8 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

8 tamyz, SEISENBІ

Ýkraına baılanys áskeriniń kúni. Baılanys áskeriniń kúni Ýkraınada jyl saıyn 8 tamyz kúni Prezıdenttiń 2000 jylǵy 1 aqpandaǵy № 154/ 2000 jarlyǵyna sáıkes atap ótiledi.

Aýgsbýrgte Beıbitshilik kúni. Bul eldiń bir qalasynyń búkil álemge bergili jalǵyz resmı memlekettik merekesi. Bul mereke Germanııa, Bavarııa federaldy jerindegi Aýgsbýrg qalasyna tıesili.

1650 jyldan bastyp Aýgsbýrgtegi Beıbitshilik kúni nemese Beıbitshilik festıvali jyl saıyn 8 tamyz kúni atap ótiledi. Al 1950 jyldan beri memlekettik mereke boldy. osy jyldan bastap bul kún Aýgsbýrg qalasyndaǵy barlyq kishi jáne iri kásiporyndardyń memlekettik merekesi boldy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

18 jyl buryn (1994) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Tehnojúıeler ulttyq aktsıonerlik kompanııasyn qurý týraly» Jarlyǵy shyqty.

14 jyl buryn (1998) Kókshetaý qalasyndaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtetiniń bas alańynda qazaqtyń uly ǵalymy, orıentalıst, tarıhshy, etnograf, geograf, folklorshy, aǵartýshy-demokrat Shoqan Ýálıhanovtyń músini saltanaty jaǵdaıda ashyldy.

12 jyl buryn (2000) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev «Astana qalasynyń shekarasyn ózgertý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Jarlyqqa sáıkes elordanyń jer kólemi 45195 gektarǵa ulǵaıdy.

20  jyl buryn (1992) Pavlodardaǵy «Medpolımer» aktsıonerlik qoǵamynyń jańa ónimi - bir ret paıdalanylatyn pisekter (shprıts) kóptep shyǵaryla bastady.

 113 jyl buryn (1899)  AQSh-tyń Mınnesota shtatyndaǵy Brokton qalasynyń turǵyny A.Marshall tońazytqyshqa patent aldy.

 93 jyl buryn (1919) úshinshi aǵylshyn-aýǵan soǵysy aıaqtaldy. Pákistannyń Ravalpındı qalasynda beıbitshilik kelisimge qol qoıyldy.

12 jyl buryn (1998) Kókshetaý qalasyndaǵy Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy memlekettik ýnıversıtettiń bas alańyna Shoqan Ýálıhanovtyń músini saltanaty túrde ashyldy.

Shoqan Shyńǵysuly Ýálıhanov - qazaqtyń uly ǵalymy, tarıhshy, pýblıtsıst, orıentalıst, folklorshy, ádebıet zertteýshisi, etnograf, saıahatshy-geograf, demokrattyq, aǵartýshylyq mádenıettiń tuńǵysh ókilderiniń biri. Qazirgi Qostanaı oblysynyń Qusmuryn beketinde dúnıege kelgen. Abylaıhannyń shóberesi. Reseı armııasy bas shtabynyń barlaý basqarmasynyń ofıtseri bolǵan.

 7 jyl buryn (2005) Aqordada Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi Bekızızve Ýızdom Djıla Elbasy Nursultan Nazarbaevqa senim gramotasyn tapsyrdy.

Ońtústik Afrıka Respýblıkasy Afrıkanyń basqa elderimen salystyrǵanda saıası turaqty, ekonomıkalyq ınfraqurylymy damyǵan jáne almas, altyn, hrom, platına, vanadıı, marganets jáne andalýzıttiń barlanǵan iri qory bar el. Qazaqstan men Ońtústik Afrıka Respýblıkasy arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar 1992 jylǵy 5 naýryzda ornatylǵan. 2003 jyldyń jeltoqsanynda Almatyda Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń Qazaqstandaǵy elshiligi ashyldy.

 5 jyl buryn (2007) Almatyda Qazaqstan Respýblıkasynyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ekonomıka ınstıtýtynda Qazaqstan Ǵalymdar odaǵynyń prezıdenti, akademık, ekonomıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń ıegeri, Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory Orazáli Sábdenge Reseı men Qazaqstan arasyndaǵy ǵylymı yntymaqtastyq salasyn kúsheıtken zor eńbegi úshin Lomonosov ordeni tapsyryldy.

Atalmysh sharaǵa belgili qazaqstannyń jáne reseıdiń ǵalymdary, ekonomıstteri qatysty.

Lomonosov ordenin 2000 jyly Reseı Federatsııasynyń Qaýipsizdik keńesi bekitken. Qaýipsizdik, qorǵanys jáne quqyqtyq tártip máseleleri akademııasy janyndaǵy Ulttyq qoǵamdyq syılyqtar komıteti tapsyrady. Memlekettik, óndiristik, ǵylymı-zertteý, áleýmettik, mádenıet, ǵylym salasyndaǵy qoǵamdyq jáne qaıyrymdylyq qyzmetiniń, ádebıet jáne ónerdegi zor eńbekteri úshin marapattalady.

 3 jyl buryn (2009) Shymkentte múgedek balalardy ońaltýǵa arnalǵan ortalyq ashyldy.

Jobanyń maqsaty psıhonevrologııalyq patologııasy bar múmkindigi shekteýli balalarǵa úırenshikti áleýmettik ortada turýǵa arnalǵan arnaıy áleýmettik qyzmetterdi usyný bolyp tabylady.

Ortalyq múmkindikteri shekteýli balalarǵa áleýmettik-turmystyq, áleýmettik-medıtsınalyq, áleýmettik-psıhologııalyq, áleýmettik-pedagogıkalyq, áleýmettik-quqyqtyq jáne t.b. qyzmetterdi zańmen qarastyrylǵan jeńildikterdi alýǵa qoldaý kórsetedi, taǵy da ortalyqtyń mamandary otbasylarynda múmkindigi shekteýli balalary bar ata-analarǵa áleýmettik-psıhologııalyq kómek kórsetedi. Arnaıy áleýmettik qyzmet kórsetýge 10-nan 18-ge deıingi jas shamasyndaǵy psıhonevrologııalyq patologııasy bar múmkindigi shekteýli balalar ǵana qabyldanady. Balalardyń ortalyqta turý merzimi - 1 aı, kúnine 4 ret tamaqtanady.

Ortalyq zamanaýı materıaldyq-tehnıkalyq qondyrǵylarmen jabdyqtalǵan, múmkindigi shekteýli balalardy ońaltýǵa arnalǵan barlyq áleýmettik-psıhologııalyq jaǵdaılar jasalǵan. Munda emdik sharalar, massaj, fızıoterapevtıkalyq kabınetter, jáne de kınezıoterapııa, Montessorı, relaksatsııa, ergoterapııa, psıhoterapııa, logoped, plantoterapııa, EVM, emdik-trenajer, saýyqtyrý kabınetteri jumys isteıdi.

113 jyl buryn (1899) amerıkandyq óner tapqysh Albert Marshall tońazytqyshty patenttedi. Olar negizinen bólek satyp alynǵan muzdyń esebinen jumys istedi. Alǵashqy otbasylyq tońazytqyshtarǵa aǵashtar, kómirler men kerosın kóp paıdalanyldy.

1911 jyly «Djeneral elektrık» fırmasy anaǵurlym zamanaýı tońazytqyshtardy shyǵara bastady. Degenmen, olar gazda jumys istegennen keıin qatty gýildep, jaman ıis shyǵaratyn boldy. Bul onyń basty kemshiligi boldy.

1926 jyly dat ınjeneri Stındrýp shýylsyz jáne ıisi joq tońazytqyshty oılap shyǵardy. Osydan keıin bul tońazytqysh Amerıkada tez arada eń qajetti turmystyq quralǵa aınaldy. Shyny kerek, alǵashqy tońazytqyshtar «Ford» kóliginen eki ese qymbat turdy. Olardy «turmystyq sýyq fabrıkasy» dep atady.

KSRO-da alǵashqy tońazytqyshtar 1937 jyly Harkov traktor zaýytynda paıda boldy. Al olardyń jappaı shyǵarylymy tek 1960 jyldary ǵana ıgerildi.

384 jyl buryn (1628) gollandyqtar Kýbanyń jaǵalaýynda 80 tonna kúmisi bar ıspandyq kemelerdi basyp aldy.

 364 jyl buryn (1648) óziniń anasynyń buıryǵymen ıanycharlar esi aýysqan túrik sultany І Ibragımdi taǵynan túsirip, jazalady.

340 jyl buryn (1672) gollandyqtar Nıý-Iorkty basyp alyp, ony Jańa Oranj dep atady.

 229 jyl buryn (1783) ІІ Ekaterına A.Sývorovty Uly Vladımır ordenimen marapttady.

101 jyl buryn (1911) Lıverpýlde áskerıler sherýge shyqqan jumysshylardy atyp tastady.

97 jyl buryn (1915) Dardanellde aǵylshyn súńgýir qaıyǵy túrik lınkorny «Barbarossany» sýǵa batyrdy.

93 jyl buryn (1919) polsha áskeri Mınsk pen Rovnony basyp aldy.

75 jyl buryn (1937) japondyqtar Beıjińdi basyp aldy.

71 jyl buryn (1941) bes «Il-4» ushaǵy Berlınge alǵashqy keńestik shabýylyn jasady.

69 jyl buryn (1943) Mýssolını Sardınııadaǵy Maddalena aralyna tutqynǵa otyrǵyzyldy.

68 jyl buryn ( 1944) Berlınde Gıtlerdiń ólimine qastandyq jasady dep aıyptalǵan segiz nemis ofıtseri, sonyń ishinde feldmarshal fon Vıtsleben, pıanınonyń ishekterine asyp óltirildi.

63 jyl buryn (1949) Strasbýrgte Eýropa keńesiniń alǵashqy sessııasy ótti.

57 jyl buryn (1955) Mysyr KSRO men Rýmynııaǵa munaıdyń ornyna maqtany jetkizip turýǵa mindetteme aldy.

46 jyl buryn (1966) Qytaıda mádenı revolıýtsııanyń bastalǵandyǵy týraly jarııalandy.

12 jyl buryn (2000) Ulybrıtanııa, AQSh jáne Italııanyń ǵalymdary adamdy klondaý boıynsha tájirıbelerdiń bastalǵandyǵy týraly resmı málimdedi.

4 jyl buryn (2008) Beıjińde HHІH Olımpıada oıyndarynyń ashylýy ótti.

ESІMDER

64 jyl buryn (1948) kıno akteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ÁKІMOV Dinmuhamed Tileýlesuly dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Aıagóz aýdanynda týǵan. «Qazaqfılm» kınostýdııasy janyndaǵy akterlik stýdııany jáne Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtyn bitirgen. Kınoda 100-ge jýyq rólde oınaǵan. Ol «Qosh bol, Medeý!», «Adamdy qarsy alyńdar», «Aýylym Alataýdyń baýraıynda», «Sultan Beıbarys», «Qaısar», «Otyrardyń kúıreýi» fılmderine túsken. Alys-jaqyn shet el fılmderine de túsken. Qazir rejıssýramen jáne kınoprodıýserlik qyzmetpen shuǵyldanady.

118 jyl buryn (1894-1941) tarıhshy, Qazaqstan, Orta Azııa jáne Bashqurtstan tarıhynyń mamany ChÝLOShNIKOV Aleksandr Petrovıch dúnıege keldi.

Ol 1919-1921 jyldary Orynbordaǵy Qazaq ınstıtýtynda dáris berip, Qyrǵyz (qazaq) áskerı komıssarıaty shtabyndaǵy tarıhı-statıstıka bólimin basqardy. «Basqa da túrki taıpalarymen taǵdyry bir qazaq-qyrǵyz tarıhy jónindegi ocherkter» atty úlken monografııalyq eńbek jazdy. Onda qazaqtardyń 18 ǵasyrǵa deıingi tarıhy, shejiresi, feodaldyq menshiktiń damýy, qazaqtardyń Pýgachev kóterilisine qatysýy, 1916 jylǵy kóterilis týraly tolyq jazylǵan. Shyǵarma kezinde ádil baǵasyn aldy jáne áli de óz qundylyǵyn joıǵan joq. A.Chýloshnıkov «Qazaq KSR tarıhy boıynsha materıaldar. 1758-1828 jj.» qujattar jınaǵynyń keesshisi boldy.

82 jyl buryn (1930-2005) til bilimi mamany, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty, dotsent MÝSIN Jaǵypar Musauly dúnıege keldi.

Aqmola oblysynda týǵan. Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin bitirgen.

1954-1955 jyldary - Qyzyljar qalalyq oqytýshylar ınstıtýtynyń oqytýshysy. 1955-1959 jyldary - Soltústik Qazaqstan oblystyq muǵalimderdiń bilimin jetildirý ınstıtýtynyń ádiskeri. 1959-1962 jyldary - «Kókshetaý pravdasy» gazetiniń ádebı qyzmetkeri. 1962 jyldan bastap Kókshetaý pedagogıkalyq ınstıtýtynyń (qazirgi Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıteti) aǵa oqytýshy, kafedra meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan.

Ǵylymı jumysynyń negizgi baǵyty -  leksıka men túrktanýǵa arnalǵan.

32 jyl buryn (1980) sport sheberi, Qazaqstannyń tennısten absolıýttik chempıony, KEDRıÝK Alekseı Aleksandrovıch dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan.

2000 jyly Tbılısıde ótken Halyqaralyq týrnırdiń, 2003 jyly Almaty qalasynda ótken Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Kýbogynyń jeńimpazy atanǵan. Birneshe ret Qazaqstannyń tennısten ótken birinshilikteriniń chempıony bolǵan.

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq qurama komandasynyń múshesi.

59 jyl buryn Ulttyq fýtbol lıgasynyń dırektory GÝRMAN Mıhaıl Ilıch dúnıege keldi.

Tájikstan KSR astanasy Dýshanbede dúnıege keldi. Sonda fýtbol oınaı bastady. Atalǵan qyzmetinde 2010 jyldyń naýryzynan.

50 jyl buryn (1962) QR Munaı jáne gaz vıtse-mınıstri TOLYMBAEV Berik Zııabekuly dúnıege keldi.

Jambyl oblysy Býrnoe eldimekeninde týǵan. 1999 jylynan beri munaıgaz salasynda qyzmet atqaryp kelgen. 2001 jyldan bastap «QazTransOıl» taýar-transport operatsııasy jónindegi bas dırektorynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan. 2003 jyly tasymaldaý jónindegi bas dırektorynyń orynbasary, 2006-2007 jyldar aralyǵynda «QazTransOıl»AQ bas dırektory, 2010 jydyń sáýirinen «KMG-Transkaspıı» JShS bas dırektory qyzmetin atqarǵan.
 2010 jyldyń saýirinen bastap Batys-Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Ol óndiristik suraqtardy júrgizip, syrtqy ekonomıkalyq baılanys, tarıftik jáne kedendik saıasat jónindegi mindettemelerdi júrgizip otyrǵan.

51 jyl buryn (1961) shahmatshy, grossmeıster, KSRO sport sheberi TEMІRBAEV Serikpaı Biláluly dúnıge keldi.

Aqmola oblysy Kókshetaý qalasynyń týmasy. Qazaqstannyń alty dúrkin chempıony (1985-1986, 1988, 1993, 1995-1996), Azııa chempıony (1993) kúmis júldegeri (1995). 1992-2004 jyldary olımpıadaǵa qatysty. 1992 jyly álemdik  shahmat olımpıadasynda úshinshi oryn aldy (1992, Manıla, Fılıppıny). Kókshetaýda S.Temirbaev atyndaǵy shahmat mektebi ashyldy. Qazaqstan Respýblıkasy shahmat federatsııasynyń vıtse-prezıdenti,  jattyqtyrýshylar prezıdıýmynyń tóraǵasy bolyp tabylady.