9 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Halyqaralyq sulýlyq kúni

Álemde alǵash ret sulýlyq baıqaýy 1888 jyldyń qyrkúıeginde Belgııada, al alǵashqy "Álem arýy" sulýlyq baıqaýy 1951 jyldyń sáýirinde Londonda ótti. Sulýlyq kúnine bastamashy bolǵan — álemdegi jetekshi Halyqaralyq sán jáne sulýlyq qaýymdastyǵy CIDESCO boldy. Ol 1946 jyly Brıýsselde quryldy jáne sodan beri búkil álem boıynsha myńdaǵan dárigerlerdiń qatysýymen damyp keledi, 33 elde bólimshesi bar. 1995 jyly Dúnıejúzilik kongress 9 qyrkúıekti Halyqaralyq sulýlyq kúni dep taný týraly sheshim qabyldady. Sulýlyq kúnin atap ótýdegi maqsat maqsat — álemniń erekshe, tabıǵı jáne qaıtalanbas sulýlyǵyna jurtshylyq nazaryn aýdartý.

ESTE QALAR OQIǴALAR

2002 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Ózbekstan Respýblıkasy arasyndaǵy ortaq shekarany tolyq anyqtaıtyn Qazaqstan-Ózbekstan memlekettik shekarasynyń keıbir ýchaskeleri týraly shartqa qol qoıyldy.

2005 jyly Qazaqstannyń alǵashqy Ulttyq jastar Delfıı oıyndary ótti.

Delfıı oıyndary — klassıkalyq janrlardan bastap qazirgi zamanǵy janrlarǵa deıingi barlyq óner túrlerin biriktiretin mádenı forým. Atap aıtqanda, ishinde fortepıano, skrıpka, baıan, halyq bıleri, estradalyq án, teatr, tsırk, fotosýret, plakattar jáne televızııany qamtıdy.

Delfıı oıyndary bizdiń zamanymyzǵa deıingi 582 jyly Ejelgi Grekııada paıda boldy. Oıyndardyń jańa dáýiri 2000 jyly Máskeýde bastaldy. Sol jyly 27 eldiń ókilderiniń qatysýymen birinshi Dúnıejúzilik Delfıı oıyndary ótken bolatyn. 2002 jyldan bastap TMD elderi úkimet basshylary keńesiniń sheshimine sáıkes, Delfıı oıyndary jyl saıyn ótkizilip keledi. 2012 jyly Túrki mádenıetiniń halyqaralyq uıymyna (TÚRKSOI) múshe elderdiń Mádenıet mınıstrleriniń turaqty keńesiniń Ýfada ótken otyrysynda 2013 jyl qazaq kompozıtory Muqan Tólebaev pen qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov jyly dep jarııalandy.

Muqan Tólebaev (1913-1960) – qazaq mýzykasynyń kórnekti ókili, barlyq mýzykalyq janrlarda mol mura qaldyryp, qazaq mýzyka mádenıetin jańa deńgeıge kótergen talantty kompozıtor. Ol KSRO halyq ártisi, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi jáne KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty boldy.

Shyńǵys Aıtmatov (1928-2008) – qyrǵyz jazýshysy, keńes ádebıetiniń klassıgi, 170-ten astam tilge aýdarylǵan fılosofııalyq romandar men áńgimelerdiń avtory. Onyń shyǵarmalarynyń jalpy taralymy 60 mıllıon danadan asty.

2013 jyly Qazaqstan úkimeti men Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıkalyq palatasynyń «Atameken odaǵy» birlesken sheshimimen bıznes pen úkimet arasyndaǵy tıimdi seriktestikke negizdelgen kásipkerlikti damytý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kásipkerler palatasy quryldy. Ol 2015 jyldyń 27 naýryzynda «Atameken» Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq kásipkerler palatasy retinde resmı túrde qaıta tirkeldi.

«Atameken» Ulttyq palatasynyń qyzmeti eldegi iskerlik jáne ınvestıtsııalyq ahýaldy jaqsartýǵa, turaqtylyqty qamtamasyz etýge, otandyq jáne sheteldik ınvestorlar úshin bıznes ortasyn damytýǵa baǵyttalǵan.

2013 jyly Pavlodar qalasynyń №1 kórkemsýret mektebiniń 12 oqýshysy Vılnıýste ótken 11-shi Halyqaralyq «Baltyq mýzasy» balalar shyǵarmashylyǵy baıqaýyna alǵash ret qatysyp, jeńiske jetti. Pavlodarlyq balalardyń segiz jumysy «Qoshemet» atalymynda marapattalyp, qorytyndy kórmege qoıyldy.

2014 jyly «Astana Opera» Memlekettik opera jáne balet teatrynda H Azııa neırohırýrgtary kongresiniń ashylý saltanaty ótti, onda neırohırýrgııa men nevrologııa salasyndaǵy eń jańa tehnologııalar men tájirıbe talqylandy. Іs-shara Ortalyq Azııa men TMD-da alǵash ret ótti. 50 elden 600-den astam sheteldik delegat qatysty.

2016 jyly Shyǵys Qazaqstandaǵy Katonqaraǵaı aýdanyndaǵy Patshalar alqabyndaǵy ejelgi jerleý qorǵanynyń ústine shyny sarkofag ornatyldy. Qazir ol Qazaqstandaǵy erekshe ashyq aspan astyndaǵy murajaı. Ol kelýshilerge jerleý shuńqyryna túsip, arheologııalyq qazynalardy jaqynnan kórýge múmkindik beredi. Shynydan jasalǵan shyny qurylym 90 sharshy metr aýmaqty alyp jatyr.

2016 jyly Almatydaǵy Juldyzdar alleıasynda qazaq akteri, teatr jáne kınorejısseri, stsenarıst jáne pedagog Asanáli Áshimovtiń juldyzyn ashý rásimi ótti. Juldyz mármár úgindileri, boıalǵan mys jáne jezden jasalǵan kompozıttik materıaldan jasalǵan. Juldyzdyń ólshemderi 60h60 sm.

2019 jyly Sıandaǵy ejelgi Qytaı qabyrǵasynda ShYU músheleri, seriktesteri jáne baqylaýshylaryn qosa alǵanda, 18 eldiń jýrnalısteriniń qatysýymen velotýr ótti.

Іs-shara ShYU-nyń gýmanıtarlyq yntymaqtastyǵy jáne «Bir beldeý, bir jol» jasyl damý bastamasy aıasynda uıymdastyryldy. 30-dan astam jýrnalıst ishinde QazAqparat tilshisi Samal Endibaeva da 13,4 shaqyrymǵa sozylǵan ejelgi Qytaı qabyrǵasymen velosıpedpen júrip ótti.

Ejelgi zamandarda bul qabyrǵalar Sıan qalasyn jaýlardan qorǵaǵan, al saýda kerýenderi Uly Jibek joly boıymen qala qabyrǵasynyń batys qaqpasynan shyqqan. Búginde bul ejelgi qytaı sáýlet eskertkishi serýendeýdi jáne velosıped tebýdi unatatyn týrıster arasynda óte tanymal.

2019 jyly Mańǵystaý oblystyq aýrýhanasynyń kardıohırýrgteri patsıenttiń óz tininen aorta qaqpaqshasyn jasaý operatsııasyn jasady. Buryn mundaı jaǵdaılarda ımplantattar qoldanylǵan. Álemde mundaı operatsııalardy jasaıtyn ortalyqtar az; mundaı operatsııa Qazaqstan Respýblıkasynda jáne Ortalyq Azııa elderinde alǵash ret jasaldy.

2020 jyly Grekııada Dımash Qudaıbergenniń ánderiniń habarlaryn táýlik boıy usynatyn Dimash Greece atty jańa onlaın radıostantsııa iske qosyldy. Dimash Kudaibergen Greece jankúıerler klýbynyń ákimshisi Lena Vork Dımashtyń shyǵarmashylyǵyn grek aýdıtorııasyna tanystyrý úshin Grekııada onlaın radıostantsııa qurdy.

2021 jyly Semeılik fızıka pániniń muǵalimi Ashat Jumabekov Global Teacher Prize syılyǵyna úmitker bolǵan alǵashqy qazaqstandyq boldy.

Global Teacher Prize — óz mamandyǵyna erekshe úles qosqan úzdik muǵalimge jyl saıyn beriletin 1 mıllıon dollarlyq syılyq.

2021 jyly Qarqaraly qalasynyń kireberisinde Uly Dalanyń anasy retinde belgili Qarqabat anaǵa eskertkish ornatyldy. Qola eskertkishtiń bıiktigi, tuǵyrymen qosa alǵanda, 7,5 metr. Músin Beıbit Mustafınniń týyndysy.

2021 jyly Pavlodardaǵy murajaıda Máshhúr Júsip Kópeevtiń qazaq dalasyndaǵy ádiletsizdik pen teńsizdikti synaǵan sırek kezdesetin qoljazbalardyń kóshirmeleri paıda boldy. Belgili qazaq aqyny, tarıhshy, qoǵam qaıratkeri jáne oıshyly osy kitaptary úshin qýǵyn-súrginge ushyrady.

2024 jyly Ermek Quralbaı Astanada ótken Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynda aýdaryspaqtan altyn medal jeńip aldy. Ol 60 keli salmaq dárejesinde baq synasty. Fınalda Ermek Quralbaı Qyrǵyzstannan kelgen sportshyny jeńdi. Qanat Qasymhan 5-shi Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynda dástúrli sadaq atýdan qola medal jeńip aldy. Aıjan Jylqybaeva 48 keli salmaq dárejesinde qazaq kúresinen altyn medal jeńip aldy. Ol qarsylasy qyrǵyzstandyq Lýıza Asakeevany jeńdi. Aıkórkem Batıhan 5-shi Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynda dástúrli sadaq atýdan qola medal jeńip aldy. Qazaqstandyq sportshy Almat Latıpbek aýdaryspaqtan altyn medal jeńip aldy.

2024 jyly Qazaqstan Ulttyq banki JOSHY ULYSY. 800 JYL kollektsııalyq monetalaryn shyǵardy. Monetalar «Este qalatyn oqıǵalar men birtýar adamdar» serııasynyń bóligi bolyp tabylady. Avtory — qazaqstandyq músinshi jáne monýmentalıst Ǵazız Eshkenov. Dızaında Joshy han eskertkishiniń beınesi, al ekinshi jaǵynda Altyn Orda dáýirinen qalǵan monetalardyń kollajy bar.

2024 jyly toǵyzqumalaq ǵaryshqa ushyrylǵan alǵashqy ústel oıyny boldy. Reseı ǵarysh agenttigimen jasalǵan kelisim boıynsha, taqtaısha Kóshpendiler oıyndarynyń aıasynda alǵash ret stratosferaǵa ushyrylyp, sodan keıin Jerge sátti oraldy. Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndary aıasynda toǵyzqumalaq týrnırine Kolýmbııa, Bangladesh, Ulybrıtanııa, Frantsııa, Germanııa, AQSh, Qytaı, Latvııa, Afrıka jáne arab elderi, jalpy 41 elden kelgen 114 oıynshy qatysty.

2025 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń 2025 jylǵy 23 maýsymdaǵy Qazaqstandaǵy shetel valıýtasyn aıyrbastaý operatsııalary erejelerine túzetýler engizý týraly qaýlysy resmı túrde kúshine endi. Atap aıtqanda, qaýly kóshelerge valıýta baǵamy taqtalaryn ornatýǵa tyıym salady.

2025 jyly Máskeýdiń Gelıkon opera mýzykalyq teatrynda kórnekti qazaq kompozıtory, dırıjeri jáne KSRO halyq ártisi Nurǵısa Tilendıevtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan «Álqıssa» kontserti ótti. Kontsert ıÝNESKO-nyń mereıtoılar kúntizbesine engizilgen kompozıtordyń mereıtoıyn atap ótýge arnalǵan halyqaralyq baǵdarlamanyń bóligi boldy. Kontsertte kompozıtordyń qyzy, dırıjer, Qazaqstannyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri Dinzýhra Tilendıevanyń óneri erekshe nazar aýdartty.