Abaıtanýdaǵy taǵdyrly tulǵa: Qaıym Muqamedhanovtyń týǵanyna 110 jyl
ALMATY. KAZINFORM – Búgin kórnekti ǵalym, jazýshy, aqyn, abaıtanýshy, qoǵam qaıratkeri Qaıym Muqamedhanovtyń týǵanyna 110 jyl tolyp otyr. Qazaq rýhanııatynyń kúrdeli kezeńderinde ǵylymı adaldyqtan aınymaı, Abaı murasyn, Alash arystarynyń eńbegin qorǵap, keıingi urpaqqa aman jetkizý jolynda ólsheýsiz eńbek etken tulǵanyń murasy qazirgi ǵylymı ortada keńinen baǵalanady.
Abaı álemin tutas qarastyrǵan ǵalym
Abaıtanýshy, fılosofııa doktory, qaýymdastyrylǵan professor Araı Júndibaevanyń aıtýynsha, Qaıym Muqamedhanovtyń ǵylymı qyzmeti abaıtaný men shákárimtaný salalarynyń qalyptasýymen tyǵyz baılanysty.
Abaı Qunanbaıulynyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn júıeli túrde zerttep, abaıtaný ǵylymynyń irgetasyn bekitken Qaıym Muqamedhanovtyń eńbekteri — tutas bir ǵylymı mekteptiń negizi.
— Abaıdyń beınesi, shyqqan ortasy, áýleti, shyǵarmalarynyń jazylý tarıhy, hatqa túsýi men jınaq bolyp jaryq kórýi — munyń bárin bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Osyny alǵash ǵylymı turǵyda tutas qamtyǵan tulǵa — Qaıym Muqamedhanov, — deıdi Araı Júndibaeva.
Onyń ǵylymı murasyndaǵy eń qundy baǵyttardyń biri — Abaıdyń aqyndyq aınalasy men shákirtteri týraly derekter. Búginge deıin jetken kóptegen málimet ǵalymnyń tabandy izdenisiniń nátıjesinde saqtalǵan.
Sondaı-aq Muhtar Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasyn jazý barysynda tarıhı derekterdiń dáldigine aıryqsha mán bergeni belgili. Sol kezde belgili jáne beımálim jaıttardy naqtylaý úshin Áýezov Muqamedhanovqa júginip, derekterdi teksertip otyrǵan.
Alash arystaryn aqtaýdaǵy tarıhı mıssııa
Qaıym Muqamedhanovtyń azamattyq bolmysy onyń balalyq shaǵynan-aq qalyptasty. Ol ákesiniń shańyraǵynda Alash qaıratkerleriniń kózin kórip, tikeleı tálim alǵan.
— Qaıym Muqamedhanov Ahmet Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly syndy ult zııalylarynyń kózin kórip ósti. Ahmet Baıtursynulynyń ǵalymnyń ákesiniń úıinde qonaqta bolýy — osy rýhanı sabaqtastyqtyń aıqyn dáleli, — deıdi Araı Júndibaeva.
Er jetken shaǵynda da ol ákesiniń bergen adal tárbıesinen taımaı, Alash arystarynyń esimin aqtaý, murasyn halqyna qaıtarý jolynda kúresti.
Shákárim murasyn qaıta tiriltken ǵalym
Qaıym Muqamedhanov shákárimtaný ǵylymynyń qalyptasýyna da aıryqsha úles qosty. Ol Shákárim Qudaıberdiulynyń esimin, shyǵarmalaryn halqyna qaıtarýǵa tikeleı atsalysty.
— 1988 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde jarııalanǵan maqalasynda Shákárimniń ultyna qarsy bolmaǵanyn, saıası naýqandardan tys, biregeı oıshyl tulǵa ekenin ádebı ári ǵylymı turǵydan dáleldedi. Sonymen birge Shákárim shyǵarmalarynyń tolyq, burmalanbaı jaryq kórýine sebepker boldy, — deıdi abaıtanýshy.
Araı Júndibaevanyń aıtýynsha, Qaıym Muqamedhanovtyń kóp aıtyla bermeıtin, biraq asa mańyzdy qyry — tekstologııa salasyndaǵy eńbegi. Ol abaıtaný men shákárimtanýdaǵy alǵashqy tekstologtardyń biri boldy. Shyǵarmalardyń túpnusqalyq qalpyn saqtap, ózgerissiz jetýine eńbek sińirdi.
Abaı murasyn zertteýdegi keshendi ádis
Ǵalymnyń abaıtanýdaǵy basty jańalyǵy — keshendi zertteý ádisin engizýi. Ol Abaı murasyn tek poezııa nemese fılosofııa turǵysynan ǵana emes, tutas tarıhı-mádenı qubylys retinde qarastyrdy.
— Abaıdyń shyqqan tegi, áýleti, qorymy, shyǵarmalarynyń tekstologııasy, hatqa túsýi, alǵashqy basylymdary, sol kezdegi oqyrman pikiri — osynyń bárin bir arnaǵa toǵystyryp zertteý ádisin ákeldi. Bul keıingi ǵalymdarǵa dańǵyl jol ashty, — deıdi Araı Júndibaeva.
Sonymen qatar Qaıym Muqamedhanov Abaıdyń turmysta qoldanǵan buıymdaryn zerttep, olardyń mýzeı qoryna enýine yqpal etti. Bul abaıtanýdaǵy materıaldyq muraǵa degen jańa kózqarastyń qalyptasýyna jol ashty.
Ǵalymnyń eńbegi munymen shektelmeıdi. Júsipbek Aımaýytov pen Muhtar Áýezov negizin qalaǵan «Abaı» jýrnaly uzaq úzilisten keıin qaıta jaryq kóre bastaǵanda, Qaıym Muqamedhanov ǵylymı baǵyt-baǵdar berip, óz maqalalaryn usyndy.
Osylaısha Qaıym Muqamedhanov ǵylymda ǵana emes, ulttyq sananyń qalyptasýynda da óshpes iz qaldyrdy. Onyń ómiri men eńbegi — ǵylymǵa adaldyqtyń, rýhanı beriktiktiń jáne ultqa qyzmet etýdiń aıqyn úlgisi.