82 jyl dáýrendep turǵan Qoıandy «eksposynyń» tarıhtaǵy mańyzy qandaı?

Jetisýdaǵy san ǵasyrlyq tarıhy bar Jibek jolynyń mańyzy qandaı bolsa, Arqadaǵy ataqty Qoıandy jármeńkesiniń de el tarıhynan alatyn orny erekshe. Ol kezinde Qarqaraly dýanyn damytýǵa áser etip qana qoıǵan joq, búkil qazaq dalasyna saýda kapıtalynyń qanat jaıýyna yqpal jasady. Óndirisi joq úlken ólkeniń qajetin shyǵardy. Qazaqtyń keń dalasynda qonystanǵan halyqtyń basyn qosýǵa, ónerin ushtaýǵa jol ashty. Soǵan oraı elimizdiń ataqty adamdarynyń ishinde oǵan at izin salmaǵany kemde-kem.

Qoıandy jármeńkesiniń alǵashqy jyldary tek saýda-sattyq basty oryn alsa, jyldar óte kele saıası-mádenı máseleler de bıik orynǵa kóterile bastaǵan. Munda qyr elderi bıleriniń sezi ótip, túrli áleýmettik, quqyqtyq máseleler sóz bolyp, óz sheshimin taýyp otyrǵan. Qoıandy jármeńkesi kóptegen aqyndardyń, palýandardyń, halyq tsırki ártisteriniń t.b ónerlerin tamashalaıtyn orynǵa aınaldy. Sondaı-aq jármeńke tórinde oıyn-saýyqqa da keń oryn berilgen. Aıtys, kúres, óner saıysy jıi kórsetilip otyratyn bolǵan.

Sol ýaqytta qazaq jurty osy jármeńke arqyly saýdalyq elıtasyn qalyptastyrýǵa jol tapsa, sonymen qosa alys jaqyn sheteldermen saýdalyq jáne mádenı qarym-qatynasta boldy. Ózderi dúnıeni tanýǵa bet aldy. Ásirese, Qarqaraly jerinde 82 jyl dúrildegen Qoıandynyń halyqaralyq jármeńke mártebesi boldy. Oǵan Úndistan, Mońǵolııa, Qytaı, Reseı, Japonııa qatarly elderden saýdagerler ǵana kelip qoımaı, tsırk ónerpazdary óner kórsetip turdy.

«Qoıandy jármeńkesi» bastapqyda negizin qalaýshy orys kópesteriniń qurmetine oraı Botov jármeńkesi dep atalyp keledi. Keıin jármeńke jyldan jylǵa kúsheıe túsedi. 1869 jyly 12 qyrkúıekte Batys Sibir Bas basqarmasynyń keńesi Qoıandy jerinde jyl saıyn 15 maýsymnan 15 shildege deıin jármeńke uıymdastyrýdy bekitedi. 1872 jyly Qoıandyda saýda oryndaryn kóptep salý qolǵa alyndy. 1876 jyly on alty balaǵan, 120 kıiz úı bolǵan. 1883 jyly bulardyń sany tıisinshe 110-ǵa jáne 250-ke, al 1890 jyly 247-ge jáne 1000-ǵa jetken. 1889 jyly telegraf tartylyp, 1894 jyly bank bólimshesi ashyldy. 1900 jyly 30 dúken, 276 balaǵan, 707 kıiz úı bolady. Saýda núkteleri 55 sharshy shaqyrym jerdi alyp jatqan. Osyndaı tarıhı derekterge negizdele otyryp, «Qoıandy jármeńkesin» búginginiń tilimen «Qoıandy eksposy» deýge bolady. Olaı deıtinimiz atalǵan jármeńke óz zamanynda qazirgi halyqaralyq EKSPO-nyń rólin atqardy. Ataqty saýda ornyna kelgen qonaqtar saýdaǵa túsken tórt túlik malmen qosa, jármeńkeden mal ónimderinen jasalǵan qazaqtyń ártúrli qolónerimen tanysty. Sondaı-aq sol jerge jınalǵan el ishi-syrtynan kelgen ár ult ókilderi qazaqtyń mádenıet maıtalmandarynyń ónerine kýá bolǵan. Qoıandy joǵaryda aıtqanymyzdaı, bank, telegraf sııaqty óz ýaqytyndaǵy eń ozyq qurylǵylarmen jabdyqtalyp otyrǵan. Qysqasy, tórt qubylasy teń saýda, saıası, mádenı jáne medıtsınalyq ortalyqtar qyzmet atqarǵan kórme ortalyǵy edi ol.

Arqa jerindegi ataqty jármeńkeniń saıası-qoǵamdyq, mádenı ortalyq boldy deýimizdiń ózindik sebebi bar. 1928 jyly jármeńkede «Halyq úıi» jumys istep, munda qazaqsha spektaklder qoıylǵan. Oqý zalynyń esebinde 3300 adam bolǵan. Saıası ómirdegi oqıǵalar shıelenisip qyza túsken kezderi jármeńkeler joǵary bılik organdaryna jazbasha shaǵym túrinde petıtsııalar joldaıtyn oryn da bolyp tabyldy. Máselen, 1905 jyly Qoıandy jármeńkesinde Álıhan Bókeıhanovtyń basshylyǵymen patsha ókimetine saıası qarsylyq retinde 14 myń adam qol qoıǵan ataqty «Qarqaraly petıtsııasy» jazyldy. Qoıandy jármeńkesiniń tarıhy týraly naqtyraq aıtar bolsaq, 1848 jyly 15 mamyrda ıAlýtorsk kópesi Varnava Botov óndiris taýarlarymen Qyzyljarǵa mal aıdap apara jatqan saýdagerlerdiń aldynan shyǵyp, saýda jasaý maqsatynda Toqpaq taýlarynyń baýraıyndaǵy úlken jazyqqa kelip qonystanady. Ol óz taýarlaryn qymbat baǵamen aıyrbastap, mal men odan alynatyn ónimderdi, qolóner buıymdaryn Qyzyljarǵa, tipten Reseıdiń eýropalyq bólikterindegi qalalaryna jetkizip, paıda tabady. Mundaı ońaı oljaǵa basqa da orys kópesteri nazary aýady. Osy sebepterge baılanysty 1849 jyly mamyr aıynda Qoıandyda (Qarqaraly qalasynan 50 shaqyrymdaı jer) orys saýdagerleri men qazaqtardyń sezi ashylady.

Birte-birte damı otyryp, bul saýda orny jármeńke dárejesine deıin kóterildi. Jármeńkeniń dál osy jerde ashylýyna onyń negizinen Qytaıdan Qyzyljarǵa baratyn kópesterdiń joly bolǵandyǵy áser etedi. Jármeńkeniń alǵashqy saýdasy kıiz úılerde jasalsa, 1871 jyldan bastap arnaıy oryndar salyna bastady. Jármeńkedegi negizgi saýda-sattyq túri jylqy, iri qara, qoı, eshki sııaqty maldardy satý bolǵan. Sonymen qatar mal ónimderi jáne shaı, sary maı, jemis túrleri, azııalyq matalardyń túrleri boldy. Qoıandy jármeńkesi óziniń alǵashqy kezinen bastap Qytaı, Mońǵolııa sııaqty kórshi eldermen baılanysta boldy. 1855-1862 jyldary qazaqtardyń mal sanynyń azaıyp ketýine qaramastan 1869 jyly Qoıandy jármeńkesinde saýdaǵa túsken mal basy jarty mıllıonnan asyp túsken. 1869 jyly Semeı gýbernııasynyń áskerı gýbernatory Poltoratskıı men Qarqaraly ýeziniń bastyǵy shtab-kapıtany Tıhonov Qoıandy saýda ornyn jármeńke retinde tanýǵa buıryq shyǵardy. Qazaq jerinde osydan 1,5 ǵasyr buryn Qarqaralyda alǵash ótkizilip, Qazaqstan, Mońǵolııa, Úndistan, Sibir, Oral, Ortalyq Azııa men Batys Qytaı halqynyń alys-beris ortalyǵyna aınalǵan ataqty Qoıandy jármeńkesi 1930 jyly zaman talabyna saı ǵasyrǵa jýyq ýaqyt atqarǵan mindetin toqtatady. Arqa tósinde 82 jyldyq dúrildegen tarıhy bar ataqty «Qoıandy jármeńkesiniń» úsh ereksheligin bólip aıryqsha ataýǵa bolady. Birinshisi - saýda turǵysynan mańyzy. Jármeńkeniń saýdasy qazaqı kıiz úılerde saýda jasaýdan bastalyp, qazaqtyń alǵashqy saýda elıtasyn qalyptastyrǵan. 1871 jyldan bastap saýda balaǵandary salyna bastaıdy. Qoıandyda tórt túlik mal (negizinen qoı) saýdasy basym bolǵan. Jergilikti mal men mal ónimderine Batys Qytaı, Mońǵolııa, Úndistan, Batys Sibir, Ortalyq Reseı saýdagerleri óz jerinen qoldanystaǵy saýda buıymdaryn aıyrbasqa salǵan. Bul Qoıandy jármeńkesiniń halyqaralyq mańyzynyń zor bolǵanyn bildiredi. Jármeńkede pavlodarlyq kópes Derovtyń úlken jeke dúkeni ashyldy. Qoıandyda musylmandardyń namaz oqıtyn ǵıbadathanasy da ornalasty. Qazaqtar jármeńkege qymyzdy da kóptep jetkizip turdy. Qoıandy jármeńkesine at tuıaǵy jetken jerden baılar kelip, malyn saýdalap, bazardan kerekti nárselerin alyp, ózderi sııaqty baı-manaptarmen kezdesip suhbattas bolyp otyrǵan. Sol jármeńke arqyly bir-birimen saýdalyq qatynasta bolǵan. Tipti, sol jármeńkege kelgen baılar saýdalasyp qana qoımaı, baılyqtaryn salystyryp, elge ózderin kórsetýge tyrysqan desedi. Ekinshi baǵyt: halyqaralyq baılanystaǵy orny erekshe boldy. Jármeńke tek saýda-sattyq isinde ǵana emes, kórshiles eldermen turaqty ekonomıkalyq baılanys jasaýda, halyqtyń óneri men mádenıetin damytýda asa mańyzdy oryn aldy. Olardy qalyń qazaq qaýymynyń bas qosatyn, halyq ónerin nasıhattaýdyń ortalyǵy boldy. Arqa óńiriniń nebir sańlaqtary jıylyp, óner saıysyn uıymdastyryp, jármeńkeniń kórigin qyzdyra túsken. Úshinshi mańyzdy bir ereksheligi - jármeńke halqymyzdy rýhanı baıytty. Qoıandy jármeńkesi ultymyzdyń óner sańlaqtary túlep ushqan óner mektebine aınaldy. Mysaly, qazaq halqynyń ataqty ánshisi, syrnaıshy Maıra Ýálıqyzynyń tanymal bolýyna osy jármeńke sebepker. Qalıbek Qýanyshbaev kóp kúnge sozylǵan jármeńkeniń talaı keshterinde daýysyn birde bala, birde kempir, birde shal qylyp qubyltyp atyn búkil qazaqqa áıgili etedi. Osynyń ózi qazaq teatrynyń osy jerden bastaý alǵandyǵyn kórsetetin dálelderdiń biri. Ásirese, Qoıandy jármeńkesi keıin qazaq óneriniń shoqjuldyzdary atanǵan Ámire Qashaýbaev, Qalı Baıjanov, Ábdiniń Omary, Isa, Qajymuqan, Balýan Sholaq, Imanjúsip sııaqty ultymyzdyń birtýar uldaryn halyqqa tanytty. «Qoıandy jármeńkesi» arqyly qazaqtyń saıası-qoǵamdyq sanasy birikti. Ol jerge jyl saıyn jınalatyn qazaqtyń atqaminerleri eldiń jaıyn aqyldasyp otyrýǵa, bir-birimen barys-kelis jasap turýǵa múmkindik aldy. Brıtanııa hanzadasy Alberttiń usynysy boıynsha 1851 jyly Gaıdparkte bastaý alǵan Ekspodan úsh jyl buryn Ortalyq Azııada paıda bolǵan ataqty Qoıandy «Eksposy» 82 jyl dáýrendep turyp nege tarıh sahnasynan birjola ketti? Qoıandy jármeńkesniń jabylýyna kóp adam Birinshi dúnıejúzilik soǵysty jáne sol ýaqyttaǵy saıasatty, qoǵamdaǵy aýmaly-tókpeli jaǵdaıdy kóldeneń tartady. Biraq basty sebep ol emes edi. Basynda saýda-sattyq jasaıtyn oryn bolyp bastalyp, keıinnen mádenı-rýhanı, saıası-qoǵamdyq ortalyqqa aınalǵan Qoıandy jármeńkesiniń jabylýynyń ózindik sebebi bar. XIX-XX ǵasyrlar aralyǵyndaǵy turaqty saýdanyń tarıh sahnasyna shyǵýy tek Qoıandynyń ǵana emes, ár óńirdegi úlkendi-kishili jármeńkelerdiń jabylýyna alyp keldi. XІX-XX ǵasyrlar shebinde jármeńkelerdiń mańyzy tómendeı bastady. Onyń mynadaı sebepteri boldy. Birinshiden, qazaqtar barlyq jerde birdeı jappaı otyryqshylyqqa kóshe bastady. Ekinshiden, ýezdik jáne oblystyq ortalyqtar aımaǵynda turaqty saýda keńinen etek aldy. Saýdanyń bul túri qalalarda barynsha damydy. Qalalar fabrıka-zaýyttar shyǵaratyn ónimderdiń turaqty qoımalaryna aınaldy. Qaladan qajetti buıymdaryn qazaqtar men qonys aýdarýshy sharýalar emin-erkin satyp alatyn edi. Qalalarda turaqty júrgiziletin saýdanyń kúsheıe túsýi el aralap jasalatyn saýda men jármeńkelerdegi saýdanyń jaǵdaıyn áldeqaıda álsiretip jiberdi. Qazaq ólkesinde taýarlyq-aqshalaı qatynastar damı tústi. Sóıtip, osy sebepterge baılanysty ýaqytynda búkil qazaq balasyna dańqy jetken, Saryarqanyń «Jibek joly» atanǵan ataqty Qoıandy jármeńkesi tarıh sahnasynan tústi. Biraq biz tarıh betin paraqtaı kele Qoıandy jármeńkesi Qazaqstan tarıhynda, kerek bolsa dúnıe tarıhyndaǵy saýda ekonomıkalyq, rýhanı qarym-qatynasta ózindik orny bar jármeńke ekenine kózimiz jetti.