8 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

8 tamyz, JUMA Halyqaralyq alpınıster kúni. 1786 jyly dál osy kúni eń bıik shyń - Alpi shyńy baǵyndyryldy. Shveıtsarııalyq dáriger Mıshelıý-Gabrıel Pakkard (Michel Gabriel Paccard, 1757-1827) pen taý serigi Jak Balma (Jacques Balmat, 1762-1834) 1786 jyldyń 8 tamyzynda eń birinshi bolyp teńiz deńgeıinen 4810 metr bıiktiktegi Monblan shyńy - Alpi taýynyń eń joǵarǵvy núktesine shyqty. Aýgsbýrgte Beıbitshilik kúni. Bul eldiń bir qalasynyń búkil álemge belgili jalǵyz resmı memlekettik merekesi. Bul mereke Germanııadaǵy Bavarııa federaldy jerindegi Aýgsbýrg qalasyna tıesili. 1650 jyldan bastyp Aýgsbýrgtegi Beıbitshilik kúni nemese Beıbitshilik festıvali jyl saıyn 8 tamyz kúni atap ótiledi. Al 1950 jyldan beri memlekettik mereke, osy jyldan bastap bul kún Aýgsbýrg qalasyndaǵy barlyq kishi jáne iri kásiporyndardyń memlekettik merekesi boldy. ESTE QALAR OQIǴALAR 16 jyl buryn (1998) Kókshetaý qalasyndaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń bas alańynda qazaqtyń uly ǵalymy, orıentalıst, tarıhshy, etnograf, geograf, folklorshy, aǵartýshy-demokrat Shoqan Ýálıhanovtyń músini saltanaty jaǵdaıda ashyldy. Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhanov - qazaqtyń uly ǵalymy, tarıhshy, pýblıtsıst, orıentalıst, folklorshy, ádebıet zertteýshisi, etnograf, saıahatshy-geograf, demokrattyq, aǵartýshylyq mádenıettiń tuńǵysh ókilderiniń biri. Qazirgi Qostanaı oblysynyń Qusmuryn beketinde dúnıege kelgen. Abylaı hannyń shóberesi. 7 jyl buryn (2007) Almatyda Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ekonomıka ınstıtýtynda Qazaqstan Ǵalymdar odaǵynyń prezıdenti, akademık, ekonomıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory Orazáli Sábdenge Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy ǵylymı yntymaqtastyq salasyn kúsheıtken zor eńbegi úshin Lomonosov ordeni tapsyryldy. Atalmysh sharaǵa belgili Qazaqstannyń jáne Reseıdiń ǵalymdary, ekonomısteri qatysty. Lomonosov ordenin 2000 jyly Reseı Federatsııasynyń Qaýipsizdik keńesi bekitken. Qaýipsizdik, qorǵanys jáne quqyqtyq tártip máseleleri akademııasy janyndaǵy Ulttyq qoǵamdyq syılyqtar komıteti tapsyrady. Memlekettik, óndiristik, ǵylymı-zertteý, áleýmettik, mádenıet, ǵylym salasyndaǵy qoǵamdyq jáne qaıyrymdylyq qyzmetiniń, ádebıet jáne ónerdegi zor eńbekteri úshin marapattalady. 344 jyl buryn (1672) gollandyqtar Nıý-Iorkty basyp alyp, ony Jańa Oranj dep atady. 231 jyl buryn (1783) ІІ Ekaterına A.Sývorovty Uly Vladımır ordenimen marapttady. 115 jyl buryn (1899) amerıkandyq ónertapqysh Albert Marshall tońazytqyshty patenttedi. Olar negizinen bólek satyp alynǵan muzdyń esebinen jumys istedi. Alǵashqy otbasylyq tońazytqyshtarǵa aǵashtar, kómirler men kerosın kóp paıdalanyldy. 1911 jyly «Djeneral elektrık» fırmasy anaǵurlym zamanaýı tońazytqyshtardy shyǵara bastady. Degenmen olar gazda jumys istegennen keıin qatty gýildep, jaman ıis shyǵaratyn boldy. Bul onyń basty kemshiligi boldy. 926 jyly dat ınjeneri Stındrýp shýylsyz jáne ıisi joq tońazytqyshty oılap shyǵardy. Osydan keıin bul tońazytqysh Amerıkada tez arada eń qajetti turmystyq quralǵa aınaldy. Shyny kerek, alǵashqy tońazytqyshtar «Ford» kóliginen eki ese qymbat turdy. Olardy «turmystyq sýyq fabrıka» dep atady. KSRO-da alǵashqy tońazytqyshtar 1937 jyly Harkov traktor zaýytynda paıda boldy. Al olardyń jappaı shyǵarylymy tek 1960 jyldary ǵana ıgerildi. 95 jyl buryn (1919) úshinshi aǵylshyn-aýǵan soǵysy aıaqtaldy. Pákistannyń Ravalpındı qalasynda beıbitshilik kelisimge qol qoıyldy. 65 jyl buryn (1949) Strasbýrgte Eýropa keńesiniń alǵashqy sessııasy ótti. 59 jyl buryn (1955) Mysyr KSRO men Rýmynııaǵa munaıdyń ornyna maqtany jetkizip turýǵa mindetteme aldy. 48 jyl buryn (1966) Qytaıda mádenı revolıýtsııanyń bastalǵandyǵy týraly jarııalandy. 14 jyl buryn (2000) Ulybrıtanııa, AQSh jáne Italııanyń ǵalymdary adamdy klondaý boıynsha tájirıbelerdiń bastalǵandyǵy týraly resmı málimdedi. 6 jyl buryn (2008) Beıjińde HHІH Olımpıada oıyndarynyń ashylýy ótti. ESІMDER 120 jyl buryn (1894-1941) tarıhshy, Qazaqstan, Orta Azııa jáne Bashqurtstan tarıhynyń mamany ChÝLOShNIKOV Aleksandr Petrovıch dúnıege keldi. Ol 1919-1921 jyldary Orynbordaǵy Qazaq ınstıtýtynda dáris berip, Qyrǵyz (qazaq) áskerı komıssarıaty shtabyndaǵy tarıhı-statıstıka bólimin basqardy. «Basqa da túrki taıpalarymen taǵdyry bir qazaq-qyrǵyz tarıhy jónindegi ocherkter» atty úlken monografııalyq eńbek jazdy. Onda qazaqtardyń 18 ǵasyrǵa deıingi tarıhy, shejiresi, feodaldyq menshiktiń damýy, qazaqtardyń Pýgachev kóterilisine qatysýy, 1916 jylǵy kóterilis týraly tolyq jazylǵan. Shyǵarma kezinde ádil baǵasyn aldy jáne áli de óz qundylyǵyn joıǵan joq. A.Chýloshnıkov «Qazaq KSR tarıhy boıynsha materıaldar. 1758-1828 jj.» qujattar jınaǵynyń keesshisi boldy. 84 jyl buryn (1930-2005) til biliminiń mamany, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dotsent MÝSIN Jaǵypar Musauly dúnıege keldi. Aqmola oblysynda týǵan. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin bitirgen. 1954-1955 jyldary - Qyzyljar qalalyq oqytýshylar ınstıtýtynyń oqytýshysy. 1955-1959 jyldary - Soltústik Qazaqstan oblystyq muǵalimderdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń ádiskeri. 1959-1962 jyldary - «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń ádebı qyzmetkeri. 1962 jyldan bastap Kókshetaý pedagogıkalyq ınstıtýtynyń (qazirgi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıteti) aǵa oqytýshy, kafedra meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Ǵylymı jumysynyń negizgi baǵyty - leksıka men túrkitanýǵa arnalǵan. 70 jyl buryn (1948) kıno akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ÁKІMOV Dinmuhamed Tileýlesuly dúnıege keldi. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aıagóz aýdanynda týǵan. «Qazaqfılm» kınostýdııasy janyndaǵy akterlik stýdııany jáne Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtyn bitirgen. Kınoda 100-ge jýyq rólde oınaǵan. Ol «Qosh bol, Medeý!», «Adamdy qarsy alyńdar», «Aýylym Alataýdyń baýraıynda», «Sultan Beıbarys», «Qaısar», «Otyrardyń kúıreýi» fılmderine túsken. Alys-jaqyn shetel fılmderine de túsken. Qazir rejıssýramen jáne kınoprodıýserlik qyzmetpen shuǵyldanady.

68 jyl buryn (1946) ádilet general-maıory TASMAǴAMBETOV Saǵıtjan Dosymuly dúnıege keldi. Aqtóbe oblysynyń Embi qalasynda týǵan. S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen (1969), zańger. 1963 jyldan - Aqtóbe oblysynyń Qandyaǵash dıstantsııasynyń 2-shi dárejeli jumysshysy. 1964 jyldan - Embi qalasyndaǵy №462 mekteptiń meńgerýshisi. 1965 jyldan - Almaty qalasyndaǵy №1 Avtojóndeý zaýytynyń 2-shi dárejeli ustasy. 1966 jyldan - Almaty qalasyndaǵy Kırov atyndaǵy zaýytta tokardiń shákirti. 1967 jyldan - S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti. 1969 jyldan - Almaty oblystyq atqarý komıtetiniń ІІB MMTSQK ınspektory, aǵa ınspektory. 1970 jyldyń shilde aıynan - Qazaqstan KP Kalının aýdandyq komıteti «Bilim» qoǵamynyń hatshysy. 1970 jyldyń jeltoqsan aıynan - Keńes Áskeriniń qatarynda qyzmette. 1971 jyldan - Almaty oblystyq atqarý komıtetiniń ІІB STJ bóliminiń nusqaýshysy. 1972 jyldan - KSRO ІІM Almaty orta arnaıy mılıtsııa mektebinde kýrs bastyǵynyń orynbasary. 1973 jyldan - №90344 á/b áskerı trıbýnalynyń aǵa hatshysy (Kamchatkadaǵy Petropavlovsk qalasy). 1976 jyldan - Soltústik Osetın AKSR Ordjonıkıdze garnızony áskerı trıbýnalynyń múshesi. 1981 jyldan - Volgograd garnızony áskerı trıbýnal teraǵasynyń orynbasary. 1984 jyldan - Tyndy garnızony áskerı trıbýnalynyń teraǵasy (BAM). 1989 jyldan - ońtústik ásker toby áskerı trıbýnalynyń múshesi (Býdapesht qalasy). 1991 jyldan - Tashkent garnızony áskerı trıbýnalynyń tóraǵasy. 1992 jyldyń aqpan aıynan - QR Memlekettik qorǵanys komıteti ister basqarmasynyń bastyǵy. 1992 jyldyń maýsym aıynan - QR Joǵarǵy sotynyń áskerı ister jónindegi sot alqasynyń teraǵasy. 2001 jyldan - QR Joǵarǵy sotynyń sýdıasy. 2007 jyldyń naýryz aıynan 2010 jylǵa deıin - QR Áskerı sotynyń azamattyq ister jónindegi alqa tóraǵasy, Qazaqstan Zańgerler qaýymdastyǵynyń vıtse-prezıdenti. QR Prezıdenti janyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi komıtettiń múshesi. «Qurmet» ordenimen (2006); «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl» mereıtoı medalimen (2005) marapattalǵan. Zapastaǵy ádilet general-maıory. 53 jyl buryn (1961) shahmatshy, grossmeıster, KSRO sport sheberi TEMІRBAEV Serikbaı Biláluly dúnıge keldi. Aqmola oblysy Kókshetaý qalasynyń týmasy. Qazaqstannyń alty dúrkin chempıony (1985-1986, 1988, 1993, 1995-1996), Azııa chempıony (1993), kúmis júldeger (1995). 1992-2004 jyldary Olımpıadaǵa qatysty. 1992 jyly álemdik shahmat olımpıadasynda úshinshi oryn aldy (1992, Manıla, Fılıppıny). Kókshetaýda S.Temirbaev atyndaǵy shahmat mektebi ashyldy. Qazaqstan Respýblıkasy shahmat federatsııasynyń vıtse-prezıdenti, jattyqtyrýshylar prezıdıýmynyń tóraǵasy bolyp tabylady. 34 jyl buryn (1980) sport sheberi, Qazaqstannyń tennısten absolıýttik chempıony, KEDRıÝK Alekseı Aleksandrovıch dúnıege keldi. Almaty qalasynda týǵan. 2000 jyly Tbılısıde ótken Halyqaralyq týrnırdiń, 2003 jyly Almaty qalasynda ótken Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Kýbogynyń jeńimpazy atanǵan. Birneshe ret Qazaqstannyń tennısten ótken birinshilikteriniń chempıony bolǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qurama komandasynyń múshesi. 139 jyl buryn (1875-1955) brazılııalyq memleket qaıratkeri, Brazılııanyń 1922-1926 jyldardaǵy on ekinshi prezıdenti Artýr da Sılva BERNARDIS dúnıege keldi. 71 jyl buryn (1943) keńestik jáne reseılik kınorejısser, tele jáne radıojúrgizýshi, «Nıka» syılyǵynyń negizin qalaýshy GÝSMAN ıÝlıı Solomonovıch dúnıege keldi.