Abaı álemi: «Tolyq adam» tanymy ult sapasyn qalaı kóteredi
ASTANA. KAZINFORM – Abaı qazaqty tanydy. Ulttyń bolmysyn, kemshiligi men kemel tusyn ańǵara bildi. Bosteki oıyn-kúlkige salynbaý, eńbektiń qadirin bilý, kásippen shuǵyldaný, izgilik tanytý syndy «adam bolýdyń álippesin» úıretti. Endigi kezek qazaqtyń ózinde. Qoǵam aldynda Abaıdy taný, ony álemge tanytý mindeti tur. Ǵulamanyń shyǵarmashylyǵy qalaı nasıhattalyp jatyr, aqyn usynǵan rýhanı kontseptsııalar qazaq qoǵamyn ózgerte aldy ma? Abaı kúni aıasynda taqyrypqa úńileıik.
Berlınnen Tegeranǵa deıin: Abaı murasy mádenı dıplomatııaǵa aınaldy
Abaı Qunanbaıulynyń rýhanı murasyn dáripteý ótken ǵasyrdyń ózinde-aq qarqyn aldy. Keńes úkimeti tusynda hakimniń eńbegi álem tilderine aýdarylyp, mereıtoıyn aýqymdy deńgeıde atap óte bastady. Táýelsizdik jyldary bul sharalar jalǵasyn taýyp, Abaı atyndaǵy mektepter, kóshelerdiń qatary kóbeıgen. 2020 jyly Úkimet Qaýlysymen 10 tamyz Abaı kúni dep belgilendi, al ótken jyly 180 jyldyq mereıtoı el kóleminde dúrkirep ótken bolatyn.
Halyqaralyq uıymdar men shetelde de qurmet túgesilgen emes. Mysaly, aqynnyń 150 jyldyǵy ıÝNESKO kóleminde toılansa, 175 jyldyq mereıtoı aıasynda shyǵarmalary álemniń 10 tiline aýdarylǵany este. Sonymen qatar TÚRKSOI Túrki mádenıeti halyqaralyq uıymynyń Turaqty Keńesiniń XXXVII-shi otyrysynda 2020 jyldy túrki áleminde «Abaı Qunanbaıuly jyly» dep jarııalady. 2020 jyly Qazaqstannyń Sıngapýrdaǵy, Bolgarııadaǵy, Mysyrdaǵy, Pákistandaǵy, Majarstandaǵy, Irandaǵy, Efıopııadaǵy, Italııadaǵy jáne t.b. elshilikteri janynan Abaı ortalyǵy ashylǵanyn bilemiz.
Budan bólek Berlın, Kıev, Nıý-Delı, Kaır, Dýshanbe, Tashkent, Akdash qalalarynda – aqyn atyndaǵy kóshe, Londonda – Abaı úıi, Beıjińde – Abaı eskertkishi, Tegeranda – Abaı músini, Bishkekte – Abaı Qunanbaıuly atyndaǵy kóshe men eskertkishi bar. Osylaısha, oıshyldyń tanymyn tanytý arqyly halyqtar dostyǵy, Qazaqstannyń halyqaralyq saıası arenadaǵy bedeli nyǵaıyp keledi.
Aqyn shyǵarmalaryn tsıfrlandyrý qaı deńgeıde?
Árıne, basty nasıhat pen zertteý akademııalyq ortanyń moınynda. Bar murany halyqqa jetkizý, shyǵarmalardy taldaý ári ony búgingi qoǵamnyń tanym-túsinigine beıimdeý ǵalymdardyń eńbeginsiz múmkin emes. Sondyqtan memleket Abaı muralaryn zertteýge arnalǵan baǵdarlamalar ázirlep, ǵalymdardyń izdenisine múmkindik berdi.
Nátıjesinde buǵan deıin «Abaıtaný. Tańdamaly» 5 tomdyq, «Abaı jáne aqyn shákirtteri murasy» 4 tomdyq jáne «Abaı shyǵarmalarynyń úsh tomdyq akademııalyq jınaǵy» zertteýshilerdiń járdemimen jaryq kórdi. Abaı ınstıtýty 50 tomdyq «Abaıtaný. Tańdamaly eńbekter», 10 tomdyq «Abaıtaný antologııa» syndy kitap ázirledi.
Osy tusta «Abai akademiyasy» portalynyń orny erek. Portal Abaı murasyn óskeleń urpaqqa nasıhattaıtyn, aqyn týraly tolyq málimet usynatyn ǵylymı-tanymdyq derekkóz qatarynda. Platformada aqynnyń ádebı, ǵylymı, pýblıtsıstıkalyq jáne epıstolıarlyq eńbekteri jınaqtalǵan. Materıaldar Abaı ınstıtýttary, ǵylymı ortalyqtar, arhıvter men murajaılardan alynyp, tsıfrly formatqa kóshirilgen. Sondaı-aq tele-radıo habarlar men derekti fılmder de qamtylǵan.
Abaıtanýshy Arap Espenbetovtiń pikirinshe, entsıklopedııalyq portal ǵylymı-aqparattyq ortada buryn-sońdy bolmaǵan erekshe qubylys.
– Elektrondyq portal bárimizge ortaq. Ol jas ǵalymǵa da, izdenýshige de, stýdentke de, oqýshyǵa da, qarapaıym jumysshyǵa da ortaq. Óziniń dosy sııaqty áńgimelesip, qajetti derekterin qabyldap, ary qaraı óziniń uly aqyn týraly oılary men qarymdaryn damytatyny sózsiz. Abaıdy bilemin, tanımyn, uǵamyn, túsinemin deıtin jannyń barlyǵyna kómek beretin eń úlken basty qural, entsıklopedııa, – dedi Arap Espenbetov.
Abaı murasyn tsıfrlyq keńistikke kóshirý sońǵy jyldary aıtarlyqtaı serpin aldy. Aqyn shyǵarmalary elektrondy kitaphanalar, mýltımedıalyq resýrstar, derekti fılmder men onlaın kýrstar arqyly keńinen taralyp jatyr. Mysaly, Kitap.kz, Kazneb.kz, OpenU.kz sekildi platformalarda Abaı murasyna qatysty kontent jıi jarııalanady. Búginge deıin ǵulamanyń shyǵarmashylyǵyn tsıfrlandyrýǵa baǵyttalǵan qazaq tilinde 22 áleýmettik-tanymdyq joba ázirlengen. Olardyń barlyǵy derlik qosymsha túrik, orys jáne aǵylshyn tilderine aýdarylǵan.
Este bolsa, ótken jyldyń aıaǵynda M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty tsıfrlyq korpýs ázirledi. Onda Abaıdyń 1909 jyly jaryq kórgen alǵashqy jınaǵynan bastap, keıingi jyldary daıyndalǵan barlyq akademııalyq basylymdardyń elektrondy nusqalary qosylǵan. Ár jyldary hatqa túsken qoljazbalardy, sırek nusqalar men arhıvtik materıaldardy birtutas ǵylymı tsıfrlyq keńistikten kórýge bolady.
Abaıtaný ınstıtýtyn qalaı qalyptastyramyz?
Qazir el aýmaǵynda jekelegen ǵylymı ortalyqtar Abaı Qunanbaıulyn zertteýmen aınalysady. Al aqynnyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda, ıaǵnı 2019 jyly Memleket basshysynyń tapsyrmasymen «Abaı akademııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy. Sodan beri aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan 100-ge jýyq ǵylymı-tanymdyq kitap shyǵarylypty. Degenmen zertteý sany kóbeıgenimen, hakimniń muralarynyń mazmuny tolyq ashyldy deýge erte.
Abaıtanýshy Serikbaı Qosanovtyń aıtýynsha, Abaı shyǵarmalarynyń ózegin zertteý úshin ǵalymdarǵa jan-jaqty bilim kerek. Ásirese, mátintaný ǵylymyndaǵy tájirıbe mańyzdy.
– Búginge deıin Abaı shyǵarmalaryna tolyq tekstologııalyq taldaý bola qoıǵan joq. Ol ońaı dúnıe emes. Kóp ter tógý men shuqshııa eńbektenýdi qajet etetin kúrdeli jumys. Abaı shyǵarmalarynyń tekstologııasyn zertteıtin ǵalymǵa shyǵys tilderin jetik meńgerýi, qoljazba oqýdaǵy tájirıbesine qosa, shyǵarmanyń kórkemdik deńgeıine oı júgirtetindeı aqyndyq qabileti bolýy shart. Osy bilim-bilik tolyq boıynda bar adam ǵana bul mindetti abyroıly atqara alady, – dep túsindirdi ǵalym.
Mátintaný qazaq ádebıettaný ǵylymyndaǵy kenje sala sanalady. Serikbaı Qosanovtyń paıymynsha, Abaı shyǵarmalarynyń mátinin zertteý baǵytynda Qaıym Muhamethanov, Hanǵalı Súıinshalıev sekildi sanaýly ǵalymdardyń ǵana tolyq múmkindigi boldy. Alaıda, ol ýaqytta ǵylymnyń damý deńgeıi áli de tómen bolatyn ári ǵalymdardyń qolynda aqyn qoljazbalarynyń barlyq nusqasy túgeldene qoıǵan joq.
– Bir jaqsysy, qazir Abaıǵa qatysty qoljazbanyń bári derlik jınaqtalǵan, izdegen ǵalymǵa olardyń elektrondy nusqalary qoljetimdi. Zertteımin degen talapkerge barlyq múmkindik bar, – deıdi Serikbaı Qosanov.
Kemeldikke umtylǵan ult
Abaıdyń kóńil kózimen kórgen aqıqaty, oıǵa túıgen paıymy zamanmen de, jańamen de úılesedi. Sondyqtan aqyn murasyn jas urpaq boıyna sińirý qoǵam aldyndaǵy negizgi mindetke aınaldy desek, artyq bolmas. Onyń ústine memlekettik ıdeologııanyń mazmuny Abaıdyń adamdyq qasıet, ómirlik ustanym, áleýmettik qaǵıda týrasyndaǵy pálsapalyq kontseptsııasymen úndes.
– Biz Abaıdyń «tolyq adam» tujyrymyn qaıta zerdeleýimiz kerek. Bul baǵytta ǵalymdarymyz tyń zertteýlerdi qolǵa alýy qajet. «Tolyq adam» kontseptsııasy, shyndap kelgende, ómirimizdiń kez kelgen salasynyń, memleketti basqarý men bilim júıesiniń, bıznes pen otbasy ınstıtýttarynyń negizgi tuǵyryna aınalýy kerek dep esepteımin, – degen bolatyn Prezıdent.
Abaıtanýshy Asan Omarovtyń aıtýynsha, «tolyq adam» – búgingi qoǵam eskerýi kerek ıdeal ustanym. Formýlany tarqatyp, óskeleń urpaqtyń tanymyna shaqtaı alsaq, ult sapasyn kóterýge bolady.
– Qazirgi zamanda «tolyq adam» bolýy múmkin emes. Biraq bul ıdeıany ustaný asa qajet. Nege? Sebebi bul — alystaǵy taý sııaqty nemese teńiz jaǵasyndaǵy shamshyraq sııaqty adastyrmaı jol kórsetip turatyn kontseptsııa. Ol taýdyń shyńyna shyǵý túgili jete almaýyń múmkin. Biraq jeke adam da, búkil qoǵam da qalaı qaraı ilgerileý kerektigin biletin bolady. Qazir osyndaı shamshyraq joqtyǵynan adamzat basyn tasqa da, taýǵa da urýmen keledi. Soǵysqumarlyq, óshpendilik te sodan týady, – deıdi abaıtanýshy.
Ǵalym «tolyq adam» ilimin mektep baǵdarlamasyna engizý qajet degen oıda.
– Mektepke engizý, bul ıdeıany ár ustazdyń bilýin mindetteý aýadaı qajet. Ony engizý úshin búkil pedagogter korpýsy, ıaǵnı mıllıondaǵan qaýym Abaıdy tanýǵa yntaly bolýy kerek. Memleket tarapynan «Abaıdy bilmeseń, bilgiń kelmese, ustaz emessiń» degenge saıatyn qatań talap bolýy kerek. Qazir kóp muǵalim Abaıdyń kitabyn qolyna da almaıdy. Ony ómirden kórip júrmiz, – deıdi Asan Omarov.
Búginde Qazaqstanda Abaı atyndaǵy 119 mektep bar. Kóbi Almaty, Jambyl, Qaraǵandy, Qostanaı, Pavlodar, Túrkistan, Jetisý oblystarynda ornalasqan. Ǵalymdar Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaýdy, pálsapalyq oılaryn engizýdi osy mektepterden bastaýdy usynyp jatyr.
Jalpy oqý-aǵartý mınıstrligi mektepterdegi tárbıe-bilim saıasatynda Abaı muralaryn jıi qoldanady. Oqý baǵdarlamasynda aqyn shyǵarmashylyǵyna oryn berilgen. Mysaly, qoǵamdyq-gýmanıtarlyq baǵytyndaǵy synyptardyń «Qazaq ádebıeti» páni boıynsha úlgilik baǵdarlamada aqynnyń shyǵarmalary oqytylady. Qazaq tili men ádebıetin tereńdete oqytatyn «Abaı mektepterinde» arnaıy «Abaıtaný» oqý páni bar. Oǵan qosa mektep oqýshylary arasynda «Abaı oqýlary» shyǵarmashylyq baıqaýyn uıymdastyrý dástúrge aınalǵaly kóp boldy.
Bastysy, bilim berý uıymdaryndaǵy «Adal azamat» birtutas tárbıe baǵdarlamasy Abaıdyń «tolyq adam» ilimimen sabaqtas, maǵynasy úndes. Máselen, baǵdarlama eńbekqorlyq pen kásibı bilik, ádildik pen jaýapkershilik, birlik jáne yntymaq, jasampazdyq pen jańashyldyq qundylyqtaryn basshylyqqa alady. Al munyń barlyǵy Abaı kórsetken «tolyq adamnyń» boıynda bar.
Áleýmettik jelilerde Abaı óleńin oqý chellenjin jıi kezdestiremiz. Qoǵam qaıratkerleri, kásipkerler, ánshiler, sportshylar udaıy chellenjge qatysyp, aqyn shyǵarmalaryn nasıhattaýǵa úles qosyp keledi. Demek, qoǵamda Abaı murasyna degen suranys, tanymyna sýsaý bary baıqalady.
