8 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Jýrnalısterdiń halyqaralyq yntymaqtastyǵy kúni

Jýrnalısterdiń halyqaralyq yntymaq kúni 1958 jyly Býhareste ótken Halyqaralyq jýrnalıster uıymynyń kongresinde bekitilgen. Ataýly data jýrnalıster, reporterler men tilshiler qaýymynyń kásibı birligin dáripteıdi. Ol 1943 jyly fashısterdiń qolynan qaza tapqan cheh jýrnalısi, pýblıtsıst ári Chehoslovakııa Kommýnıstik partııasynyń belsendisi ıÝlıýs Fýchıkti eske alý qurmetine belgilengen.

Halyqaralyq saýattandyrý kúni

Bul kún álem halqynyń saýatyn ashý máselesine qoǵam nazaryn aýdarý maqsatynda belgilengen. Onyń 8 qyrkúıekte atalyp ótýi 1965 jyly ótken

Saýatsyzdyqty joıý máseleleri jónindegi Búkilálemdik bilim mınıstrleri konferentsııasynyń saltanatty ashylýyna baılanysty belgilengen.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1824 jyly Qaraǵandy oblysynyń eń eski qalasy, oblystyń ekonomıkalyq jáne mádenı ómirinde mańyzdy oryn alatyn Qarqaraly qalasy quryldy. Іrgesi 1824 jyly Reseı ımperııasynyń áskerı bekinisi retinde qalanǵan. 1868 jyly ýezdik ortalyqqa aınaldy. Qarqaraly Orta Azııa men Qytaıdan Sibirge baratyn kerýen jolynyń toraby retinde mańyzdy saýda, kásipshilik jáne mádenı-aǵartý ortalyǵyna aınaldy. Sonymen qatar, Qarqaraly mańynda qazaq dalasyndaǵy saýda-sattyq pen mádenı baılanystyń damýyna zor yqpal etken áıgili Qoıandy jármeńkesi ótkizildi.

1945 jyly Qazaqstandaǵy alǵashqy munaı óńdeý kásiporny Atyraý munaı óńdeý zaýyty paıdalanýǵa berildi. Zaýyttyń alǵashqy ónimi — avtokólik janarmaıy. Kásiporynnyń bastapqy óndiristik qýaty jylyna 800 myń tonna munaı óńdeýge jetti. Zaýyt negizinen Embi ken oryndarynan óndirilgen munaı men Bakýden jetkiziletin dıstıllıat negizinde jumys istedi.

1993 jyly Almatydaǵy «Murattas» ǵylymı-zertteý baspa ortalyǵy Áziret Sultan Qoja Ahmet ıAsaýıdiń «Aqyl kitabyn» («Dıýanı hıkmet») qazaq tilinde jaryqqa shyǵardy.

1994 jyly Respýblıka Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qazaqstan Damý banki quryldy.

1997 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Orda aýylynda Jáńgir han kesenesiniń ashylý saltanaty boldy. Kesenede tarıhı jádigerlerdi saqtaý men tanystyrýdyń arnaıy tártibi qalyptasqan. Ǵımarat ishinde sýretke túsirýge jáne jádigerlerdi qolmen ustaýǵa ruqsat etilmeıdi. Árbir eksponattyń tarıhy men taǵylymy týraly kelýshilerge ekskýrsovod keńinen málimet beredi.

2001 jyly elordada Esil ózeniniń sol jaǵalaýynda, aýmaǵy 1,7 gektardy alyp jatqan «Qazaqstan kartasy: „Atameken“ dep atalatyn jańa etnomemorıaldyq parktiń saltanatty ashylý rásimi ótti. Bul kartada Qazaqstannyń barlyq aımaqtary qamtylyp, el aýmaǵynda ornalasqan 100-den astam nysan túpnusqasynan aınymaıtyndaı etip kórsetilgen. Olardyń arasynda qalalar, ondaǵy basqarý mekemeleri, mádenıet oshaqtary, iri óndiris oryndary, tarıhı eskertkishter qamtylǵan. Keshen 2025 jyly óz jumysyn toqtatty.

2006 jyly Mońǵol ulttyq qoǵamdyq telearnasynda «TV-Tolqyn» atty qazaq baǵdarlamalary redaktsııasy óz jumysyn bastady. Telebaǵdarlama qazaq tilinde aptasyna 1 ret jaryq kórip turdy. Baǵdarlamalar eldegi qazaqtardyń turmys-tirshiligi, mádenıeti, salt-dástúri men qoǵamdyq ómirin qamtyp, olardyń ómiriniń san qyrynan syr shertti.

2007 jyly Qobda aýdanynyń Jırenqopa aýylynda Qobylandy batyrdyń memorıaldyq kesheni saltanatty túrde ashyldy. Avtory — sáýletshi Bek Ybyraev. Qobda jaǵalaýyndaǵy memorıaldyq keshen áskerı taqyrypta salynǵan. Áskerı bas kıimine uqsatyp jasalǵan dóńgelek ǵımarat burynǵy jerlengen jerde boı kóterdi. Mavzoleıge bara jatqan jolda meńgir-tastary ornatylǵan, olar qolbasshynyń tynyshtyǵyn saqtaıtyn sarbazdar sııaqty. Shetinde áskerı jebege uqsatylyp jasalǵan ǵımarat, onda kishigirim murajaı jáne saıahattanýshylarǵa arnalǵan qonaqúı bar.

2010 jyly «Bir el — bir kitap-2010» sharasynyń aıasynda «Juban Moldaǵalıev. „Men qazaqpyn. ıA kazah“ atty týyndynyń qazaq jáne orys tilderindegi elektrondy nusqasy jaryqqa shyqty. Lazerli dıskide birneshe bólim jazylǵan, atap aıtqanda, „Bir el-bir kitap“ aktsııasynyń tarıhy týraly aqparat, belgili qazaq aqynynyń ómirbaıany, J.Moldaǵalıev týyndylarynyń ınteraktıvti kórmesi týraly jazylǵan bólimder bar.

2015 jyly «Qazposhta» AQ Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna arnalǵan poshta markasyn aınalymǵa shyǵardy. Marka 6 danadan turatyn markalyq blok túrinde daıyndalyp, ofsettik ádispen alty túste basyldy. Markalyq bloktyń ólshemi — 156×148 mm, al markanyń ólshemi — 52×36 mm. Nomınaldy quny 550 teńge bolatyn markanyń taralymy 5 040 dana boldy. Markanyń dızaınyn sýretshi Rahymjan Ahmedın ázirledi.

2016 jyly Astanada álemdegi alǵashqy halyqaralyq qobyzshylar konkýrsy ashyldy. Oǵan Amerıka, Azııa jáne Eýropa elderinen kelgen 30-dan astam ónerpaz qatysty. Saltanatty rásim aıasynda «Tilep Qobyz Saraıy» kópbeıindi kesheninde Tilep Aspantaıulynyń (1757-1820) eskertkishi ashyldy.

2019 jyly Lıvandaǵy ekinshi qazaqstandyq bitimgershilik rotasynyń áskerı qyzmetshileri BUU-nyń «Beıbitshilik qyzmetinde» medaline ıe boldy. Júldeni jıyntyq rotanyń jeke quramyna BUU ýaqytsha kúshteri shtabynyń bastyǵy tabystady. Medaldiń artqy jaǵynda «In the service of the peace» degen bederli jazý ornalasqan. Bul «beıbitshilik qyzmetinde» degen maǵynany bildirip, BUU mıssııasyna qatysqanyn dáleldeıdi. Mindetterdi oryndaý barysynda bizdiń bitimgershilik rota «kásipqoı bitimger» mártebesine ıe boldy.

2019 jyly Almatyda Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik drama teatrynda poezııa padıshasy Farıza Ońǵarsynovanyń 80 jyldyǵyna arnalǵan «Farıza» spektakliniń premerasy ótti. Basty keıipker — Farıza rólin Áýezov teatrynyń aktrısasy Nazgúl Qarabalına oınady. Ol aqyn qyzdyń beınesin sheber ashyp, jan dúnıesin, bir adamǵa degen adaldyǵy men mahabbatyn sońyna deıin qorǵaýǵa umtylǵan názik bolmysyn kórermenge nanymdy jetkize bildi. Aqyn óz júregindegi syryn óleń joldaryna arqaý etip, ishki tolǵanysyn qaǵaz betine ashyq túsirgen edi.

2020 jyly Qazaqstan ǵalymdary qoı sheshek vırýsynyń aqýyzyn alý tehnologııasyn jasady. Bul tehnologııa birqatar aýrýlarǵa arnalǵan vaktsınalardy jasaý kezinde synaldy. Biraq qoı shesheginiń vırýsy úshin alǵash ret usynylyp otyr ári álemde balamasy joq. Qazaqstandyq ǵalymdar ázirlegen ádis temekiniń genetıkalyq túrlendirilgen ósimdikterinde vırýstyq antıgenderdi óndirýge múmkindik beredi. Alynǵan antıgender keıinnen qoı shesheginiń vırýsyna rekombınantty vaktsına óndirýdiń negizi retinde qyzmet etedi. Rekombınantty vaktsınalardy alýdyń ósimdik júıeleriniń basqa eýkarıottyq júıelermen salystyrǵanda ózindik quny tómen, ónimdiligi joǵary jáne qaýipsiz bolǵandyqtan, tartymdy balama bolyp tabylady, sebebi olarda adamdar men janýarlar úshin patogendi vırýstar joq.

2021 jyly elordada ataqty palýan, álem chempıony, Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirovke eskertkish ashyldy. Eskertkish J.Úshkempirov atyndaǵy Jekpe-jek saraıynyń aldyna qoıyldy. Eskertkishtiń músini qoladan, tuǵyry granıtten jasalǵan. Bıiktigi — 7,5 metr. Avtory — Erbol Zııabekov.

2023 jyly «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýynyń laýreattaryn marapattaýdyń H mereıtoılyq rásimi ótti. Qazaqstanda jyl saıynǵy ıgi dástúrge aınalǵan úlgili otbasylar baıqaýy otbasylyq qundylyqtardyń rólin arttyryp, qoǵamdaǵy otbasy men nekeniń oń ımıdjin kórsetetin aýqymdy jáne mańyzdy oqıǵaǵa aınaldy. 10 jyl ishinde baıqaýǵa Qazaqstannyń barlyq aımaqtarynan 20 myńnan astam otbasy qatysty. 2023 jyly baıqaýǵa 3344 otbasy qatysty. Onyń 40 paıyzy qalalyq, 60 paıyzy aýyldaǵy otbasylar. Oblystyq jeńimpazdardy 20 laýreat otbasy usyndy, olardyń arasynda muǵalimder, metallýrgter, áskerı qyzmetkerler, kásipkerler, aýyl sharýashylyǵy mamandary jáne t.b. Laýreattardyń otbasylaryna dıplomdar men estelik syılyqtar tabystaldy.

2024 jyly Astanada V Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynyń ashylýy ótti. Ashylý saltanaty «Astana Arena» stadıonynda ótip, shoýǵa 3 myńǵa jýyq ónerpaz qatysty. Aýqymdy sporttyq is-sharanyń ashylý saltanatyna qatysý úshin Astanaǵa Tatarstan basshysy Rýstam Mınnıhanov, Túrikmenstan Halk maslahaty tóraǵasy Gýrbangýly Berdimuhamedov, Saha Respýblıkasynyń (ıAkýtııa) basshysy Aısen Nıkolaev, Ózbekstan prezıdenti Shavkat Mırzıeev, Qyrǵyzstan prezıdenti Sadyr Japarov jáne basqa da resmı tulǵalar keldi. Oıyndarǵa 89 elden 2500-den astam sportshy qatysty.

2025 jyly Memleket basshysy Qazaqstan halqyna «Jasandy ıntellekt dáýirindegi Qazaqstan: ózekti máseleler jáne ony túbegeıli tsıfrlyq ózgerister arqyly sheshý»  Joldaýyn jarııalady. 2025 jylǵy Joldaýdyń negizgi ózegi – eldi aýqymdy tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt tehnologııalaryn qoǵam men ekonomıkanyń barlyq salasyna keńinen engizý. Prezıdent ekonomıkanyń túrli baǵyttarynda tsıfrlandyrý quraldary men jasandy ıntellekt múmkindikterin jedel ári júıeli túrde qoldanýdy mindet etip qoıdy.