9 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER 

Dúnıejúzilik poshta kúni

Dúnıejúzilik poshta odaǵynyń bastamasymen 1969 jyly bekitilip, BUU-nyń halyqaralyq kúnder kúntizbesine engizildi. 1874 jylǵy 9 qazanda Jalpyǵa ortaq biryńǵaı poshta kelisimine qol qoıyldy. Tórt jyldan keıin bul qujat Dúnıejúzilik poshta konventsııasy bolyp ózgertildi. Osy data Dúnıejúzilik poshta odaǵynyń qurylǵan kúni sanalady. Odaqqa konventsııaǵa qatysqan 22 memlekettiń 21-i múshe boldy. 

ESTE QALAR OQIǴALAR

1992 jyly tarıhshy Halıfa Altaıǵa «Ata jurttan Anadolyǵa deıin» atty kitaby úshin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń «Alash» syılyǵy berildi. Halıfa Altaı (1917-2003) – qazaq jazýshysy, túrkitanýshy, teolog jáne aýdarmashy. Islam dininiń Qazaqstanda taralýyna úles qosqan. Onyń esimi Óskemendegi iri meshitke jáne Almaty oblysy Qyrǵaýyldy aýylyndaǵy meshitke berilgen.

1996 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Kırov aýdany Asyqata aýdany (qazir Maqtaaral aýdanyna qarasty kent), Alǵabas aýdany Báıdibek aýdany bolyp ózgerdi.

2006 jyly Qyzylorda oblysynyń Jalaǵash aýylynda Buqarbaı batyrǵa eskertkish ashyldy. Eskertkish jobasynyń avtory – belgili músinshi Muratbaı Úmbetov.

Buqarbaı Estekbaıuly (1822-1898) – Kishi júzdiń batyry, shesheni ári bıi, Kenesary Qasymuly bastaǵan kóteriliske qatysqan. Keıin Syrdarııa boıynda eginshilikpen aınalysyp, búginde saqtalǵan Buqarbaı kanalyn salýǵa jetekshilik etken.

2008 jyly Qazaqstanda alǵash ret «I respýblıkalyq poshta markalarynyń kollektsııasyn jınaýshylar sezi» ótti. Sezde «Qazaqstan marka jınaýshylar odaǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigin qurý týraly sheshim qabyldandy.

2010 jyly qazaqstandyq mýzykant Marat Bısenǵalıev ózi qurǵan Batys Qazaqstan fılarmonııalyq (WKPO) jáne Úndistan sımfonııalyq (SOI) orkestrleriniń jetistikteri úshin Azııa jáne Tynyq muhıt aımaǵynyń sımfonııalyq orkestrler (AAPRO) Alıansynyń basshylyq quramyna saılandy.

2012 jyly Astanada Bolon protsesi jáne akademııalyq utqyrlyq ortalyǵy quryldy. Onyń maqsaty – Qazaqstanda Bolon protsesiniń kelisilgen qaǵıdattaryn ulttyq jáne joǵary oqý oryndary deńgeıinde tolyq ári tıimdi júzege asyrýǵa yqpal etý. Qazaqstannyń Bolon protsesine qosylýy eýropalyq bilimge qoljetimdilikti keńeıtýdi, bilim dárejeleri men biliktilikterdi halyqaralyq deńgeıde tanýdy, bilim sapasyn baǵalaýdy, stýdentter men oqytýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵyn damytýdy jáne úzdiksiz bilim alýdy kózdeıdi.

2013 jyly Álem ádebıetiniń kórnekti ókili, parsy-tájik aqyny Fırdoýsıdiń «Shahname» dastanynyń kóshirmesi Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada tanystyryldy. Qypshaq tilindegi bul qoljazba álemde jalǵyz danasy sanalady.

«Shahname» (pars. شاهنامه‎ «Patshalar kitaby») – parsy ádebıetiniń kórnekti týyndysy, Iran halyqtarynyń ulttyq eposy. Shyǵarmada Irannyń kóne dáýirden VII ǵasyrda ıslam dini engenge deıingi tarıhy baıandalady. Kólemi jaǵynan bul – álemdegi eń uzaq dastandardyń biri, «Ilıada» men «Odısseıany» qosqandaǵy kólemnen eki ese úlken.

2014 jyly Qazaqstan men Eýropa odaǵy arasynda Qazaqstannyń Dúnıejúzilik saýda uıymyna kirýi jónindegi ekijaqty kelissózderdiń aıaqtalǵanyn rastaıtyn birlesken qujatqa qol qoıyldy. Qazaqstan tarapynan qujatqa Ekonomıkalyq ıntegratsııa isteri mınıstri Janar Aıtjanova, Eýropa odaǵynan saýda máseleleri jónindegi eýrokomıssar Karl De Gıýht qol qoıdy.

2015 jyly Shymkentte qazaqtyń batyrlary Tileý Aıtuly men onyń uly Joldyaıaqqa arnalǵan eskertkish ashyldy. Tas músin Qajymuqan atyndaǵy ortalyq stadıonnyń batys jaǵyndaǵy gúlzarbaqta ornalasty. Tarıhı músinniń ashylý saltanatyna jergilikti bılik ókilderi men shahar turǵyndary jáne Aqtóbeden arnaıy kelgen batyrdyń urpaqtary qatysty. Tarıhı keshenniń avtory – músinshi Ábdikárim Ahmetov. Eskertkishtiń bıiktigi – 10 metr.

Tileý Aıtuly – Alty alashqa áıgili, bı ári batyr qolbasshy. Noǵaı ulysynyń bıleýshisi Musanyń urpaǵy. 1681-1684 jyldary jońǵarlarǵa qarsy shapqan, Saıram soǵysynda 17 myń qol jınap, qasyna uly Joldyaıaq pen inisi Qaldybaı batyrlardy ertip, sol dalada erlikpen qaza tapqan.

2017 jyly Qazaqstannyń dıplomatııalyq qyzmetiniń 25 jyldyǵyna arnalǵan poshta markasy aınalymǵa shyǵaryldy. Marka «Estelik jáne mereıtoılyq datalar» serııasyna kiredi. Nomınaly – 100 teńge, taralymy – 10 myń dana. Markanyń sýretshisi – Pavel Verhovskıı, dızaıneri – Sergeı Marshev.

2019 jyly jas ánshi Danelııa Tóleshova Qazaqstandaǵy ıÝNESKO klýbtarynyń elshisi atandy. Oǵan mártebesin rastaıtyn tósbelgi men arnaıy sertıfıkat Qazaqstandaǵy ıÝNESKO klýbtary federatsııasynyń respýblıkalyq esep berý-saılaý konferentsııasynda tabystaldy.

ıÝNESKO klýbtarynyń elshisi – qoǵamǵa eleýli úles qosyp júrgen, belsendi azamattyq ustanymy men qoǵamdyq pikiri mańyzdy tulǵalarǵa beriletin mártebe. Elshi ıÝNESKO qundylyqtaryn nasıhattap, uıymnyń maqsat-mindetteri týraly qoǵamnyń habardarlyǵyn arttyrýǵa jáne klýbtar qozǵalysyn keńinen tanytýǵa yqpal etedi.

2019 jyly Uly aqyn jáne oıshyl Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Qarqaraly aýdanynyń turǵyny jerlesterine syılyq jasady. Manarbek Kárim óziniń ulymen birge Abaıdyń portretin tasqa oıyp, Qarqaralydaǵy tarıhı ǵımarattyń janyna ornatty.

Bul – Abaıdyń ákesi Qunanbaı men ózi qonaqtaǵan tatar kópesi Halıolla Bekmetovtiń úıi. Atalǵan úıdi Muhtar Áýezov «Abaı joly» romanynda keńinen sýrettegen.

2020 jyly Temirtaý tarıhı-ólketaný mýzeıinde ótken kórmede ótken ǵasyrdyń basynda jazylǵan kóne Quran tanystyryldy. Mýzeıge bul qundy kitapty 20 jyl buryn meshittiń naıb ımamy Abdýalı Asanov syıǵa tartqan. Quran onyń otbasynda urpaqtan-urpaqqa mura bolyp saqtalǵan.

2021 jyly Túrkistan mýzykalyq-drama teatry ashyldy. Teatr shymyldyǵy belgili jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Dýlat Isabekovtiń «Bórte» pesasymen ashyldy. Shyǵarmada taǵdyry tartys pen tragedııaǵa toly, aqyldy ári batyl Bórteniń ómiri jáne onyń uly qolbasshy Shyńǵys hannyń taǵdyryndaǵy mańyzdy róli baıandalady.

2021 jyly qaraǵandylyq astrofotograf Evgenıı Bondardyń «Temir edelveıs» atty jumysy 35AWARDS halyqaralyq baıqaýynyń úzdik jumystar tizimine endi. Baıqaýǵa álemniń 118 elinen jáne 844 qalasynan 1 622 adam qatysyp, qazylar alqasyna 3 myńnan astam fotosýret usynyldy. Evgenıı Bondar astronomııaǵa arnalǵan baıqaýlar men forýmdarǵa turaqty qatysyp, júldeli oryn ıelenip júr. Onyń maqsaty – óz baǵyty boıynsha 35AWARDS jyldyq baıqaýynyń jeńimpazy ataný. Ol – áýesqoı astronom, al astrofotografııamen hobbı retinde aınalysady. 

2023 jyly Qaraǵandy oblysynda respýblıkada alǵash ret polıtsııa departamenti janynan otbasyna kómek kórsetý ortalyǵy pılottyq joba retinde ashyldy. Turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan bul tásil halyqaralyq tájirıbe negizinde engizildi.

2024 jyly Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń qamqorlyǵymen «Ortaq bolashaqty qalyptastyrý: dinaralyq dıalogty nyǵaıtýdaǵy jas kóshbasshylardyń róli» atty Jas dinı kóshbasshylar forýmy ótti. Oǵan álemniń 30 elinen 200 adam qatysty. Paneldik sessııalarda jańa tehnologııalar dáýirindegi rýhanı qundylyqtar, sonyń ishinde jasandy ıntellektiniń múmkindikteri men syn-qaterleri talqylandy.

2025 jyly Maıqaıyńda 2024 jylǵy 4 qańtarda altyn kenishindegi apattan qaza tapqan qutqarýshylarǵa arnalǵan memorıaldy keshen ashyldy. Memorıalǵa taý-ken qutqarýshylary Aıdos Shaımerden, Oleg Tyshkevıch, Sarqyt Berdihan jáne Aıyp Tileýbergenovtiń esimderi qashalyp jazylǵan.

2025 jyly Qazaqstan joǵary bilim berý salasynda alǵash ret álemniń úzdik elderi qatarynan kórindi. Times Higher Education World University Rankings-2026 reıtınginde bes qazaqstandyq joǵary oqý orny jahandyq reıtıngke endi. Nazarbayev University alǵash ret úzdik 500 ýnıversıtet qataryna kirip, Qazaqstan úshin rekordtyq nátıjege qol jetkizdi. Sondaı-aq ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ, Satbayev University jáne Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıteti reıtıngten oryn aldy. Reıtıng ýnıversıtetterdi bes baǵyt boıynsha baǵalaıdy: bilim berý sapasy men akademııalyq bedel; ǵylymı zertteý ortasy; zertteýlerdiń sapasy men yqpaly; halyqaralyq baılanystar; ónerkásippen yntymaqtastyq jáne patenttik belsendilik.

2025 jyly Astanada Óner mýzeıi ashyldy. Mýzeı qorynda 1 600-den astam ulttyq mýzykalyq aspap bar. Munda jelbýaz, mes syrnaı, ýildek, tastaýyq sekildi sırek kezdesetin, umyt bola bastaǵan aspaptarǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Mýzeıdiń ashylýy ulttyq mádenıet pen qolónerdi keńinen nasıhattaýǵa yqpal etedi. Óner mýzeıi XIX ǵasyrdyń sońynda salynǵan burynǵy mekteptiń tarıhı ǵımaratyna ornalasqan.