9 tamyz. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

9 tamyz, SÁRSENBІ

Sıngapýr Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Respýblıka kúni. 1965 jylǵy tamyzdyń 9-ynda Malaızııa Federatsııasynan Sıngapýr bólinip shyqty. Sıngapýr - Azııanyń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan memleket. Astanasy - Sıngapýr qalasy. Memleket tili - aǵylshyn, qytaı jáne malaı tilderi. Aqsha birligi - sıngapýr dollary.

Qazaqstan Respýblıkasy men Sıngapýr arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1993 jylǵy naýryzdyń 30-ynda ornatyldy. Sıngapýr Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi - Sım Cheok Lım.

Nagasakı kúni. 1945 jylǵy tamyzdyń 9-ynda amerıkan avıatsııasy Japonııanyń 253 myń turǵyny bar Nagasakı qalasyna atom bombasyn tastady. Jospar boıynsha bul atom bombasyn Japonııanyń Kokýrý qalasyna tastaý kerek bolatyn. Biraq aýa-raıynyń qolaısyzdyǵyna jáne áýege kóterilgennen keıin paıda bolǵan ushaq aqaýyna baılanysty ushqyshtyń bomba tastaý baǵytyn ózgertýine týra kelgen. Nagasakıde 80 myńǵa jýyq adam qaıtys bolǵan.

Álemniń turǵylyqty halyqtarynyń halyqaralyq kúni. BUU Bas Assamleıasynyń sheshimimen jarııalanǵan. BUU málimetteri boıynsha búgingi tańda 5 qurlyqtaǵy 70 elde 5000-nan astam jergilikti halyqtar turady.

Túrikmenstanda Ulttyq qaýyn merekesi. 1994 jyldan bastap jyl saıyn tamyzdyń ekinshi jeksenbisinde atap ótiledi.

Reseıdiń áskerı dańq kúni - orys flotynyń alǵashqy jeńisi. 1714 jyly Petr I qolbasshylyǵymen orys flotynyń Reseı tarıhynda alǵash ret teńizde shvedterdi jeńgen qurmetine bekitilgen.

AQSh-ta ormandy órtten qorǵaý kúni. Orman sharýashylyǵy qyzmeti 1905 jyly quryldy jáne ol AQSh aýylsharýashylyq mınıstrliginiń bólimi bolyp sanalady. Olar 193 mıllıon akr jerdi alyp jatqan ormandaǵy qoǵamdyq, shalǵyn jáne jaıys jerlerdi baqylaıdy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

18 jyl buryn (1994) Almatyda QR Ulttyq banktiń memlekettik qoımasynyń irgetasy qalandy.

17 jyl buryn (1995) Iranda «Abaı shyǵarmashylyǵyna kózqaras» atty kitap jaryq kórdi.

108 jyl buryn (1904) Parıjde Shahterlerdiń halyqaralyq kongresi barlyq elderdiń taý-ken salasynda 8 saǵattyq jumys kúnin engizý týraly talap qoıdy.

38 jyl buryn (1974) AQSh-tyń 37-shi prezıdenti Rıchard Nıkson óz erkimen ornynan tústi. Ol bundaı áreketke barǵan tuńǵysh prezıdent bolatyn (Ýoltergeıt janjalynan keıin osylaı ertýge májbúr boldy).

12 jyl buryn (2000) Qazaqstan men ıÝNESKO arasyndaǵy dostastyq jónindegi Memorandýmǵa Qazaqstan Rsepýblıkasynyń vıtse-premeri I.Tasmaǵambetov jáne F.Maıor qol qoıdy.

7 jyl buryn (2005) Almatyda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasynda Úndistandy zertteý ortalyǵy ashyldy.

Jańa ortalyq Qazaqstan men Úndistan arasyndaǵy qarym-qatynasty, ásirese mádenıet pen bilim salasyn damytýǵa shaqyrady. Ortalyqtyń qoldanýshylary DVD, CD-R jáne ınternet arqyly Úndistan týraly málimet alatyn, pikir alysatyn múmkindikteri týady.

Uıymdastyrýshysy - Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Úndistan elshiliginiń janyndaǵy Úndistan mádenıet ortalyǵy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kitaphanasy.

Ashylý saltanatyna Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq kitaphanasynyń dırektory Murat Áýezov, Úndistannyń Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Radjıv Sıkrı jáne Úndistannyń Qazaqstandaǵy elshisi Ashok Kýmar Mýkerdjı, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy dıplomatııalyq ókildiktiń qyzmetkerleri, fılosoftar, mádenıettanýshylar, tarıhshylar, jergilikti áleýmettik-mádenıet uıymdarynyń ókilderi jáne qala turǵyndary qatysty.

5 jyl buryn (2007) Astanada Reseıdiń ǵylym jáne mádenıet ortalyǵynda Borıs Rezvantsevtiń «Tropamı Shambaly. Ot Altaıa ı Ýrala» atty kitabynyń tusaý keser rásimi ótti.

Bul kitapta Qazaqstannyń jer qoınaýyndaǵy baılyqtary, ekologııasy, tabıǵaty týraly jazylǵan.

Borıs Rezvantsev - ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dotsent, ekonomıka-matematıka pishindeýi boıynsha úsh ǵylymı monografııanyń avtory, Lenın ordenimen marapattalǵan.

Kitaptyń birlesken avtory - onyń uly Borıs, Orys geografııalyq qoǵamynyń naqty múshesi, Reseı fotosýretshiler odaǵynyń múshesi, avtotýrızm boıynsha sport sheberi, Máskeýde turady.

Sońǵy on jylda Rezvantsevtardyń Qazaqstannyń jáne Reseıdiń baspahanalarynan «Podkova schastıa», «Serdtsevına Evrazıı» jáne «Tropamı Shambaly» atty úsh kitaby basyp shyǵaryldy.

5 jyl buryn (2007) Semeıde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi Jánibek Káribjanov «Óndiris» bıznesti damytý aýmaǵynda qurylys irgetasyna kapsýla qalaý rásimine qatysty.

Bıznesti damytý aýmaǵynyń jalpy aýdany 85 gektar, ol qalanyń ońtústik-batys aýmaǵynda ornalasqan. Indýstrıaldy-ınnovatsııalyq aımaqtyń ashylýy sol jerge ınvestorlardy tartý, olarǵa ınjenerlik-kommýnıkatsııalyq jáne aqparattyq qyzmetterdiń kesheni kiretin tolyq damyǵan ınfraqurylymy bar jer telimderin berýdi qamtıdy.

3 jyl buryn (2009) Kókshetaý qalasynyń jol polıtsııasy bólimshesinde avtokólikterdi tehnıkalyq baqylaýdan ótkizetin stansa ashyldy.

Jańa ortalyqta tájirıbeli ınspektorlar jumys isteıdi, jáne onda anyqtama materıaldary, bankomat pen «Qazposhta» AQ bólimshesi ornalasqan.

ESІMDER

99 jyl buryn (1913-1988) teatr sýretshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri BALЬHOZIN Igor Borısovıch dúnıege keldi.

Reseıde týǵan. Arnaýly sýretshilik bilim almaǵan qylqalam sheberi Vıatka, Vologda qalalarynyń teatrlarynda sýretshi-kóshirmeshi bolyp istegen. 1934 jyly Almatyǵa qonys aýdaryp, Orys akademııalyq drama teatrynda sýretshi-oryndaýshy, teatrdyń bas sýretshisi, qoıýshy sýretshi qyzmetterin atqarǵan. Osy teatr sahnasynda qoıylǵan A.Chehovtyń «Vanıa aǵaı», M.Gorkııdiń «Kún balalary», M.Áýezovtiń «Túngi saryn», Ý.Shekspırdiń «Korol Lır» t.b. spektaklderdi kórkemdegen. Qazaq akademııalyq drama teatrynda Á.Ábishevtiń «Dostyq pen mahabbat», «Kim meniń ákem», M.Imanjanovtyń «Meniń mahabbatym», Q.Bekhojınniń «Ulan asý», M.Áýezovtiń «Qara qypshaq Qobylandy» sııaqty spektaklderiniń dekoratsııasyn jasaǵan. 

79 jyl buryn (1933) geologııa-mıneralogııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń, mıneraldyq resýrstar akademııasynyń akademıgi DIAROV Mýftah Dıaruly dúnıege keldi.

Atyraý oblysynda týǵan. Qazaq ken-metallýrgııa ınstıtýtyn bitirgen. 1955-1964 jyldary - Inder geologııalyq barlaý ekspedıtsııasynyń geology, partııa komıtetiniń bastyǵy, bas geology. 1964-1978 jyldary - Qazaq munaı geologııalyq baralý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń zerthana meńgerýshisi. 1978-1992 jyldary - Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Munaı hımııasy jáne tabıǵı tuzdar ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, dırektory, zerthana meńgerýshisi. 1992-1997 jyldary - Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń Batys bólimshesi akademık hatshysynyń orynbasary. 1997 jyldan «Atyraý-ǵylym» aktsıonerlik qoǵamynyń vıtse-prezıdenti bolǵan. Ǵalym Kaspıı mańy oıpatynda bor, borly-kalııli tuzdar izdeý, barlaý máselelerimen shuǵyldanǵan. Mıneraldyq tuzdardy barlaýdyń jańa tásilderin jasap, paıdalanǵan.

54 jyl buryn (1958) QR Bas prokýratýrasynyń apparat jetekshisi BAIJANOV Ulan Saparuly dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1987-1991 jyldary Almaty qalalyq atqarý komıtetiniń nusqaýshysy, bólim meńgerýshisi. 1991-1995 jyldary - Almaty qalalyq ádilet basqarmasynyń bastyǵy. 1995-1997 jyldary - «Almaty - Zań» quqyqtyq ortalyǵynyń bas dırektory. 1997-1999 jyldary - «Qazaqtelekom» ashyq aktsıonerlik qoǵamynyń vıtse-prezıdenti - atqarýshy dırektory. 1999-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik kiris vıtse-mınıstri. 2003 jyldan bastap «QazMunaıGaz» Ulttyq kompanııasy» jabyq aktsıonerlik qoǵamynyń quqyqtyq qamtamasyz etý jónindegi atqarýshy dırektory, «QazMunaıTeńiz» Teńiz munaı kompanııasy»  jabyq aktsıonerlik qoǵamy bas dırektorynyń orynbasary, «Munaıkonsaltıng» jabyq aktsıonerlik qoǵamynyń prezıdenti, «QazMunaıGaz» Ulttyq kompanııasy» aktsıonerlik qoǵamy prezıdentiniń apparat basshysy, «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ basqarýy dırektory, «Taý-Ken Samuryq» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy   bolǵan. Qazirgi qyzmetinde 2011 jylǵy qańtardan  bastap isteıdi.

Medalmen jáne Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka jáne mıneraldyq resýrstar mınıstrliginiń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

133 jyl buryn (1879-1963) 1916 jylǵy ult-azattyq qozǵalysyna belsene qatysýshy, kóterilis jarshysy, Qazaq KSR-iniń halyq aqyny ShIPIN Omar dúnıege keldi.

Qostanaı oblysynyń Qostanaı aýdanynda týǵan. Ol «Amangeldiniń aıbaty», ««Arman», 1916 jylǵy», «Torǵaı soǵysy» tolǵaýlarynan «Amangeldi batyr» dastanyna deıingi kóptegen shyǵarmalaryn halyqtyń patsha úkimetine qarsy kúresine arnaǵan. «Patsha taqtan túskende», «Oktıabr túni», «Aqyn úni», taǵy basqa jyrlarymen jańa zamandy shattana qarsy aldy. Otan qorǵaý, beıbitshilik, tyń ıgerý taqyrybyna talantty jyrlarmen ún qosqan. «Masaty qyz», «Qoıshy Kúlen», «Jetkinshek», «Sybyzǵy úni» dastandarynda qazaq halqynyń ótkenderindegi kúrdeli taǵdyryn sýrettedi. Shyǵarmalarynyń 10 jınaǵy jarııalandy. 1954 jyly orys tilinde «Stıhı ı pesnı» atty jyr jınaǵy basylyp shyqqan.

«Lenın», «Qurmet belgisi» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

117 jyl buryn (1895-1967) tarıhshy, professor, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaq KSR jáne Qyrǵyz KSR Ǵylym Akademııasynyń korrespondent múshesi VıATKIN Mıhaıl Porfırevıch dúnıege keldi.

Orynborda týǵan. Tomsk ýnıversıtetin bitirgen.

1934-1945 jyldary M.Pokrovskıı atyndaǵy Lenıngrad pedagogıkalyq ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, 1945-1957 jyldary KSRO tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi bolǵan. 1957 jyldan ómiriniń sońyna deıin KSRO Ǵylym akademııasy Tarıh ınstıtýtynyń Lenıngrad bólimshesin basqardy.

1935 jyldan bastap, Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń tarıhyn zertteýmen shuǵyldanǵan. 70-ten asa ǵylymı eńbekteriniń kóbi Qazaqstan tarıhyna arnalǵan. 1941 jyly Almatyǵa qonys aýdaryp, Qazaq KSR tarıhy 1-tomynyń ocherkin jazdy. 1943-1949 jyldary jaryq kórgen Qazaq KSR tarıhynyń birneshe taraýynyń avtory jáne redaktsııalyq múshesi. Ol 1947 jyly shyqqan «Syrym batyr» monografııasy úshin KSRO Memlekettik syılyǵyn aldy. Onda ol Syrym Datuly bastaǵan Kishi júz halqynyń ult-azattyq kóterilisine jan-jaqty taldaý jasaıdy. Ol Syrymnyń qaıratkerligine joǵary baǵa bergen.

Eki ordenmen jáne medaldarmen marapattalǵan.

62 jyl buryn (1950) Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha baqylaý jáne áleýmettik qorǵaý departamentiniń dırektory AHMETOV Abdýlla dúnıege keldi.

Kentaý qalasynda týǵan. Qazaq hımııa tehnologııalyq ınstıtýtyn (M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti), Almaty Joǵary partııa mektebin bitirgen.

Qazaqstan LKJO Kentaý qalalyq komıtetiniń ekinshi hatshysy, Qazaqstan LKJO Shymkent oblystyq komıtetiniń hatshysy bolǵan. 1977-1980 jyldary - Qazaqstan BLKJO Ortalyq Komıtetiniń jaýapty uıymdastyrýshysy, Qazaqstan LKJO Shymkent oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy. 1980-1986 jyldary - Túrkistan qalalyq atqarý komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary. 1986-1992 jyldary - Shymkent oblystyq deneshynyqtyrý jáne sport komıtetiniń tóraǵasy, Shymkent oblystyq atqarý komıteti Týrızm, deneshynyqtyrý jáne sport basqarmasynyń bastyǵy. 1992-1996 jyldary - «Zııat» Fırmasy» JShS-niń bas dırektory, «Ońtústik» kommertsııalyq fırmasy dırektorynyń orynbasary, «Alemımpeks» fırmasynyń dırektory. 1996-1999 jyldary - Ońtústik Qazaqstan oblystyq ákimshiligi eńbek basqarmasynyń bastyǵy, eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý bas basqarmasy bastyǵynyń birinshi orynbasary, bastyǵy. 1999-2004 jyldary - Ońtústik Qazaqstan oblysy ákimshiliginiń basshysy, Ońtústik Qazaqstan oblysy eńbek, jumyspen qamtý jáne halyqty áleýmettik qorǵaý departamentiniń bastyǵy. 2004-2006 jyldary - Ońtústik Qazaqstan oblysy Shardara aýdanynyń ákimi. 2006-2008 jyldary - Shymkent oblystyq deneshynyqtyrý jáne sport basqarmasy bastyǵynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2008 jyldyń qyrkúıeginen.

Eki márte «Qurmet Belgisi» ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

50 jyl buryn (1962) «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı B.V.» kompanııasy basqarýshy dırektorynyń orynbasary MARABAEV Jaqyp Násipqalıuly dúnıege keldi. amestıtel ýpravlıaıýşego dırektora kompanıı

Gýrev qalasynda týǵan. I.M. Gýbkın atyndaǵy Máskeý munaı-hımııa jáne gaz ónerkásibi ınstıtýtyn (1984) taý-ken ınjeneri mamandyǵy boıynsha; Máskeý memlekettik basqarý ýnıversıtetin bitirgen (2002). Ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty (2002). 1984 jyldan - «Komsomolskneft» MGÓB munaı jáne gaz óndirý jónindegi sheberi, aǵa operatory. 1986 jyldan - «Komsomolskneft» MGÓB munaı endirý tehnologııasy jáne tehnıkasy ǴZZ bastyǵy, OITQ aýysym bastyǵy, ¥KJ jáne ¥JJ jenindegi tseh bastyǵynyń orynbasary, tehnıkalyq bólim bastyǵy. 1990 jyldan - Almatydaǵy «Otan» birlestiginiń «Sfınks» respýblıkalyq kontserniniń kommertsııalyq qyzmetiniń dırektory. 1991 jyldan QR Syrtqyekonomıkalyq baılanys mınıstrliginiń bas tehnology,bólim bastyǵynyń orynbasary, bólim bastyǵy. 1993 jyldan - QR Energetıka » . І jáne otyn resýrstary mınıstrliginiń teńiz jumystary basqarmasynyń bastyǵy; «QazaqstanKaspııShelf» AAQ vıtse-prezıdenti.  1995 jyldan -Kaspıı teńizin zertteý jónindegi «KazahstanKaspııShelf» halyqaralyq konsortsıýmy operatorynyń bas dırektory, «Munaıgaz» memlekettik holdıngtik kompanııasynyń kommertsııalyq dırektory. 1997 jyldan - «Qazaqoıl» ¥MK vıtse-prezıdenti, ınvestıtsııalar jáne jańa jobalar jónindegi dırektory, gaz jobalary jónindegi vıtse-prezıdenti. 1999 jyldan - «Qazaqstan Halyq Banki» JAQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary, «QazTransOıl» JAQ óndiris jónindegi vıtse-prezıdenti, «Qazaqoıl» ¥MK gaz jobalary jónindegi vıtse- prezıdenti. 2001 jyldan - «Munaı jáne gaz tasymaldaý» ulttyq kompanııasy» JAQ bas dırektorynyń orynbasary  2002 jyldan - «QazMunaıGaz» ¥K» JAQ ınvestıtsııalyq jobalar jáne birlesken kásiporyndardaǵy úlesterdi basqarý jónindegi basqarýshy dırektory. 2004 jyldan - «QazMunaıGaz» BÓ» AQ bas dırektory. 2006 jyldan - «QazMunaıGaz» ¥K» AQ tehnıkalyq damý jónindegi basqarýshy dırektory. 2007 jyldan - «KazEpeggu» Qaýymdastyǵy úılestirý keńesiniń tóraǵasy.  2008 jyldyń jeltoqsan aıynan beri - «Nort Kaspıan Opereıtıng Kompanı B.V.» kompanııasy basqarýshy dırektorynyń orynbasary.

 «Qurmet», Eýropalyq Bıznes-qaýymdastyǵynyń Koroleva Vıktorııa ordenderimen, «Eren eńbegi úshin», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl» medaldarymen marapattalǵan.

29 jyl buryn (1983) erkin kúresten qazaq palýany ShABANBAI Dáýlet Erkinuly dúnıege keldi.

96 keli salmaqta Azııa chempıonatynyń úsh dúrkin qola júldegeri. Londondaǵy 2012 jylǵy HHH Olımpıada oıyndaryna qatysýshy.

Jattyqtyrýshysy - Alekseı Sergeev.