aılarynyń birinde Qazaqstan Prezıdentiniń kýbogi úshin elbasynyń ózi qatysqan týrnır ótkizildi. Odan keıin ony barlyq oblystardyń ákimderi ilip áketti. Sportqa shyn janashyrlyq tanytqan azamattar elimizde joq emes. Qazaq sportynyń jansebil jarshysy, sportqa jan-tánimen berilgen azamat Nesip Júnisbaev kileń qarakóz qazaq jastarynan quralǵan «Namys» atty fýtbol klýbyn uıymdastyrdy. Bul erekshe jańalyq bolatyn. Óıtkeni alańda óńkeı qazaqtyń qara domalaq bozbalalary oınap júr. Qarap otyrsań, qanyń qyzady, namysyń oıanady. Men de sol komandaǵa qoldan kelgenshe kómek kórsetýge tyrysyp, 800 bas qoı bergizdim. Sonda osy qadamǵa atymdy shyǵarǵym kelgen dańǵazalyqtan nemese qarajatty qaıda jumsaıtynymyzdy bilmegendikten emes, el sportyna sál de bolsa septigim tısin, qazaqtyń uldary kóshbasynda bolsyn degen oımen berdim. Al meniń osy nıetimdi basqasha túsinip, tyrnaq astynan kir izdegender keıin salaýatty ómir saltynyń nasıhatshylary bolǵanyna ne dersiń?

- «Halyqqalaýlysy»atanǵandepýtattyńqyzmetitekzańshyǵarýmenshektelmesianyq. Jalpy, depýtattyńquzyrynanekiredi? Osynyńqyr-syrymenbólisseńiz?

- Depýtattyń ákesi de, anasy da - halyq. Halyq - onyń taǵdyry. Uıǵyrlarda «el qozǵalsa, taq shaıqalady» degen maqal bar eken. Shynynda da, eldiń kúshi - seldiń kúshi. El - ana óz taǵdyryn tolǵanatyn perzentin ózi tańdaıdy. Osyndaı tańdaýda eki ret tańdalǵanym úshin, esiktegi basymdy tórge ozdyrǵany úshin qasıetińnen aınalaıyn halqyma qaryzdarmyn. Imandaı shynym, elim árqashan júregimde boldy. Árbir áripti jazarda ár zańnyń árbir tarmaǵyn tarazylap, halyqtyń múddesin birinshi orynǵa qoıatynmyn. «Álemniń qamyn Qudaı jeıdi, sen Otanyńdy oıla» depti br danyshpan. Meniń túsinýimshe, depýtattyń jumysy - ardyń jumysy. Olaı deıtinim, myńdaǵan saılaýshylarymnyń senimi men úmitin arqalap júrdim. Solardyń turmys-tirshiligine qatysty qandaıda bolsyn qıyndyqtar bolsa, onyń túıtkilin sheshýge sebepker bolýym kerek dep sanadym. Halyqtyń senimi - úlken jaýapkershilik. Parlamentke kelgenderge júkteletin basty mindet - otyrǵandar túrli mamandyqtyń ıeleri bolsa da, sýsap otyrǵan jurtshylyqqa sapaly zań usyný, solardyń múddesin qorǵaý. Aldymen, zań daıyndaý úshin oǵan zańdyq negiz, sosyn eń qıyny, ekonomıkalyq negiz, jasaý kerek. Sebebi qabyldanǵan ár zań halyqtyń ómirin jeńildetýge, eldiń ekonomıkasyn arttyrýǵa úles qosýy qajet. Usynylǵan zańdar tirkelgen soń bul zańmen jumys atqaratyn Bas komıtet belgilenip, ár komıtetten depýtattar bólinip, jumys toby qurylady. Sosyn zańnyń árbir baby boıynsha depýtattardyń taldaýynan ótedi. Tıisti organdardyń qorytyndylary alynyp, salystyrmaly keste jasalady. Bul qujattar aldymen depýtattarǵa taratylyp beriletin. Ár depýtat zańnyń negizgi jáne árbir baby boıynsha usynys-pikirlerin aýyzsha, jazbasha usynady. Osy qaǵıdalardyń barlyǵyn pysyqtap bolǵan soń, zań Májilistiń sessııa otyrysynyń kún tártibine enip, talqylaýǵa usynylady. Usynylyp otarǵan zań týraly negizgi baıandamashy, qosymsha baıandamashy óz oılaryn bildirgen soń depýtattar suraqtar beredi. Budan keıin zań árbir baby boıynsha Májilis Tóraǵasynyń usynýymen talqylanady. Baptar boıynsha jalpy talqylaýdan ótken soń zań qosymshalarymen qaıta óńdelip, Parlament Senaty depýtattarynyń talqysyna jiberiledi. Ol jerde de osyndaı súzgiden ótip, qabyldansa qabyldanyp, Elbasynyń aldyna zań retinde qol qoıýǵa jiberiledi. Al, qarsylyq bolǵan jaǵdaıda kemshiligi kórsetilip, Májiliske keri qaıtarylady. Sóıtip, joǵarǵy qos palatanyń qaıta talqylaýyna túsedi. Al usynystarǵa kelispegen jaǵdaıda eki palata depýtattarynan teń túrde kelisim komıssııasy qurylyp, usynystar ázirlenedi de, qaıta qaralady. Zańǵa túzetýler engizilgennen keıin baryp qol qoıýǵa jiberiledi. Qysqasy, depýtat jumysy aıtqanǵa ońaı, al is barysynda atqarylar sharýanyń ushy-qıyry joq. Barlyq materıaldarǵa úńilý kerek. Onyń ústine saılaýshylardan túsetin hattar men aryzdar da bolady. Bylaısha aıtqanda, zań shyǵarý «ınemen qudyq qazǵandaı» qıyn jumys.

- QadyrMyrza-Álibirsózindejetpisjastyjetip, piskenýaqytdepbaǵabergeneken. Keıadamdardyńóz-ózine, tiptiótkergenómirinekóńilitolmaıtynkezibolady. Alsizbulturǵydaqandaıoıdasyz?

- Men memleket qaıratkeri emespin. Bilimpaz ǵalym nemese jazýshy da emespin. Sharýa otbasynda ósip, bıikke jaıaý órmelep shyqqan qarapaıym adammyn. Ákim boldym dep ákireńdep, depýtat boldym dep keýdeme nan pisken joq. Qyzmette óz ornymdy, jónimdi bildim. Basqalardan aqyldymyn, bilgishpin dep oılamaımyn. Meniń uqqanym, halyq adamy bolǵan soń sózińmen ǵana emes, isińmen, búkil jan-dúnıeńmen elge janashyrlyq tanytyp, kóptiń sózin sóıleý kerek. Sonda ǵana oıǵa alǵan isiń júzege asady. Qazirgi keıbir basshylarǵa eldiń tynys-tirshiligine jaqyn bolý, halyqpen etene jaqyndasyp, aralas-quralas bolý jetispeıdi. Ekinshiden, jaqsyly-jamandy, bireýden ilgeri, bireýden keıin degendeı ómir súrip kele jatyrmyn. Jerdi basyp júrgen ár kúnniń azdy-kópti sabaǵy bar. Qatelik te sabaq, ókinish te sabaq. Tipti, úlken qýanysh, jeńistiń de sabaǵy bar. Bárin bilip, ishten oqyp týǵan eshkim joq qoı. Adam óle-ólgenshe ómir mektebinen sabaq ala alady. «Aǵash besikten jer besikke deıin úıren» deıdi shyǵys danalyǵy. Búginge deıin alǵan sabaǵymyz sol syndardy qajetke jaratsa bolǵany. Elimiz aman, jaqsy zaman bolsyn.

- Áńgimeńizgerahmet!
                                                                                                                                                                                         Suhbattasqan Erkejan JUMATAI