9 cáýir. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

9 SÁÝІR, DÚISENBІ

 Bolıvııa Respýblıkasynyń Memlekettik meıramy - Konstıtýtsııa kúni. Bolıvııa - Ońtústik Amerıkada ornalasqan memleket. Resmı astanasy - Sýkre qalasy, biraq Úkimeti La-Pas qalasynda ornalasqan. Resmı tili - ıspan tili, degenmen turǵyndardyń kópshilik bóligi kechýa, aımara jáne gýranı tilderine sóıleıdi. Memleket Benı, Kochabamba, La-Pas, Orýro, Pando, Potosı, Santa-Krýe, Tarıha, Chýkısaka atty 9 departamentke bólinedi.

 Grýzııada qaza tapqandardy eske alý kúni. Bul kún eldiń jańa  tarıhyna táýelsizdikti qalpyna keltirý jáne 1989 jyly Tbılısıdegi beıbit sherýdi qýyp-taratý barysynda qaza tapqandardy eske alý kúni retinde endi.

 Fınn jazýynyń negizin qalaýshy - Agrıkola Mıkael kúni (1510-1557). Ol fınn álipbıin quryp, hrıstıandardyń dinı shyǵarmasy Jańa ósıetti jáne Kóne ósıettiń keıbir kitaptaryn fınn tiline aýdarǵan.

 ESTE QALAR OQIǴALAR

 12 jyl buryn (2000) QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Baký qalasynda ótken «Qorqyt ata kitaby» eposynyń 1300 jyldyǵyna arnalǵan merekelik májiliske qatysty.

 142 jyl buryn (1870) Mańǵystaýdaǵy Isa-Dosan kóterilisin basyp-janshýǵa Daǵystannan jazalaýshy otrıad kelip jetti. Kóterilisshiler Aleksandrovsk (qazirgi Fort-Shevchenko) bekinisin tastap, keri sheginýge májbúr boldy.

 3 jyl buryn (2009) Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Tóle bı aýdanynda bıtým óndiretin zaýyt iske qosyldy.

 2 jyl buryn (2010) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Keden odaǵynyń kedendik shekarasy arqyly ótkiziletin taýarlardyń kedendik qunyn deklaratsııalaý tártibi týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

 2 jyl buryn (2010) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Damýshy jáne nashar damyǵan elderden keletin taýarlardyń shyqqan jerin anyqtaý erejeleri týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

 2 jyl buryn (2010) Máskeýde Balalardyń «Bóbek» Ulttyq ǵylymı-praktıkalyq bilim berý jáne saýyqtyrý ortalyǵynyń prezıdenti Sara Nazarbaeva óskeleń urpaqty adamı-rýhanı tárbıeleý, ana men balany qorǵaý isine qosqan úlesi úshin gýmanıtarlyq qyzmet salasyndaǵy «Dostastyq Juldyzy» syılyǵymen marapattaldy.

Syılyqty TMD elderiniń Gýmanıtarlyq yntymaqtastyq jónindegi memleketaralyq qory taǵaıyndady. 

«Dostastyq Juldyzy» syılyǵy 2008 jyly taǵaıyndaldy. Ol jyl saıyn úsh atalym boıynsha: bilim jáne ǵylym salasyndaǵy, mádenıet jáne óner salasyndaǵy, sondaı-aq gýmanıtarlyq saladaǵy jetistikter úshin toǵyz laýreatqa tabys etiledi.

 2 jyl buryn (2010) Almatyda №5572 áskerı bóliminde tájik-aýǵan shekarasynda qaza tapqan ishki ásker jaýyngerlerine arnalǵan Eskertkish alleıasy ashyldy.

1993-1999 jyldary jedel belgilengen Іshki áskerler Qazaqstan Respýblıkasynyń bólek erikti atqyshtar batalonynyń quramymen birge tájik-aýǵan shekarasynda eki myńnan asa jaýynger ózderiniń mindetterin oryndaǵan. 1995 jylǵy sáýirdiń 7-si tarıhtaǵy  qaıǵyly kún boldy. Sol kezde Tájikstannyń Pshıhavr shatqalynda irgeles jaqtyń jaýyngerlik kúshteri basym, teń emes qaqtyǵys bastaldy. Tórt saǵatqa sozylǵan qaqtyǵys 17 qazaqstandyq jaýyngerdiń ómirin jalmady. Olar ózderiniń áskerı mindetterin oryndady, áskerı antqa óz ómirleriniń qunymen senimdi bolyp qaldy.

Bul kún Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrliginiń Іshki ásker bóliminde batyrlardy eske alý kúni bolyp sanalady.

 ESІMDER

 89 jyl buryn (1923-2005) tehnıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty NI Leonıd Pavlovıch dúnıege keldi.

Reseıdiń Vladıvostok qalasynda týǵan. Qazaq taý-ken metallýrgııa ınstıtýtyn jáne aspırantýrasyn bitirgen. 1951 jyldan Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri, dırektordyń orynbasary bolǵan. Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri alıýmınıı  totyǵynyń fızıka-hımııasy men tehnologııasyn zertteýge arnalǵan. Ǵalym Pavlodar alıýmınıı zaýytynda tómengi sapaly boksıtterdi óńdeýdiń jańa tásilin jasap, óndiriske engizgen. Sondaı-aq keńquramdy glınozemi bar júıelerdiń qurylymdyq jáne fazalyq aýysýlaryn, alıýmınıı eritindilerindegi kúrdeli zat almasýlaryn, qatty fazalardyń krıstaldaný protsesterin, olardyń metaturaqty jáne naǵyz tepe-teńdik jaǵdaıyndaǵy qurylymdyq túrlendirý tásilderin zerttegen. Akademıktiń 700-den astam ǵylymı eńbegi, onyń ishinde 15 monografııasy 100-den asa patenti men avtorlyq kýáligi bar.

«Eńbek Qyzyl Tý», «Qurmet belgisi» ordenderimen, medaldarmen jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan. 

 129 jyl buryn (1883-1933) Aýǵanstan koroli NADIR ShAH Muhammed dúnıege keldi.

1919 jyly Aýǵanstanda bolǵan ult-azattyq qozǵalysta kórnekti ról atqarǵan. 1919 jyly Amanýlla han Aýǵanstannyń táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin Nadır Shah Aýǵanstannyń áskerı mınıstri, Parıjdegi elshisi qyzmetterin atqarǵan. 1926 jyly qyzmetten ketip, Frantsııada turǵan. 1929 jyly Otanyna qaıta oralǵannan keıin Bachaı Sakaoǵa qarsy kúresti basqarǵan. Sol jyly qarasha aıynda Aýǵanstannyń koroli bolyp jarııalanǵan. Ol qastandyq qurbany bolǵan.

 152 jyl buryn (1860-1945) halyq aqyny, jyraý, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri BAIǴANIN Nurpeıis dúnıege keldi.

Aqtóbe oblysynyń Temir aýdanynda (qazirgi Baıǵanın aýdany) týǵan.

Jastaıynan dombyra tartýǵa, janynan sýyryp salyp, óleń shyǵarýǵa talpynǵan. Kóp keshikpeı-aq ol «bala jyrshy» degen atqa ıe bolady. Nurpeıis óz kezindegi belgili aqyndardyń jyrlaryn tyńdaıdy, olardyń shyǵarmalaryn jattap alady. Jas kezinde-aq onyń repertýaryna Batys Qazaqstannyń aqyndary Abyl Tileýulynyń, Alasha Baıtoqtyń, Shernııaz Jarylǵasulynyń, Nurym Shyrshyǵululynyń óleńderi men jyrlary engen.

17 jasynan bastap Nurpeıis maman aqyn bolyp qalyptasady. Belgili aqyndarmen aıtysqa túsip, únemi jeńiske jetip júredi. Ol kádimgi aqyndar sııaqty aýyl-aýyldy aralap, óleń shyǵarady, al kóp keshikpeı onyń esimi tek týǵan jerinde ǵana emes, Ońtústik Oral, Syrdarııanyń boıynda, Qaraqalpaqstan, Hıýada, Túrkmenstanda belgili bola bastaıdy.

Qazaqtyń halyq eposyn bilgeni ony jigeri jasymaıtyn aqyn etedi. Endi epıkalyq poemalardy jatqa qaıtalap aıtýmen shektelmeı, olardy óńdeıdi, tolyqtyrady, baıytady, óziniń janynan shyǵarǵan tamasha shýmaqtarmen jandandyrady. Osyndaı joldarmen Nurpeıis Baıǵanınniń jyrlaýynda «Qubyǵul», «Tórehan», «Qobylandy», «Oraq - Mamaı», «Qarasaı - Qazı», «Er Tarǵyn», «Alpamys», «Qyz-jibek», «Aıman-Sholpan» nusqalary týǵan.

«Qobylandy» eposynyń 26 nusqasynyń ishindegi eń kólemdisi de Nurpeıis Baıǵanındiki bolyp shyǵady. 9300 joldan turatyn jyrdy 1940 jyly onyń hatshysy Ahmet Eskendirov jazyp alǵan.

1917 jyly Nurpeıis Baıǵanın kóterilisshilerdiń jalyndy aqyn-úgitshisi bolady. Onyń sıýjettik óleńderiniń taqyryby men shyǵarmashylyq ádisi de keńeıedi. Ertedegi ótkender endi shyndyqqa aınalady, halyq eposynyń avtorlyqpen óńdelgen qaıta jyrlaýlary kúndelikti ómirdegi batyrlyq jónindegi shyǵarmaǵa aınalady. «Aqkenje» poemasynda ol jas ómirdiń qysym astynda qalǵany jónindegi tarıhtyń jan tebirenterlik beınesin jasaǵan.

30-jyldary Nurpeıis Baıǵanın ár túrli mekemelerde jumys jasaıdy, kolhozdarda úgitshi jáne uıymdastyrýshy bolǵan. 1938 jyly Nurpeıis Baıǵanın alǵash ret Almatyǵa kelip, Jambyl Jabaevtyń mereıtoıyna qatysyp, «Aqyn shabyty», «Jambylǵa», «Kórimdik», «Ǵasyrdyń qart bulbuly», taǵy basqa jyrlar shyǵarǵan. Osy kezden bastap Nurpeıis Baıǵanınniń barlyq shyǵarmalary onyń birinshi jeke hatshysy Ahmet Eskendirov arqyly qaǵazǵa túsirilip otyrylady, sonyń arqasynda aqynnyń jaqsy shyǵarmalary bizge deıin jetken. Osy jyly Nurpeıis Baıǵanın «Komıssar Pojarskıı» atty poema jazady.

1939 jyly aqyn Qazaqstan Jazýshylarynyń ІІ-sezine qatysyp, Jazýshylar odaǵynyń múshesi bolǵan. Nurpeıis Baıǵanın aqyndardyń respýblıkalyq sletine qatysyp, toppen birge Máskeýdiń aýyl sharýashylyq jetistikteri kórmesine jiberiledi. Kórme barysynda Nurpeıis Baıǵanın aıtqan jyrlar orys tiline aýdarylyp, Búkilodaqtyq radıodan beriledi.

Osy jyly Nurpeıis Baıǵanınge «Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri» degen ataq berilip, aqyn Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi birinshi sessııasy Prezıdıýmynyń gramotasymen marapattalady. Aqyn óz arnaýymen ashqan birinshi oblystyq Keńestiń depýtaty bolyp saılanady.

1940 jyly qoǵamdyq qaıratkerligi úshin «Qurmet belgisi» ordenimen marapattalady. Bul oqıǵaǵa ol óziniń «Qýanysh jyry» atty óleńin arnaǵan.

Áıgili «Sedovshylar» atty óleńin 812 táýlik boıynda muz qursaýynda qalǵan «Sedov» qaharmandaryna arnaǵan.

Onyń soǵys jyldaryndaǵy shyǵarmashylyǵy tabysty boldy. Bul kezeńdegi aqynnyń shyǵarmalary erkin ári tamasha ómir úshin kúreske arnalǵan. Ol epostardaǵy halyqtyq qaharmandyqty kórsete otyryp, jeke batyrlar men maıdandaǵy oqıǵalar jóninde óleńder men dastandar shyǵarady. Bul kezeńdegi shyǵarmalarynyń belgilileri - «Batyr týraly jyr», «Batyr ulǵa», «Jeńis úshin», «Qazaqstan - maıdanǵa»jáne basqalar.

Nurpeıis Baıǵanın qıyn kezeńde halyqty tek jyrymen demep qoımaı, úgit brıgadasynyń quramynda respýblıkany aralap, eldegi eńbekshilerdiń jaýyngerlik rýhyn kótergen. 1944 jyly maýsymda óziniń eńbektegi erlikterimen belgili bolǵan Shyǵanaq Bersıevke qoshtasý ánuranyn arnaǵan.

Aqynnyń shyǵarmalaryn Márııam Hakimjanova, Qýandyq Shańǵytbaev, Erjan Ahmetov, taǵy basqa aqyndar uqypty túrde qaǵazǵa túsirip otyrǵan.

Aqtóbe oblysyndaǵy aýdanǵa, týǵan aýylyna, Aqtóbe qalasyndaǵy kóshege Nurpeıis Baıǵanınniń esimi berilgen.

 77 jyl buryn (1935) jazýshy-satırık, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısti, Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty QABYShULY Ǵabbas dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqtan oblysynyń Ulan aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen.

1956-1966 jyldary - «Kommýnızm týy» (qazirgi «Dıdar») gazetiniń korrektory, ádebı qyzmetkeri, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshysy, redaktory. 1966-1974 jyldary - «Qazaq ádebıeti» gazetiniń ádebı qyzmetkeri, bólim meńgerýshisi, redaktory. 1974-1983 jyldary - KSRO Ádebıet qory Qazaq bólimshesiniń dırektory. 1983-1988 jyldary - «Ara» - «Shmel» ázil-syqaq jýrnalynyń bas redaktory. 1989-1991 jyldary - Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Kórkem aýdarma jáne ádebı baılanys bas redaktsııasy alqasynyń bólim meńgerýshisi, tóraǵasy. 1991-1995 jyldary - Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, 1995-1996 jyldary - Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń ekinshi hatshysy qyzmetterin atqarǵan.

Alǵashqy ázil-syqaq áńgimeleri 1966 jyly «Shuǵyla» jas jazýshylar jınaǵynda jaryq kórgen. 1970 jyly jazýshynyń alǵash ret «Minezdeme» atty jınaǵy shyqqan. «Mysyqta nege saqal joq?», «Kúlemiz be, qaıtemiz?», «Tarıhta qalǵyń kele me?», «Bul álgi kim..», «Halińiz qalaı?», «Kadr máselesin ... másele sheshedi», «Jetim jınalys», «Smeh ı slezy», «Adamnyń keıbir kezderi» atty kitaptardyń avtory.

A.Chehovtyń, O.Vıshnıannyń, I.Drýtseniń, A.Nesınniń, A.Býsýıoktyń, B.Nýshıchtyń, D.Lenchtiń shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalaǵan.