Abaı oblysy: týrızmniń áleýeti men túıtkilderi

Tarıhı muradan týrıstik nysanǵa deıin

Abaı oblysy — qazaqtyń rýhanııaty men tabıǵaty toǵysqan, tarıhy tereń, týrıstik múmkindigi mol ólke. Óńirge kelgen saıahatshy Semeıdiń tarıhı tynysymen tanysyp qana qoımaı, Abaı men Shákárimniń izi qalǵan Jıdebaıǵa at basyn buryp, qasıetti mekenniń rýhyn sezine alady. Al Alakóldiń móldir sýy men kórkem jaǵalaýy demalys izdegen týrısti baýraıdy.

Saıahat baǵytyn Semeıden bastaǵan qonaq úshin munda tarıhı nysanda ornalasýǵa múmkindik bar. Buǵan 1990 jyldary aǵaıyndy Mýsınder salǵan qaladaǵy tuńǵysh dıirmenniń búgingi kelbeti dálel. Qazir tarıhı ǵımarat qonaqúıge aınalyp, munda kóne sýretter, meıramhana men kópshilikke arnalǵan kitaphana jumys isteıdi.

Al ádebıetke qyzyǵatyn týrıst úshin qonaqúıde aqyn-jazýshylarǵa arnalǵan arnaıy bólme qarastyrylǵan. Shabyty tasyǵan qonaq munda bir aptaǵa deıin tegin turaqtap, shyǵarmashylyqpen aınalysa alady. Bólmede jatyn oryn, retro telefon jáne jumys ústeli bar.

Qaraýsyz nysandar qashan jańarady?

Baǵdarlama júrgizýshileri Semeıde qaıta jańǵyrtýdy qajet etetin nysandy baıqady. Qalanyń ortalyq kósheleriniń qıylysynda ornalasqan ǵımarat qazir qaraýsyz tur. Aýmaǵy fýtbol alańyndaı jerdi alyp jatqan nysannyń keıpi qalanyń kórkine úılespeıdi. Qorshaýy da zamanaýı talapqa saı emes.

Mundaı nysandar Semeıde az emes. Qalada qańqasy ǵana qalǵan kópesterdiń úıleri men burynǵy kásipkerlik nysandar kezdesedi. Solardyń biri — kópshilikke belgili kópir mańyndaǵy akvapark.

Qala turǵyndary úshin onyń qaıta iske qosylýy mańyzdy. Sebebi basqa óńirlerdegi «Taza qala» túsirilimderi kezinde turǵyndar demalatyn oryn retinde akvaparktiń qajettigin jıi aıtqan. Semeıde ondaı múmkindik bar bolǵanymen, nysan birneshe jyldan beri jumys istemeıdi. Basseınge sý kelmegen, al ǵımarat syrttaı qaraǵanda jeńil jóndeýdi qajet etetindeı kórinedi. Soǵan qaramastan, akvapark ne súrilmegen, ne qaıta jandanbaǵan kúıde tur.

Eki jyl buryn «Taza qalanyń» alǵashqy maýsymynda túsirilgen kezde de akvaparktiń jaǵdaıy dál osyndaı bolǵan. Sodan beri ózgeris joq.

— Sýy taza edi, ádemi demalatyn otbasylyq oryn bolǵan. Bılet alyp, úlkeni de, kishisi de bos ýaqytyn osynda ótkizetin, — dep qynjylady turǵyndar.

Tazalyqqa talpynys

Semeıde qalany abattandyrý men tazalyqty saqtaý jumystary júıeli júrgizilip keledi. Sáýir-mamyr aılarynda shahar boıynsha 8 jalpyqalalyq senbilik uıymdastyrylyp, 162 tonnaǵa jýyq qoqys shyǵaryldy.

Nátıjesinde negizgi kósheler, aýlalar men demalys oryndary tazartyldy. Bastama jaz aılarynda da jalǵasyn taýyp, aptap ystyqqa qaramastan tazalyq jumystaryna atsalysatyn turǵyndar qatary artty.

— «Sana tazarmaı, qala tazarmaıdy» demekshi, qala turǵyndary kóshesin, óz aýlasyn tazalaýǵa jumylady. Túrli túsindirme sharalaryn, ártúrli fleshmobtar ótkizemiz, — dedi Semeı qalasy ákiminiń aýmaq boıynsha bas ınspektory Elýbek Ospanov.

Tazalyq bastamasyna eriktiler de belsendi atsalysyp júr. Solardyń biri — Ámına Baýyrjanqyzy.

Ol qala kóshelerin tazalaýǵa birneshe ret qatysyp, turǵyndar arasynda ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrýǵa óz úlesin qosyp keledi.

— 15-ten asa senbilikke shyqtym. Qazirgi ýaqytta aktsııalardyń arqasynda jan-jaqtaǵy qoqys jınaldy, — dedi erikti.

Jıdebaıdyń týrıstik tynysy

Kelesi baǵyt — Jıdebaı qoryǵy. Munda týrısterge qajetti jaǵdaı jasalǵan. Joly tegis, kólik turaǵy men tamaqtanatyn oryndar qarastyrylǵan. Eýrazııa kindigindegi ınfraqurylymnyń jaı-kúıi kóńil qýantady.

Jıdebaıǵa at basyn burǵan saıahatshy Abaı murasymen jaqynyraq tanysa alady. Mýzeıde aqynnyń qoldanysynda bolǵan túpnusqa jádigerler saqtalǵan. Baǵa jetpes murany keler urpaqqa jetkizý úshin mamandar eksponattarǵa turaqty kútim jasap, olardyń saqtalýyna erekshe mán beredi.

— Abaı Qunanbaıulynyń on jyly osy jerde ótken. Mýzeıdiń zal qaraýshylary murany dalaǵa shyǵaryp, kún jylyǵan kezde qysta birneshe mezgil, kóktemde birneshe mezgil, jazda arnaıy shyǵaryp, keptirip, jaıyp qoıady. Al odan keıin arasyna dári sebiledi, — dedi Abaı mýzeı-úıiniń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Laýra Kúzembaı.

Mýzeıdiń jumys ýaqyty da kelýshilerdiń suranysyna qaraı beıimdeledi.

Máselen, Abaıdyń 180 jyldyǵy qarsańynda týrıster kóp kelgen kezde mýzeı tańǵy altydan keshki onǵa deıin jumys istegen. Alystan at terletip kelgen qonaqtarǵa belgilengen ýaqyttan tys ta qyzmet kórsetýge múmkindik bar.

— Mýzeıdegi basty bólimderdiń biri — Abaı atamyzdyń jumys bólmesi. Osy úıde on jyl aralyǵynda Abaı Qunanbaıuly jetpis alty óleńin, jıyrma jeti qara sózin, jıyrma alty aýdarmasyn jáne eki ánin jazǵan, — dedi Laýra Kúzembaı.

Jıdebaıǵa kelgen saıahatshy osylaısha tarıhı oryndardy tamashalap qana qoımaı, Abaı ómir súrgen ortany kózben kórip, onyń tynys-tirshiligimen tanysa alady. Al sapardy josparlaýǵa zamanaýı tehnologııalar kómektesedi. Mýzeı aýmaǵynda baılanys turaqty jumys isteıdi, aqparattyq taqtaısha men QR-kod ornatylǵan. Ony skanerlegen týrıst qajetti baǵyttar men tipti áýe reısteri týraly aqparatty bir jerden kóre alady.

Jabyq nysandardyń jaıy ne bolady?

Saıahatshy Jıdebaıǵa kelgende Abaıdyń úıin ǵana emes, onyń aınalasyndaǵy tarıhı keńistikti de kórgisi keledi. Uly tulǵanyń tabany tıgen jermen júrip, Shyńǵystaýǵa kóz salǵan týrısti mundaǵy árbir nysannyń jaı-kúıi qyzyqtyratyny anyq. Alaıda osy mańǵa kóz júgirtkende, qaraýsyz qalǵan tustar birden baıqalady.

Muny Jıdebaıdaǵy mýzeı-qoryq aýmaǵynan da kórýge bolady. Munda kelýshiler úshin esigi ashylmaǵan nysandar az emes. Baǵdarlama júrgizýshisi Shákárimniń saıatqorasyna barǵan kezde onyń aýlasynyń da aramshóp basyp, qaraýsyz qalǵanyn kórdi. Nysannyń kimge tıesili ekeni jáne qazir qandaı maqsatta paıdalanylatyny belgisiz.

Al eń ózektisi — kelýshilerge qajet ınfraqurylymnyń paıdalanylmaı turǵany. Máselen, zamanaýı talapqa saı salynǵan, múmkindigi shekteýli jandarǵa arnalǵan jaǵdaıy qarastyrylǵan sanıtarlyq orynnyń esigi qulyptaýly. Ony paıdalanýǵa berýge ne kedergi ekeni, ashylýy úshin qandaı sheshim qajet ekeni ázirge túsiniksiz.

Abaı áleminiń altyn ózegi

Aýmaqqa kóz salsańyz, Abaı men Shákárimniń keseneleri alystan menmundalap kórinedi. Munda týrıster tarıhı-mádenı eskertkishtermen tanysyp, Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna qatysty mańyzdy derekterdi bile alady.

Bilikti mamandar aqynnyń murasyn áserli jetkizip, óleńi men sózderin jatqa aıtqanda, kelýshi sol zamanǵa eriksiz enip ketkendeı áser alady.

— Bul jerde jyl saıyn mektep oqýshylary arasynda Abaı–Shákárim poezııa kúnderi ótkiziledi. Poezııa kúni eń alǵash aýdandyq kólemde bastaldy. Sodan keıin qalalyq boldy, oblystyq boldy, keıin respýblıkalyq deńgeıge jetti. Abaı atamyzdyń 180 jyldyǵyna baılanysty álemdik deńgeıde ótti.

Abaı atamyz ben inisi Ospan Qunanbaıuly oń jaq kesenede jerlenip, máńgilik qonys tapqan, — dedi Jıdebaı qoryq-mýzeıiniń meńgerýshisi Qaıyrjan Kúzembaı.

Abaıdyń Jıdebaıdaǵy mýzeı-qoryǵy memleket qorǵaýynda. Aýmaǵy 6 myń 400 gektar.

Mýzeıdiń ishki bezendirilýinen de qazaqtyń dástúrli mádenıeti anyq kórinedi. Árbir sándik elementtiń ózindik máni bar. Bul oryn Shákárim Qudaıberdiulynyń da máńgilik mekeni. Sondyqtan munda ekskýrsııa júrgizetin mamandardyń jaýapkershiligi zor. Olar tarıhı derekti tanystyryp qana qoımaı, kelýshige sol dáýirdiń rýhyn sezindirýge tyrysady.

Alakól: týrıst kóp, túıtkil de bar

Aımaqtyń basty týrıstik brendi — Alakól. Munda demalýshylardyń qarasy qalyń.

Alaıda saıahatshylardyń kópshiligi ortaq bir máseleni atap ótti.

— Kóńilden shyǵyp jatyr. Biraq dárethana tapshy. Beseýiniń ishinde bireýiniń ǵana esigi ashyq. Sý aqpaıdy, jelileri durys jumys istemeıdi. Al ákimdikten habar joq, — dedi turǵyndar.

Soǵan qaramastan, Alakóldiń tabıǵaty men demalys múmkindigine rıza bolǵan týrıster az emes. Móldir sýy men kórkem jaǵalaýy kelýshilerdi qaıta oralýǵa yntalandyrady. Buǵan qyzmet kórsetý sapasyn arttyrýǵa kúsh salyp júrgen kásipkerlerdiń úlesi bar.

Solardyń biri — ózge elderdegi demalys oryndarynyń tájirıbesin kórip, Alakóldiń týrıstik áleýetin damytýǵa bel býǵan kásipker Aıgúl Isanova.

— Kelgen qonaqtarymyzdyń bári tańdanyp jatyr. «Túrkııadan kem emes» dep jatady, — dep bólisti kásipker.

Búginde demalys ornyna elimizdiń túkpir-túkpirinen týrıster keledi. Tanymal ánshilerdiń qatysýymen ótetin kontsertter men áleýmettik jelidegi jarnama da kelýshiler sanyn arttyrǵan. Munda eresektermen qatar balalardyń demalysyna da jaǵdaı jasalǵan. Al Alakóldiń tolqynynan taısalǵandar úshin arnaıy basseın bar.

— Bizge eldiń ońtústiginen, Shymkentten kelip jatqan qonaqtarymyz bar. Olar eki jyldap qatarynan kelip jatyr, — dedi kásipker.

Shıpaly balshyqtyń áleýeti ashylmaǵan

Alakóldiń shıpaly sýy men tabıǵı balshyǵy — týrısterdi tartatyn mańyzdy resýrs.

Jergilikti mamandar balshyqtyń emdik qasıeti joǵary ekenin aıtady. Alaıda onyń quramy áli tolyq zerttelmegen. Al tabıǵı emge qyzyǵatyn demalýshylar jaǵalaýda tıisti jaǵdaıdyń joqtyǵyna qaramastan, balshyqty óz betinshe paıdalanyp júr.

— Aınalany rettesek, tek qana qazaqstandyqtar emes, sonymen qatar álemnen týrıst tartatyn keremet jer bolar edi dep oılaımyn, — dedi kásipker Merýert Aıtqazyqyzy.

Demek, Alakóldiń tabıǵı múmkindigi mol bolǵanymen, ony tolyqqandy týrıstik ónimge aınaldyrý úshin ınfraqurylymdy jetildirý qajet. Sonyń ishinde jaǵalaýdy abattandyrý, kelýshilerge qolaıly jaǵdaı jasaý jáne demalys maýsymyndaǵy aýyzsý tapshylyǵyn sheshý mańyzdy.

Jaǵalaýdyń qaýipsizdigi de nazar aýdarýdy qajet etedi. Kásipkerdiń aıtýynsha, tolqynnan qorǵaıtyn volnorezder jaǵajaı aýmaǵyn keńeıtip, demalýshylar úshin qolaıly jaǵdaı jasaýǵa múmkindik beredi.

— Arbattyń boıynda bir tolqynkeskish ornatyldy. Ol negizi bastapqyda 11 dana bolýy kerek eken. Aldymen 9-ǵa azaıdy, qazir múldem bireýi ǵana qaldy. Sonyń ózi úlken bir jaǵajaıdyń jasaqtalýyna sebepshi bolyp tur. Dál sondaı tolqynkeskishter qoıylsa, keremet jaǵajaı kóbeıer edi dep oılaımyn, — dedi Merýert Aıtqazyqyzy.

Araldaǵy tynyshtyq — Alakóldegi jańa baǵyt

Alakólge kelgen týrıster kóldiń ortasyndaǵy araldarǵa da saıahattaıdy. Degenmen barlyq aral týrıster úshin birdeı ashyq emes. Úlken, Orta jáne Kishkene Araltóbe araldary Alakól memlekettik tabıǵı qoryǵynyń aýmaǵyna kiredi. Al týrısterge barýǵa ruqsat etilgen baǵyttarǵa kater men qaıyq turaqty qatynaıdy. Baǵasy da qoljetimdi.

Alakóldegi demalystyń taǵy bir ereksheligi — jergilikti kásipkerler usynatyn ulttyq taǵamdar. Keıbir dámder týrıster úshin kólge qaıta oralýǵa sebep bolyp otyr.

— Sirne úshin ǵana osynda keletin týrıster bar, — dedi kásipker Qarlyǵa Nurqasymqyzy.

Osy kásippen jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt aınalysyp kele jatqan kásipkerdiń aıtýynsha, bul aralyqta Alakóldegi demalys oryndary aıtarlyqtaı ózgergen. Týrıstik suranys artqan saıyn mundaǵy qyzmet kórsetý oryndary jańaryp keledi.

Qaýipsizdik basty nazarda

Jaǵajaı mańynda nazar aýdarýdy qajet etetin basty máseleniń biri — qaýipsizdik. Bul baǵytta jergilikti bılik te naqty sharalarǵa kóshken. Alakóldegi burynnan jumys istep kelgen qutqarý bólimshesi jańartylyp, jaǵajaıǵa jaqyn jerden jańa modýldik beket iske qosylǵan.

Munda 24 bilikti maman qyzmet atqarady. Qutqarýshylar zamanaýı tehnıkamen, qýatty kater jáne gıdrotsıkldermen jabdyqtalǵan. Sonymen qatar jaǵalaý boıyna 24 beınebaqylaý kamerasy ornatylǵan.

Munyń barlyǵy demalýshylardyń qaýipsizdigin táýlik boıy baqylaýǵa múmkindik beredi.

— Arnaıy dúrbi bar. Túngi kórý múmkindigi qarastyrylǵan. Sol arqyly eskertý jasaımyz. Qarańǵy túsken kezde sýǵa túsýge bolmaıdy, — dedi Aıagóz aýdandyq jedel qutqarý jasaǵynyń basshysy Nurlan Tilshibaev.

Qutqarýshylar qaýipsizdikti jaǵalaýda ǵana baqylamaıdy. Arnaıy tehnıkamen kól aýmaǵyn turaqty aralap, demalýshylarǵa eskertý jumystaryn júrgizedi. Júıeli jumystyń nátıjesinde bıyl jıyrmaǵa jýyq adam ómiri qutqarylǵan.

— Túsindirme sharalary toqtaýsyz júredi. Demalýshylarǵa alkogol iship, sýǵa túspeýin eskertemiz. Balalardy qaraýsyz qaldyrmaýyn aıtamyz. Bıik jerden sekirýge bolmaıtynyn da eskertip otyramyz, — dedi qutqarýshy Bolatbek Muqatov.

Shıpajaıǵa jańa dem kerek

Aımaqta kezinde talaı demalýshyǵa shıpa bolǵan shıpajaı da búginde qaraýsyz qalǵan nysandardyń qatarynda. Jyldar óte ǵımarattyń qabyrǵalary qırap, nysannyń jaǵdaıy nasharlaǵan. Keıin ony kásipker qolǵa alǵanymen, qoldaǵy qarajat tek ǵımarattyń bir bóligin jańartýǵa jetken.

Qazirdiń ózinde jóndeý jumystaryna 200 mıllıon teńge jumsalǵan. Al qalǵan bóligin tolyq qalpyna keltirýge bir adamnyń shamasy jete bermeıdi. Soǵan qaramastan, bul orynnyń emdik qasıeti jergilikti turǵyndardyń esinde.

— Burynǵy qýatyn qaıtaryp, jańǵyrsa, shıpasy býyn-býyndy emdep, mazalaǵan máseleni sheshýge kómekteser edi, — dep sanaıdy turǵyndar.

Al týrıster qatary jyl saıyn artyp kele jatqan óńirde mundaı nysandardyń áleýetin tıimdi paıdalaný mańyzdy.

Alakóldiń ekologııalyq túıtkili

Alakóldegi ózekti máselelerdiń biri — qoqys polıgony. Ol Qabanbaı aýylyna kireberiste ornalasqan. Alaıda aýmaǵy qorshalmaǵandyqtan, jel kóterilgen saıyn qoqys aınalaǵa shashylyp, mańaıdaǵy alqaptardy basady. Turǵyndardyń aıtýynsha, qaldyqtardy jegen tórt túlik aýyryp, keıde qyrylyp jatady.

Eń qıyny — polıgonnan shyqqan jaǵymsyz ıis úsh shaqyrym jerdegi aýylǵa deıin jetedi. Ol jergilikti turǵyndardyń turmysyna ǵana emes, týrıstik aımaqtyń jalpy kórinisine de keri áser etip otyr. Týrıster kóp keletin Alakóldeı demalys ornynda qaldyqtardy jınaý men ornalastyrý júıesi talapqa saı bolýy tıis.

Jergilikti bıliktiń jospary

Baǵdarlama júrgizýshisi kóterilgen máselelerdiń sheshimin bilý úshin oblys ákiminiń orynbasary Dýman Ospanovpen kezdesti. Aldymen Semeıdegi jyldar boıy jumys istemeı turǵan akvaparktyń taǵdyry sóz boldy.

— Kelesi jyldyń aıaǵyna deıin jóndeý aıaqtalady degen jospar bar, — dedi Dýman Ospanov.

Jergilikti bılik Alakóldegi qoqys polıgony máselesin de sheshýge nıetti. Qazir aýyldan úsh shaqyrym jerdegi jańa aýmaqta polıgon qurylysy júrip jatyr.

— Bekitilgen jerde polıgon qurylysy júrip jatyr. Jyldyń aıaǵyna deıin tolyǵymen aıaqtalady, — dedi oblys ákiminiń orynbasary

Talaı demalýshyǵa shıpa bolǵan, búginde qaıta jańǵyrtýdy qajet etetin shıpajaıdyń máselesi de nazardan tys qalǵan joq.

— Sanatorıı — kásipkerlerdiń ıeligindegi dúnıe. Qazir oǵan qalpyna keltirý boıynsha talap qoıylyp otyr. Ol da aldaǵy jyldyń josparyndaǵy jumystarymyzdyń biri, — dedi spıker.

Sarapshylardyń baǵasy

«Ulttyq energııa únemdeý ortalyǵy» AQ basqarma tóraǵasy Eldos Abaqanovtyń pikirinshe, atalǵan óńirde týrısterdi tartý jumystaryn júıeli túrde jalǵastyrý qajet.

Onyń aıtýynsha, Alakólde oń ózgerister bar bolǵanymen, sheshimin kútken máseleler áli de jeterlik.

— Alakóldiń jaǵdaıy jaqsaryp jatyr. Degenmen, klassıkalyq problemalar áli sheshilmegen. Ol — qaldyqtar máselesi, jaǵajaı mańyndaǵy tazalyq, qajetti ınfraqurylymnyń jetkiliksizdigi. Bul máselelerdi ret-retimen sheshý qajet, — dedi Eldos Abaqanov.

Mamandar nazar aýdarǵan taǵy bir baǵyt — Alakól jaǵalaýynyń sáýlettik kelbeti. Qala qurylysyn josparlaý bóliminiń bas mamany Gúldana Ábish kól mańyndaǵy aýmaqty birtutas stılde damytýdyń mańyzyn atap ótti.

— Kól mańyndaǵy aımaqty damytyp, olardyń sáýlettik kelbetin bir stılde júrgizý qajet, — dedi ol.

Al týrızm salasyndaǵy ınvestıtsııalardy tartý jáne ilgeriletý basqarmasynyń basshysy Móldir Bozdaqbaeva óńirdegi oń ózgeristerdi atap ótip, endigi mindet — bar áleýetti saqtaı otyryp, damýdy jedeldetý ekenin aıtty.

— Jıdebaı qoryǵy sekildi týrıstik ysandardyń áleýeti joǵary. Buǵan qosa saýyqtyrý ortalyqtary, Alakól jaqsy damyp jatyr. Endi osy áleýetti saqtaı otyryp, qarqyndy údetý qajet, — dedi Móldir Bozdaqbaeva.

Sarapshylardyń baǵasy boıynsha, Abaı oblysynda týrıstik múmkindikter bar, biraq olardy tolyq paıdalaný úshin ınfraqurylym, tazalyq jáne sáýlettik josparlaý baǵytyndaǵy jumystardy júıeli jalǵastyrý qajet. Osy baǵalaýdyń qorytyndysynda Abaı oblysy jalpy esepte 21 upaı enshiledi.