Abaıdyń týǵan kúnine arasha kerek

«Ekiudaı» deıtinimiz, 23 tamyzdy qoǵamnyń basym bóligi áli qabyldaı qoıǵan joq. Bul anyq jaıt. Sol sebepti, tómende osy másele tóńiregindegi oıymyzdy ortaǵa salyp, tıisti mamandar men qatysty mekemeler  týǵan kún datasynyń turaqtanýyna oń yqpal etse eken deımiz.

Ár ult óziniń rýhanı kósemin sheksiz súıedi jáne eshqashanda umyt­paı, taǵzym jasaıdy. Mysal­ǵa, aǵylshyn Shekspırdi, orys Tolstoıdy, frantsýz Balzakty, grýzın Rýstavelıdi, nemis Geteni janyna jaqyn tutyp, maqtan etedi. Uly Abaıdy pir tutý, qas­ter­leý jaǵynan, biz, qazaqtar da, árıne, eshbir ulttan kem túsken emespiz. Alaıda, uly aqyn týǵan kúni­niń dáldikten alystaǵany kóńil­ge qaıaý túsirip tur. Ony naq­tylap, birjaqty etýge zııaly qaýym da qulyqsyzdyq tanytyp kele jatqandaı.

Sóıtip, basqa basqa, qazaqtyń mańdaıyna bitken álemdik oıdyń alyby - Abaıdyń týǵan kúnin eki túrli datamen ataý qalyptasyp bara jatyr. Ár mekeme óz oıyna kelgenin isteýde, qalasa - 10, qalamasa 23 tamyzda merekeleý etek alyp tur. Árige barmaı-aq, bıylǵy jyldyń ózinde buqaralyq aqparat quraldary men áleýmettik jelilerde osy data týraly eki túr­li aqparat berildi. Árıne, bir aı­dyń eki kúnin Abaıǵa arnaý artyq­tyq etpes. Biraq naqtyly bir kúndi ataǵanǵa ne jetsin, qazirgi jaǵdaıda jelkildep ósip kele jat­qan jetkinshekter «Nege?», «Bul qalaı?» dese, ańtarylyp, jer­ge qarap qalatynymyz kúmánsiz.

Iá, 23 tamyz qaıdan shyqty? 1990-jyldardyń sońynda «Abaı­dyń týǵan kúni jańa stıl boıynsha 23 tamyz» degen pikirdi alǵash kórnekti abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamedhanov aıtqan bolatyn. Biraq, 23 tamyz negizgi data retinde ómirge joldama alady dep ǵalymnyń ózi de sene almaı ótken shyǵar-aý. Ǵajaby sol, jylma-jyl soǵan aýyp baramyz. Bul quptarlyq jaıt emes, árıne. Sebebi, 10 tamyzǵa berik toqtaǵan uly Muhtar Áýezovtiń ózi 1940 jyly Árham Ysqaqovqa tapsyrma berip, osy ýaqytty anyqtaǵan, Qanysh Sátbaev syndy ǵalymdarmen keńese otyryp, qabyl­daǵan (bálkim, jańa stıl esepke alynyp, 13 kúnge ilgeri­letken shyǵar), sondyqtan bul kún - soǵystan keıingi asa aýyr jyl­dardan beri sanaǵa siń­g­en data. Oǵan 1995 jylǵy ıÝNESKO sheshiminde osy kúnniń kórsetilgenin qosyńyz.

Sóıtip, qaı jaǵynan alǵan­da da, 10 tamyz aıshyqty, kerek dese­ńiz, qasterli data. Sondyqtan máse­leniń túbin tereń qazbalap, onyń anyq-qanyǵyna toqtalýǵa májbúrmiz.

Hrıstıan kúntizbesinde jyl sanaýdyń eski jáne jańa stıl degen eki tásili bar. So­nan týyn­daǵan máseleni, ıaǵnı 13 kún aıyrmashylyqty Eýropa el­­deri HІH ǵasyrdyń sońynda-aq sheship alǵany málim. Sebebi, Fran­tsııa men Anglııa arasyndaǵy júz­jyldyq soǵys sııaqty, tom-tom hattalǵan tarıhı kitaptarda data­lar ár elde árqıly kórseti­lip, shatasýdyń kókesi bastalyp ketken-di. Aqyrynda «13 kúnge ilgeriletý kereksiz, ondaı áreket toq­tatylsyn» degen ortaq halyq­ara­lyq sheshim qabyldanyp, naq­ty júzege asqan. Mysaly, sóz basynda atalǵan álemdik deń­geı­degi alyptardyń týǵan kúni de bu­ryn­ǵy datasynan qozǵalǵan emes.

Endi patshalyq Reseı ım­pe­rııasyna kóz salar bolsaq, onda jyl sanaýdyń eski stılinen jańasyna kóshý tup-týra 1917 jylǵy Qazan tóńkerisi ýaǵy­na keldi. Bılikti kúshpen alǵan bol­shevıkter eń alǵashqy dek­retimen-aq jańa stıldi engize saldy. Teginde, bul dereý qolǵa alynýǵa tıisti qajettilik emes, «eski álemdi túbirimen qoparyp, jańa álem ornatamyz» degen uranǵa saıma-saı taza saıası áreket-tuǵyn. Revolıýtsııa kósemderi joǵa­ryda aıtylǵan býrjýazııalyq Eýropa sheshimin pysqyrsyn ba, data ataýlyny ne bolsań o bol degendeı,  13 kúnge ilgeri aýystyrdy da tastady.  Sóıtip, 25 qazanda bolǵan revolıýtsııa 7 qarasha dep ózgertildi jáne t.t.

Bir qyzyǵy, proletarıat kósemi Lenın óziniń de, orystyń uly tulǵalarynyń (Pýshkın, Ler­montov, Tolstoı jáne t.b.) da týǵan kúnderin qozǵamaǵan. Tek ataqty revolıýtsıonerler men keńes­tik aqyn-jazýshylardyń týǵan kúnin eki stılmen (birin jaq­shanyń ishinde) kórsetý jap­paı etek alǵan. Kele-kele bul jaıt jazylmaǵan qaǵıdaǵa aınalyp kete bardy.

Revolıýtsııa órti laýlaǵan qar­­balasta bolshevıkter jan­ushyra qabyldaǵan bir ǵana «qyzyl dekrettiń» qysqasha tarıhy osy. Joǵaryda Qaıym Muhamedhanovtyń «Abaıdyń týǵan kúni jańa stıl boıynsha 23 tamyz bolý kerek» degen jorý-boljamy da osymen óz túsinigin tabady. Ǵylymda jorý, topshylaý bola beredi. Biraq, kez kelgen boljam-usynystyń júzege asýy uzaq jol jáne myqty dálelderdi talap etedi. Al Qaıym aǵanyń osy bir pikiri shynaıy ómirge tez arada enip-aq ketti. Qalaısha, qaıtip?.. Oǵan eshqandaı da ǵylymı negiz joq edi ǵoı?! Oılap qarasaq, jańa stıl jalǵyz Abaıǵa ǵana qatysty ma? Onda Álıhan Bókeıhannyń, Muh­tar Áýezovtiń, Qanysh Sát­baev­tyń týǵan kúnderin de 13 kún­ge ilgeri qozǵaý kerek emes pe? Basqa da kúlli tarıhı datalardy qaıtpekpiz?

Alda - uly Abaıdyń 175 jyldyq merekesi. Ony da 23 tamyzda ataıtyn bolsaq, keıin­gi urpaq, sol sııaqty shetelden kelgen kóziqaraqty saıahatshy, ıa bolmasa, ǵylymı konferentsııaǵa qatysýshy ǵalymnyń biri: «Oý, sizder danyshpan Abaıdyń týǵan kúnin nege ózgertkensizder? Sebep qandaı?», - dep suraq qoıar bolsa, mas­qaramyz shyǵyp, qatty uıatqa qalarymyz anyq. Óıtkeni, halyq­aralyq ǵylymı orta ıÝNESKO sheshimine súıenetini anyq qoı.

Tıisti mekemeler osy bir jaı­ǵa túbegeıli nazar aýdarsa deımiz.

 

Asan OMAROV, Qaırat SABYRBAEV